Morgunblaðið - 27.12.2005, Blaðsíða 23

MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 27. DESEMBER 2005 23
nds á
flugvelli
mið var
til Sel-
ásamt
að stilla
a félaga
Gunnar
g ávarp-
Heima á Selfossi var fjölskylda
Gunnars samankomin. Voru þar
eiginkona hans, Sæunn Lúðvíks-
dóttir, og fjögur börn þeirra ásamt
sex systkinum Gunnars, en þau
eru alls níu talsins, auk annars
venslafólks. Áttu þau ánægjulega
endurfundi aðfaranótt annars í jól-
um eftir langt úthald Gunnars
pólfara.
Ljósmyndir/Gunnar Egilsson
nú um 250 manns sem starfa við bygging-
að heitt vatn við borunina. Ísinn færist yfir
g verður eftir ár þar sem breski fáninn er nú.
retar auk Gunnars, hittust í Patriot Hill þegar
sneytisumbúðir og allt annað var tekið til baka.
Suðurpólinn
minn heim
Morgunblaðið/Óskar Andri
gar hann kom heim seint að kvöldi jóladags.
A
ðferðum til að tryggja
þátttöku nemenda með
hreyfihömlun í skóla-
starfi er hvorki beitt
nægilega meðvitað né
markvisst. Þótt víða gangi vel er
góður árangur oft háður tilviljun
fremur en vel mótaðri áætlun.
Skortur á skýrum boðleiðum, þekk-
ingu og samstarfi mennta-, heil-
brigðis- og félagskerfis torveldar
þátttöku margra. Þetta eru meðal
niðurstaðna doktorsritgerðar Snæ-
fríðar Þóru Egilson lektors í iðju-
þjálfun sem hún varði við Háskóla
Íslands á dögunum.
Rannsóknin beindist að þátttöku
íslenskra nemenda með hreyfi-
hömlun, 6–12 ára, sem stunduðu
nám í almennum grunnskólum.
Markmið hennar var að varpa ljósi
á hvaða þættir stuðla að eða tor-
velda þátttöku þeirra og virkni í
skólanum. Rannsóknin var unnin
samkvæmt eigindlegri hefð en
byggist að auki á megindlegum
gögnum. Alls tóku 49 einstaklingar
þátt í eigindlega hluta rannsókn-
arinnar; fjórtán nemendur með
hreyfihömlun í 1.–7. bekk grunn-
skóla, 17 foreldrar og 18 kennarar.
Gögnum var safnað með opnum
viðtölum og þátttökuathugunum í
skólum. Í megindlega hluta rann-
sóknarinnar var frammistaða 32
nemenda með hreyfihömlun metin
samkvæmt matstækinu Skóla-
Færni-Athugun (SFA).
Mismunandi þátttaka
eftir aðstæðum
Niðurstöður leiddu í ljós mjög
mismunandi þátttöku nemenda eft-
ir aðstæðum. Fjölmargir þættir í
skólaumhverfinu höfðu afgerandi
áhrif á þátttöku nemenda og mögu-
leika þeirra á að nýta eigin styrk-
leika.
„Mig langaði að vita að hve miklu
leyti börnin tækju virkan þátt við
ýmsar aðstæður í skólanum, svo
sem í skólastofunni, úti á skólalóð-
inni, í matmálstímum og við að fara
í og úr skóla,“ segir Snæfríður um
aðdraganda rannsóknarinnar, en
hún hefur um árabil starfað með
fötluðum börnum og fjölskyldum
þeirra. „Kveikjan að þessu verkefni
var sú að ég var gagnrýnin á þá
hefðbundnu skýringu að skerðing
barnanna skýri alla erfiðleika
þeirra,“ segir Snæfríður um ástæðu
þess að hún hóf að vinna að rann-
sókninni. „Margir trúa því að bein
tengsl séu á milli skerðingarinnar
og þeirra erfiðleika sem börnin
mæta.“ Segir hún eina helstu nið-
urstöðu rannsóknar sinnar einmitt
þá að þátttaka nemendanna sé háð
fjölmörgum þáttum. Oftast var það
samspil ólíkra þátta sem ýmist
stuðlaði að eða dró úr virkni
barnanna í skólanum og breytilegt
hvað vó þyngst hverju sinni.
Brothætt og háð tilviljunum
„Ein meginniðurstaðan er hvað
þetta er allt brothætt og tilvilj-
unum háð. Það gekk kannski vel
eitt árið en er ég hafði samband að
ári var allt annað uppi á teningn-
um.“
Snæfríður segir ástæðurnar
meðal annars tengjast breytingum
í umhverfi skólans, svo sem kenn-
araskiptum. „Þá er þátttaka
barnanna oft mjög breytileg eftir
aðstæðum. Oft gekk vel í skólastof-
unni en mun síður úti á skólalóð-
inni. Þar voru börnin að taka lang-
minnstan þátt og voru oft óvirkir
áhorfendur að leik hinna
barnanna. En þar var aðgengi yf-
irleitt erfitt og jafnframt minnst
gert til að tengja þau inn í hópinn.
Það var áberandi að á meðan
margir nemendur fengu mikla að-
stoð í skólastofunni, jafnvel óþarf-
lega mikla, fengu þau enga aðstoð
úti á skólalóðinni. Þar áttu þau að
bjarga sér sjálf.“
Snæfríður segir töluvert vanta á
að aðferðir til að stuðla að þátttöku
nemenda með hreyfihömlun í skól-
anum séu nægilega meðvitaðar og
markvissar. Þá segir hún áberandi
hvað þjónustukerfin, þ.e. heilbrigð-
is-, mennta- og félagskerfið, vinni
takmarkað saman.
„Það var til dæmis sláandi að
heyra hvað margir kennarar upp-
lifðu sig eina. Upplýsingar úr heil-
brigðiskerfinu skiluðu sér illa til
þeirra eða þeir fengu ekki þær
upplýsingar sem þeir töldu sig
þurfa, svo sem hvernig beri að tak-
ast á við það verkefni að hafa
hreyfihamlað barn í nemendahópn-
um.“ Snæfríður segir þjónustu-
kerfin vinna mikið á eigin forsend-
um og með ólíka hugmyndafræði
að leiðarljósi. Þá sé stundum
ákveðin tregða hjá skólunum sjálf-
um og hlutirnir því oft flóknari en
þeir þyrftu að vera. Sem dæmi
tekur Snæfríður hreyfihamlaða
stúlku sem var í bekkjarstofu á 2.
hæð og átti erfitt
með að komast út í
frímínútur af þeim
sökum. Þegar skóla-
yfirvöld voru spurð
af hverju bekkurinn
væri ekki í stofu á
fyrstu hæð var svar-
ið: „Þriðji bekkur
hefur alltaf verið í
þessari stofu.“
Þá segir Snæfríður
að stundaskrárgerð
skipti miklu máli, t.d.
til að draga úr ferða-
lögum um skólann.
„Það er hægt að ein-
falda svo margt en
oft skortir á þekk-
ingu, samstarf eða hreinlega hug-
myndaflug. Í stórum skóla þar sem
mikið er um að vera virðast þessi
mál oft ekki hafa forgang.“
Margar þær leiðir sem skólinn
kaus að fara hentuðu barninu og
foreldrum þess ekki nægilega vel.
Að auki voru foreldrar oft boðber-
ar milli þjónustukerfa sem getur
verið ákaflega vandasamt hlut-
verk. „Foreldrar lenda í ákveðinni
klemmu,“ segir Snæfríður. „Til að
halda góðum tengslum kjósa þau
oft að taka það sem að þeim er rétt
og vera hvorki gagnrýnin né nei-
kvæð því það gæti hugsanlega
komið niður á barninu og sam-
skiptunum við skólann.“
Hlutverk aðstoðarfólks
illa skilgreint
Þá er Snæfríður gagnrýnin á
hlutverk ófaglærðs aðstoðarfólks í
skólanum og telur það illa skil-
greint. „Þetta er flókið viðfangs-
efni og mikill línudans. Börnin
þurftu flest hver á aðstoð að halda
og ég sá ýmislegt jákvætt í þeim
efnum. Hins vegar fengu sum
þeirra óþarflega mikla aðstoð og
fyrir vikið fá tækifæri til að nýta
styrk sinn og þróa með sér sjálf-
stæði við ýmsar aðstæður.“
Leiðsögn frá kennurum var að
auki takmörkuð enda oft ekki skil-
greindur tími til samráðs. Til að
draga úr álagi á starfsfólk höfðu
sum börn allt upp í tíu aðstoð-
armenn. Erfitt hafi verið að sam-
ræma reglur um hjálpartækj-
anotkun og aðgerðir um
hegðunarmótun við þessar aðstæð-
ur. „Þarfir barnsins voru því ekki
endilega efst á blaði heldur þarfir
skólans og hinna fullorðnu. Stund-
um tók ófaglært aðstoðarfólk
mikla ábyrgð á námi
og þátttöku nem-
enda.“
Snæfríður segist
hafa séð fjölmörg
dæmi um það að
kennarar legðu mikið
á sig við erfiðar að-
stæður. „Kennararnir
voru flestir hverjir
mjög jákvæðir og
margir lýstu yfir
ánægju með að hafa
fatlað barn í hópnum.
Hvað það hefði mikið
að segja fyrir hópinn í
heild og hvað það
hefði kennt þeim mik-
ið. Kennarar eru oft
og tíðum að vinna erfitt verk við
krefjandi aðstæður og þeir upplifa
að þeir fái hvorki nægilegan stuðn-
ing frá yfirstjórn skóla né frá öðr-
um þjónustukerfum.“
Hlustað á börnin
Aðspurð um hvernig rannsóknin
gæti nýst segir Snæfríður hana
hagnýtt innlegg í umræðu um
þátttöku fatlaðra nemenda í al-
mennu skólastarfi. Mikilvægi
hennar felist einkum í því að varpa
ljósi á þá þætti sem geta stuðlað að
eða torveldað virka þátttöku nem-
enda með hreyfihömlun í skólum.
„Það er mjög brýnt að það verði
mótuð stefna í málefnum hreyfi-
hamlaðra barna í skólum og það er
krafa allra viðmælenda minna.
Vilji er nauðsynlegur en ekki
nægjanlegur. Við þurfum betur
mótaða áætlun, meiri þekkingu og
fleira fagfólk inn í skólana. Það
þarf jafnframt að vera meiri
sveigjanleiki og aukið samspil milli
þjónustukerfa. Það þarf að taka til-
lit til breytileikans í þessum hópi
barna. Til að tryggja þátttöku allra
nemenda, fatlaðra em ófatlaðra,
þarf að efla þekkingu aðgengi og
fagleg vinnubrögð.“
Snæfríður segir að lokum að
ekki megi gleyma því að spyrja
börnin sjálf hvað þau vilji. Í við-
tölum við nemendur hafi oft komið
fram góðar upplýsingar enda börn-
in með ákveðnar skoðanir á því
hvernig best sé að haga þeirra
málum. „Þau voru jafnvel með
lausnir á ýmsu sem foreldrar og
skólinn höfðu verið að velta fyrir
sér. En þau voru bara ekki spurð.
Við þurfum að gera meira að því
að virkja þá krafta sem búa í börn-
unum sjálfum.“
Rannsókn á þátttöku hreyfihamlaðra í skólastarfi á Íslandi
Góður árangur háður til-
viljun fremur en áætlun
Snæfríður Þóra
Egilson
Eftir Sunnu Ósk Logadóttur
sunna@mbl.is
hugleidd, að sögn Snæfríðar. Þegar hún
spurði af hverju hreyfihamlaður nemandi í
þriðja bekk væri í skólastofu á annarri hæð
var svarið: „Ja, þriðji bekkur hefur nú alltaf
verið í þessari stofu.“
Foreldrar og kennarar töldu að skortur á
námsefni í tölvutæku formi, sérstaklega fyrir
eldri börnin, drægi úr tölvunotkun. Hið sama
gilti um próf, t.d. var ekki hægt að fá sam-
ræmd próf í 4. og 7. bekk í tölvutæku formi.
Flestir foreldrar óskuðu eftir því að tölvan
væri meira nýtt og sáu þarna framtíðartæki
fyrir börnin sín sem flest hver áttu erfitt með
handbeitingu. Vala, nemandi í 5. bekk sagði:
„Ef ég mætti nota tölvuna meira þá þyrfti
ég ekki eins mikla hjálp í skólanum. Mér
finnst ekkert gaman að hafa alltaf þessar
kerlingar hangandi utan í mér.“
„Get tekið þátt í svo litlu“
Möguleiki nemenda á að nýta eigin styrk-
leika var tengdur tilhögun mismunandi að-
stæðna. Ef þeir náðu ekki að ferðast um, þar
sem þess var krafist, komu styrkleikar þeirra
oft að takmörkuðum notum. Atli Einarsson,
nemandi í 5. bekk, tók virkan þátt í öllum við-
fangsefnum í bekkjarstofu þar sem andlegt
atgervi hans, jákvætt viðmót og félagsfærni
nýttust til fullnustu. Í frímínútum var hann
hins vegar óvirkur áhorfandi að leik skóla-
félaga og gegndi einhæfu hlutverki og heldur
ÍSLENSKAR skólabyggingar eru ætlaðar
meðalnemendum sem flestir eru fráir á fæti
og án nokkurra erfiðleika við að fara um. Í
flestum tilvikum var aðeins hluti skólabygg-
inganna sem Snæfríður Þ. Egilson iðjuþjálfi
heimsótti vegna doktorsritgerðar sinnar, að-
gengilegur. Lyftur voru misvel staðsettar og
stundum úr alfaraleið, það tók því nemendur
með hreyfihömlun mun lengri tíma en ella að
fara á milli hæða.
Hér að neðan fara dæmi um hvernig börnin
sjálf upplifa veru sína í skólanum sem og for-
eldrar þeirra og kennarar. Nöfnum hefur ver-
ið breytt.
Síðastur út og síðastur inn
Egill Árnason, 12 ára fór um skólann í
hjólastól. Ósk móðir hans tók þannig til orða:
„Það eru engar frímínútur í skólanum á
milli tíma þannig að hann hefur núll mínútur
til að komast úr stofu á annarri hæð og aftur
niður á fyrstu hæð. Þannig að hann er alltaf
síðastur út og síðastur inn í kennslustundir.
Það þarf gífurlega skipulagshæfileika til að
leika svona barn.“
Stundaskrá og skipulag skóladagsins skipt-
ir miklu fyrir nemendur með hreyfihömlun,
sér í lagi þegar þeir þurfa að ferðast á milli
kennslustofa. Í sumum tilvikum var hugað að
því að hafa sérgreinatíma í upphafi eða lok
skóladags en oft höfðu þessi mál ekki verið
óspennandi. Atli lýsti þessu þannig:
„Ég er oftast í göngugrindinni í frímín-
útunum, labba bara um. Ég get tekið þátt í
svo litlu í frímínútunum, það er það sem mér
finnst erfiðast. Það er oftast fótbolti og það
er möl og þá kemst ég svo illa. Og svo eru
frímínúturnar bara búnar. Stundum koma
krakkarnir og stundum eru leikir sem ég get
verið með í. Það gerist nú rosalega sjaldan.
Og líka þegar það er snjór, þá koma ein-
hverjir krakkar að leika við mig, kasta í mig,
þá á ég að reyna að forða mér.“
Annar nemandi í 5. bekk, Alda Hermund-
ardóttir tók svo til orða:
„Ef það væri malbik (á skólalóðinni) þá
gæti ég kannski verið með leiksystkinum
mínum í staðinn fyrir að sitja bara, eða
standa og gera ekki neitt eða horfa á og gera
ekki neitt.“
Margir kennarar lögðu áherslu á jákvæða
þætti tengda því að hafa börn með sérþarfir
í bekknum, svo sem í sambandi við bekkjar-
andann og liðsheildina. Ólína kennari Gunn-
ars Stefánssonar í 4. bekk sagði:
„Það hefur mjög góð áhrif á skólann í
heildina og eins og í mínu tilfelli, Gunnar, þá
bara býð ég ekki í þennan bekk ef ekki væri
svona nemandi. Þetta hefur verið mjög erf-
iður bekkur og ljósasti punkturinn í honum
er í raun eins og Gunnar sem færir aldrei
neitt þarna inn nema góða hluti.“
Fatlaðir eru óvirkir áhorfendur í frímínútum