Morgunblaðið - 27.12.2005, Qupperneq 27

MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 27. DESEMBER 2005 27
MINNINGAR
Þegar ég fékk svarbréf um það að ég
hefði fengið inngöngu í skólann
skrifaði Þorbjörg mér bréf og sagði
„ég tel að það gæti verið mjög gagn-
legt fyrir yður að koma suður og
starfa sem gangastúlka á Landspít-
alanum áður en þér hefjið nám“. Þar
reyndist Þorbjörg sannspá, vera mín
sem gangastúlka hjá Jóhönnu
Björnsdóttur deildarstjóra er minn-
ing sem ég er glöð yfir að eiga í dag.
Í upphafi námsins voru nemendur í
eigin klæðnaði en eftir forskóla kom
nemabúningurinn og kappinn.
Saumastofa var í skólanum og allt lín
saumað þar en þvegið í þvottahúsi
Landspítalans. Eftir það var skylda
bæði á 2. og 3. ári að vera í nemabún-
ingi í bóklegum tímum, já og hafa
hann vel straujaðan.
Þorbjörg kenndi fyrsta árinu sið-
fræði og einnig á seinni stigum
námsins. Hún var framsýn með þá
kennslu því ekki var siðfræði mikið
kennd í skólum, sama gegndi um sál-
arfræði. Prófessor Jóhann Hannes-
son kenndi á móti Þorbjörgu sið-
fræðina en Sigurjón Björnsson
kenndi sálarfræðina. Margir mætir
menn kenndu síðan þar á eftir m.a.
Jónas heitinn Gíslason, vígslubiskup
í Skálholti, og Karl Sigurbjörnsson
biskup. Þorbjörg hafði ávallt mikinn
metnað fyrir því að hafa vel mennt-
aða hjúkrunarkennara. Allir urðu að
fara utan til náms annaðhvort til
Norðurlanda, Englands eða Amer-
íku. Þorbjörg var vel menntuð sjálf,
fór til framhaldsnáms bæði til Am-
eríku og Englands. Áður en hún tók
við sem skólastjóri var hún í London
í þrjá mánuði til að kynna sér rekst-
ur sjúkrahúsa og hjúkrunarskóla.
Þorbjörg gekk ávallt í hjúkrunar-
kvennabúningi sérsaumuðum eins
og allir kennararnir gerðu. Hún var
falleg kona, kvikk á fæti og sópaði að
henni þegar hún gekk í salinn, hvít-
klædd með litla veskið sem hún var
oft með. Þrjár kennaraíbúðir voru í
skólanum og bjó Þorbjörg í þeirri
sem var uppi á þriðju hæð. Ef nem-
andi tafðist úti á Landspítala eftir
kvöldvakt og símavaktin var farin
átti að hringja hjá Þorbjörgu og hún
hleypti inn. Aldrei var skipt á þeirri
vakt, Þorbjörg trúlega viljað hafa
allt undir kontról. Útivistarleyfi
voru visst mörg í mánuði en þá mátti
maður koma inn í skólann eftir mið-
nætti, misseint eftir dögum. Væri
syndgað upp á náðina var tekið af
útivistarleyfum næsta mánaðar og
þeim fækkað. Bókhaldið var í lagi á
þeim bænum, símavaktin passaði vel
upp á að allir skrifuðu sig er inn var
komið. Þorbjörg hafði einstakt lag á
því að gera brautskráningu nem-
enda hátíðlega, það sannreyndi ég
bæði sem nemandi, og einnig eftir að
ég hóf störf í skólanum. Þegar ég
lauk námi 1. apríl 1968 var verkfall
og engan rjóma að fá í bænum. Nú
voru góð ráð dýr, því skólinn bauð
ávallt til kaffisamsætis eftir braut-
skráningu. Þorbjörg dó ekki ráða-
laus og fínt var kaffibrauðið þó eng-
inn rjómi væri. Þorbjörg hafði trú á
því að ég gæti orðið góður hjúkr-
unarkennari og hvatti hún mig til að
fara í nám. Eftir fimm ára starf fór
ég síðan til Noregs og var þar í 2 ár í
Háskólanum í Ósló. Engin voru
námslánin en Þorbjörg hafði lengi
barist fyrir því að Menntamálaráðu-
neytið beitti sér fyrir því að styrkja
þá sem færu í hjúkrunarkennara-
nám. Hún sagði við mig áður en ég
fór utan „Eg hætti við að kaupa mér
bílinn og lána þér peningana ef þú
færð ekki styrkinn“. Styrkinn fékk
ég og vann síðan með náminu á gjör-
gæsludeild úti í Lörenskog sykehus.
Þorbjörg keypti sér bíl og hafði
ómælda ánægju af því að eiga hann
eftir að hafa lært á bíl á sextugsaldri.
Þegar ég hóf störf í skólanum árið
1973 voru ákveðin vatnaskil, þar sem
á því tímabili komu margir ungir og
nýir kennarar til starfa. Þorbjörgu
líkaði það vel og við fengum frjálsar
hendur með að þróa og móta námið
samkvæmt gildandi reglugerð. Við
lifum á tímum tækifæranna, sagði
María Pétursdóttir, formaður
Hjúkrunarfélags Íslands á 50 ára af-
mælisþingi norrænna hjúkrunar-
kvenna sem haldið var í Reykjavík
árið 1970. Örar framfarir í heilbrigð-
isvísindum og tækni gera kröfu um
vel menntaða hjúkrunarstétt. Í maí-
mánuði sama ár kom hingað til lands
Maria P. de Moraes, yfirmaður
hjúkrunardeildar Alþjóðaheilbrigð-
ismálastofnunarinnar. Hún kom að
tilhlutan landlæknis sem var for-
maður skólanefndar Hjúkrunar-
skóla Íslands, til að kynna sér heilsu-
verndarnám hjúkrunarnema í
skólanum. Gildi forvarna og fyrir-
bygging sjúkdóma hafði til þess tíma
ekki einkennt nám heilbrigðisstétta
en nú voru nýir tímar að renna upp í
heilbrigðismálum um allan heim.
Koma hennar var því mikil lyfti-
stöng fyrir framákonur í hjúkrunar-
stétt. Í framhaldi skipaði mennta-
málaráðherra hinn 6. nóvember
fimm manna nefnd til að kanna
möguleika á hjúkrunarnámi á há-
skólastigi hér á landi. Þorbjörg var
formaður nefndarinnar. Niðurstöður
nefndarinnar voru þær að hraða
bæri því að grunn- og framhaldsnám
hjúkrunarfræðinga færi fram í há-
skóla.
Árið 1972 kom annar hjúkrunar-
fulltrúi frá Alþjóðaheilbrigðismála-
stofnuninni, það var dr. Vera Maill-
art. Hún kom á vegum Mennta-
málaráðuneytisins en samkvæmt
ósk skólanefndar Hjúkrunarskólans.
Dr. Maillart var sammála niðurstöð-
um nefndarinnar um að hér skyldi
hefjast háskólanám í hjúkrun. Á
þessum tíma var Ingibjörg R. Magn-
úsdóttir, forstöðukona Fjórðungs-
sjúkrahúss Akureyrar, komin til
starfa sem deildarstjóri í Heilbrigð-
isráðuneytinu. Hún var öflugur liðs-
maður þess að koma hér á háskóla-
námi í hjúkrun. Úrslitaþýðingu í því
að námsbraut í hjúkrunarfræði við
læknadeild hóf göngu sína haustið
1973 var velvilji deildarinnar og
ákvörðun háskólarektors sem þá var
Magnús Már Lárusson. Góð sam-
vinna var milli Hjúkrunarskóla Ís-
lands og námsbrautar alla tíð, þar til
skólinn hætti störfum árið 1986.
Hjúkrunarskólinn var þá skólastofn-
un sem hafði starfað í hartnær 50 ár
og byrjunarörðugleikar að baki en
við þá glímdi námsbrautin í háskóla-
umhverfinu. Ritun sögu skólans var
Þorbjörgu hjartans mál og það verk
vann hún með Lýð Björnssyni sagn-
fræðingi en Menntamálaráðuneytið
réð hann til starfans. Þorbjörg var í
raun Hjúkrunarskólinn, hún gjör-
þekkti söguna og alla þróun náms-
ins. Þegar þáverandi menntamála-
ráðherra Svavari Gestssyni var
afhent sagan, en Hjúkrunarfélag Ís-
lands gaf hana út, sagði hann „að út
væri komin bók sem væri merkileg
heimild í skólasögu Íslands“, ég er
sammála honum í því.
Þorbjörg fór í árs námsleyfi árið
1978 og leysti ég hana af sem skóla-
stjóri. Hún treysti mér fullkomlega
og aldrei kom hún eða hringdi til að
skipta sér af stöðu mála á þessu
barni sínu sem skólinn var. Fyrir
það er ég þakklát, og enn meir í dag
þegar ég hugsa um það, því á þess-
um tíma var ég 32 ára gömul. Þegar
Þorbjörg lét af störfum árið 1983
hafði hún stýrt menntun hjúkrunar-
fræðinga í 29 ár. Brautskráði alls 54
sinnum samtals 1.477 hjúkrunar-
fræðinga. Það er mikið ævistarf
enda krafðist það starfskrafta henn-
ar óskiptra. Sigríður Jóhannsdóttir
tók þá við skólastjórn og gegndi
þeirri stöðu til ársins 1986 að Hjúkr-
unarskóli Íslands hætti störfum og
hjúkrunarnám fór alfarið fram í há-
skóla – Háskóla Íslands og seinna
bættist Háskólinn á Akureyri við.
Mikið vatn hafði runnið til sjávar
hvað heilbrigðismál varðaði þann
tíma sem Þorbjörg stýrði menntun
sinnar stéttar og gjörbreyting á allri
nálgun í námi heilbrigðisstétta.
Markmiðin sem framákonur í stétt-
inni settu í upphafi eru þó enn í fullu
gildi. Mannhelgi, þekking, þjónusta
og færni eru hyrningarsteinar
hjúkrunarstarfsins, starfs sem er
bæði starf hugar, hjarta og handar.
Vinátta okkar Þorbjargar stóð
ávallt á traustum grunni, hún var
ekki einungis yfirmaður minn í 9 ár,
heldur varð hún fjölskylduvinur.
Börnin mín kalla hana skólaömmu
og hafa alltaf gert.
Nú þegar líður að jólum kemur
minningin um það að í fjölda ára fór
ég með börnin á Þorláksmessu í jóla-
boð til Þorbjargar. Þar voru nú ald-
eilis hvers kyns kræsingar og boðið
upp á súkkulaði og rjóma. Ekki var
hún dugleg sjálf við jólabaksturinn
og gerði grín að, en þær systur
hennar sáu um þá hlið mála með
glans. Á meðan við Þorbjörg tókum
púlsinn á því hvað væri að gerast á
hjúkrunarakrinum skreyttu krakk-
arnir jólatréð. Nú er skarð fyrir
skildi en minningin merlar.
Þorbjörg var falleg kona með
sterka nærveru. Hún var vakin og
sofin yfir menntun íslenskrar hjúkr-
unarstéttar og vildi veg hennar sem
mestan. Skemmtileg var hún, kát og
húmoristi sem hafði gaman af öllu
græskulausu gríni, enda prakkari
mikill. Þorbjörg var ekki sú er vildi
vera í sviðsljósinu en skein þess
skærar í völdum hóp.
Merk kona með merkan lífsferil er
gengin, brautryðjandi í menntunar-
málum íslenskra hjúkrunarfræð-
inga.
Ættingjum öllum sendi ég sam-
úðarkveðjur.
Blessuð sé minning Þorbjargar
Jónsdóttur.
Sigþrúður Ingimundardóttir.
Enn einn frumkvöðullinn í mennt-
unarsögu hjúkrunarfræðinnar kveð-
ur eftir langan og farsælan feril.
Þorbjörgu kynntist ég fyrst sem
nemandi á fjórða ári í hjúkrunar-
fræði við Háskólann. Hún var skóla-
stjóri Hjúkrunarskóla Íslands og tók
á móti okkur félögunum með mikilli
hlýju. Það var um mitt vormisseri
1983. Okkur skorti húsnæði til að
vinna að lokarannsókn okkar til B.S.
gráðu í hjúkrunarfræði við Háskól-
ann. Það hafði nætt um okkur í nám-
inu og ekki alltaf verið hlýtt á milli
fólks í Hjúkrunarskóla Íslands og
hinni ungu háskólanámsbraut. Þeg-
ar hér var komið sögu var nýbúið að
úthluta Háskólanum tveimur fyrstu
hæðunum í suðurenda Hjúkrunar-
skóla Íslands fyrir námsbraut í
hjúkrunarfræði. Þetta voru þröng
húsakynni fyrir sístækkandi hóp há-
skólastúdenta í hjúkrunarfræði.
Hjúkrunarskóli Íslands var enn
starfandi og ekki neinn samgangur á
milli þessara tveggja stofnana að við
vissum. Lítið vissum við um stjórn-
anda Hjúkrunarskólans. Frænka
mín, Þuríður Þorvaldsdóttir hjúkr-
unarkona, ráðlagði okkur að tala við
Þorbjörgu, sem hún taldi myndu
geta liðsinnt okkur. Það var eins og
að fara landshorna á milli – bara til-
hugsunin aftraði. Við mönnuðum
okkur þó upp í það. Móttökurnar
voru framar vonum. Þorbjörg vildi
allt fyrir okkur gera og fyrr en varði
vorum við komnar með heila íbúð
uppi á efstu hæð í skólanum með sér
aðstöðu til alls. Síðar átti ég eftir að
finna enn betur hlýhug Þorbjargar í
garð framfara í hjúkrunarmenntun
og -rannsóknum á Íslandi. Þor-
björgu kynntist ég nánar þegar ég
kom til starfa við Háskólann sem
lektor árið 1986, en þá um sumarið
var skólanum hennar kæra lokað og
námsbraut í hjúkrunarfræði við Há-
skólann tók við umsjón skólahússins.
Hún hafði áður verið hætt störfum
sem skólastjóri, en fylgdi þó vel eftir
málum Hjúkrunarskólans og vann
að því að útbúa skjalasafn sem hún
síðar afhenti Háskóla Íslands til
varðveislu um sögu hans, nemendur
og önnur mikilvæg atriði. Þorbjörg
þreyttist ekki á að kynna manni mik-
ilvægi þess að halda tengslum við
sögu fagstéttarinnar og halda sam-
henginu til að fóta sig í framförun-
um.
Þorbjörg var skólastjóri Hjúkrun-
arskóla Íslands á árunum 1954–1983
á miklum breytingartímum í ís-
lensku samfélagi, ekki síst á sviði
menntamála. Heilbrigðismálin voru
þó ekki undanskilin í þessum hama-
gangi þjóðlífsins og uppbygging og
útþensla í heilbrigðisþjónustunni í
fullum gangi. Borgin þandist út og
ör þróun hafði orðið í menntun
lækna og annarra háskólastétta.
Hjúkrunarmenntunin hafði staðið í
stað og viðhorf til menntunar á sviði
hjúkrunar ekki haldið í við þarfir
samfélagsins fyrir þessa eftirsóttu
og mikilvægu fagmenn. Þorbjörg
hafði áhyggjur af þessu, líkt og aðrir
leiðtogar hjúkrunar á Íslandi, enda
skynjaði hún mikilvægi þess að
hjúkrunarmenntun fylgdi þeim
breytingum sem víðast höfðu orðið á
fagmenntun á Vesturlöndum. Hún
hafði sjálf kynnst því í námi sínu og
kynnisferðum til Bandaríkjanna og
Bretlands á eftirstríðsárunum. Þrátt
fyrir metnað sinn fyrir hönd hjúkr-
unarfræðinnar skynjaði hún höft
hefðarinnar og tregðu til breytinga.
Hugmyndir um háskólamenntun í
hjúkrun mættu mikilli andstöðu víða
og ekki síst meðal hjúkrunarstétt-
arinnar sjálfrar. Þótt Þorbjörg teldi
sig stuðningsmann háskólamennt-
unar í hjúkrun hafði hún blendnar
tilfinningar til þessarar baráttu
vegna þeirra átaka sem hún olli inn-
an stéttarinnar og þeirra áhrifa sem
hún kynni að hafa á mönnun heil-
brigðisstofnana. Hún sagðist hafa
séð eftir því að hafa ekki áttað sig
fyrr á hvert stefndi í menntunarmál-
unum. Þrátt fyrir allt var menntun-
arhefð hjúkrunar sterk, en þær leið-
ir sem nú stóðu til boða voru
róttækar, ekki síst þegar í hlut átti
kvennafagstétt.
Í ölduróti þeirra breytinga sem
gengu yfir samfélag og menntakerfi
gagnaðist Þorbjörgu að hafa fjöl-
breytta menntun í hjúkrun, m.a. á
sviði reksturs sjúkrahúsa. Henni var
umhugað um að sú menntastofnun
sem hún veitti forstöðu sinnti skyld-
um sínum við almenning, fagstéttina
og samfélagið. Þorbjörg var öflugur
stjórnandi og undir hennar forystu
efldist hjúkrunarmenntun á Íslandi
og varð það bæði forsenda og einnig
viss hindrun þess að framfarir yrðu
að hennar mati. Þorbjörgu sárnuðu
þau átök sem urðu um hjúkrunar-
menntunina og það menningarrof
sem varð í sögu stéttarinnar. Úr-
vinnsla þeirra átaka reyndist þó
mikilvæg og farsæl. Því varð það
Þorbjörgu mikið gleðiefni þegar Há-
skóli Íslands heiðraði hana á 25 ára
afmæli hjúkrunarfræðinnar í skólan-
um.
Hjúkrunarfræðideild Háskóla Ís-
lands heiðrar minningu fallins leið-
toga og frumkvöðuls háskólamennt-
unar í hjúkrunarfræði og flytur
ástvinum Þorbjargar og frændgarði
samúðarkveðjur. Guð blessi minn-
ingu Þorbjargar Jónsdóttur.
Guðrún Kristjánsdóttir.
Heimsborgarinn úr Skagafirðin-
um, húmoristinn, fagurkerinn, fram-
farasinninn í menntun hjúkrunar-
fræðinga og mentor minn í hjúkrun
Þorbjörg Jónsdóttir, skólastjóri frá
Veðramóti, hefur kvatt okkur á jóla-
föstunni eftir langa ævi og heldur nú
til nýrra starfa.
Minningarnar lifna og ég sé fyrir
mér þessa brosmildu fallegu konu
sem tók á móti mér er ég sótti um
inngöngu í Hjúkrunarkvennaskóla
Íslands haustið 1955. Hún var í fal-
legum stífstraujuðum drifhvítum
búningi hjúkrunarkvenna, með fag-
urrauðan klút í brjóstvasanum og
ljóst hárið undir kappanum í réttum
skorðum.
Sérstaklega hlý, brosandi og bar
með sér framandi strauma enda búin
að dvelja langdvölum við nám í
Bandaríkjunum, Englandi og Skot-
landi.
Þess gætti í öllu hennar fari, mál-
flutningi og skoðunum að hún var
víðlesin og hafði unnið og numið
víða. Mér er sérstaklega minnis-
stætt hvað hún lagði mikla áherslu á
að fólk heilsaði með handabandi.
Vitnaði í Bandaríkjamennina sem
vildu bæta samskipti fólks og sögðu
– takist í hendur – og þetta minnti
hún okkur einatt á.
Í öllum okkar samskiptum var
myndin af henni eins, hlý og glöð,
talaði mikið og stundum hratt og var
lifandi og áhugasöm um alla hluti.
Hún reyndist nemendum sínum og
kennurum við skólann einstaklega
vel og hvatti til frekari menntunar
við æðri menntastofnanir. Þorbjörg
vildi hjúkrunarstéttinni mikinn
framgang og var óþreytandi við að
koma þeim málum áleiðis og var m.a.
formaður nefndar sem undirbjó það,
að nám í hjúkrunarfræðum flyttist
inn í Háskóla Íslands og var manna
ánægðust þegar það tókst.
Ég var nemandi hennar og síðar
kennari og kennslustjóri við skól-
ann, ferðafélagi, vinur í leik og starfi.
Sérstaklega vil ég þakka þá velvild
og þá framsýni sem Þorbjörg sýndi
þegar ég veiktist á síðasta ári í
hjúkrunarnáminu og var lengi frá
námi. Þá bjuggu nemar í heimavist
og nálægðin við sjúkrahúsið gerði
það að verkum að ekki þótti ástæða
til að taka rúm undir veikan hjúkr-
unarnema heldur skyldi hugsað um
hann á heimavistinni og lét hún
hugsa sérlega vel um mig. Reglur
voru strangar hvað snerti heimsókn-
ir sem annað en þó gerði hún eina
undantekningu er foreldrar fengu að
koma. Svona var þetta þá en samt
var einatt sanngirni til staðar. Enn-
fremur bauð hún mér að aðstoða við
kennsluna í skólanum, meðan ég var
ófær um að standa vaktir á spítalan-
um og var þessi tími metinn til
námseininga. Þetta var einstakt á
þessum tíma.
Þorbjörg kom úr stórum systkina-
hópi og elskaði að vera í margmenni.
Hún var mjög ættrækin og það fór
ekki hjá því að við sem unnum náið
með henni þekktum til allra í fjöl-
skyldunni. Hún var mikill prakkari
og stríðin og sýndi hún það oft í ná-
vist bræðra sinna og okkar á kenn-
arastofunni. Ef eitthvað var öðruvísi
en venjulega vissi maður að þar var
Þorbjörg á ferðinni. Og þegar það
var borið upp á hana var prakkara-
svipurinn á henni óborganlegur.
Hún var vinnuþjarkur hinn mesti og
ósérhlífin og því gleymdi hún oft
matartímanum. Það var því orðinn
einskonar vani að stinga höfðinu inn
um dyragættina hjá henni til að
minna á og alltaf kom brosið bjarta.
Hún hafði jólaböll í skólanum og
nutu kennarar og börn þeirra þess
og hún þekkti börnin okkar öll með
nafni. Og sjálf hafði hún mest gaman
að sprella við jólasveininn.
Þorbjörg Jónsdóttir var fyrir-
mynd annarra hjúkrunarfræðinga
og náði langt, alltaf að leita eftir
meiri þekkingu, benda hjúkrunar-
fræðingum á ný tækifæri og hvetja
til dáða. Oft hélt hún sér nokkuð til
hlés, sérlega í seinni tíð. Hún var
ávallt mjög smekkleg, vel til höfð og
glæsileg kona sem hafði skoðun á
öllu og það munaði um hana hvar
sem hún kom.
Minning hennar mun lifa.
Ég drúpi höfði í virðingar- og
þakklætisskyni um leið og ég kveð
fyrirmynd mína og leiðtoga.
Ættingjum öllum sendi ég sam-
úðarkveðjur.
Hertha W. Jónsdóttir.
Minningarkort
535 1825
www.hjarta.is 5351800
Faðir minn, tengdafaðir, fósturfaðir, afi og bróðir,
STEINGRÍMUR KRISTJÁNSSON,
Árnatúni 3,
Stykkishólmi,
áður Öckerö,
Svíþjóð,
verður jarðsunginn frá Stykkishólmskirkju fimmtu-
daginn 29. desember kl. 14.00.
Britta og Sune,
Kristina og Kristian,
Monica og Bertil
og fjölskyldur.