Fréttablaðið - 31.03.2006, Qupperneq 26

31. mars 2006 FÖSTUDAGUR
FRÁ DEGI TIL DAGS
ÚTGÁFUFÉLAG: 365 – prentmiðlar RITSTJÓRAR: Kári Jónasson og Þorsteinn Pálsson FRÉTTARITSTJÓRI: Sigurjón M. Egilsson AÐSTOÐARRITSTJÓRI: Jón Kaldal FRÉTTASTJÓRI: Arndís
Þorgeirsdóttir VARAFRÉTTASTJÓRI: Trausti Hafliðason RITSTJÓRNARFULLTRÚI: Steinunn Stefánsdóttir RITSTJÓRN OG AUGLÝSINGAR: Skaftahlíð 24, 105 Reykjavík AÐALSÍMI: 550 5000
SÍMBRÉF Á FRÉTTADEILD: 550 5006 NETFÖNG: ritstjorn@frettabladid.is og auglysingar@frettabladid.is VEFFANG: visir.is UMBROT: 365 – prentmiðlar PRENTVINNSLA: Ísafoldarprentsmiðja
ehf. DREIFING: Pósthúsið ehf. dreifing@posthusid.is Fréttablaðinu er dreift ókeypis á heimili á höfuðborgarsvæðinu, Suðurnesjum og Akureyri. Einnig er hægt að fá blaðið í völdum verslunum
á landsbyggðinni. Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni blaðsins í stafrænu formi og í gagnabönkum án endurgjalds. issn 1670-3871
Á sviðinu í hálfa öld
Þráinn Karlsson fagnaði hálfrar
aldar leikafmæli í vikunni. Á þeim
tíma hefur hann tekið þátt í á
annað hundrað sýningum auk þess
að leika í kvikmyndum og fyrir
sjónvarp. Þráinn leikur bæði í
Maríubjöllunni og Litlu hryllings-
búðinni á Akureyri um
þessar mundir, auk
þess sem til stend-
ur að sýna Full-
komið brúðkaup í
Reykjavík á
næstunni,
en sýning-
in sló í
gegn á
Akur-
eyri.
Rænt af heimili sínu
Kristinn Óskarsson varð fyrir
þeirri óskemmtilegu reynslu að
fjórir menn ruddust inn á heimili
hans í Garði, lömdu hann og lok-
uðu hann í farangursgeymslu bif-
reiðar þar sem hann lá í sjö klukku-
stundir áður en hann slapp. Árásin
virðist hafa verið tilefnislaus en
lögreglan í Kefla-
vík rannsakar
málið.
Bubbi vann
Garðar Örn Úlfarsson, fyrrver-
andi ritstjóri Hér og nú, var dæmd-
ur til að greiða Bubba Morthens
700 þúsund krónur fyrir fyrirsögn-
ina „Bubbi fallinn“. Bubbi er
kampakátur með dóminn og segir
hann kjaftshögg fyrir ritstjórnar-
stefnu Garðars. Rit- stjór-
inn fyrrverandi er
álíka hress með
dóminn og Bubbi
var með for-
síðuna umdeildu.
ÞEIR VORU Í FRÉTTUNUM
Þrír bandarískir fræðimenn hafa
sett fram fróðlegar kenningar um
þá heimsmynd, sem draga megi
upp eftir hrun kommúnismans.
Francis Fukuyama taldi, að runn-
inn væri upp tími alþjóðlegs kapít-
alisma, lýðræðis og frjáls markað-
ar, þar sem verkefnið væri að
sinna þörf einstaklinga og þjóða
til viðurkenningar, bjóða þá vel-
komna í hópinn. Eitthvað er til í
hugmynd hans, en hnattvæðingin
sætir harðri andstöðu. Áhrifamikl-
ir hópar vilja ekki taka upp vest-
ræna siði.
Þetta varð Samuel Huntington
að umræðuefni. Hann er þeirrar
skoðunar, að átökum um
meginatriði sé ekki lokið, en þau
standi ekki lengur milli kommún-
isma og kapítalisma, heldur menn-
ingarheilda og trúarbragða. Þótt
hann velji orð sín varlega, er ljóst,
að hann telur aðallega stafa hættu
af öfgafullum múslimum. Margir
hafa tekið undir með honum eftir
árásir hryðjuverkamanna á New
York og Washington 11. september
2001. Sumir hópar hata vestræna
siði og vilja ekki aðeins forðast þá
sjálfir, heldur taka af okkur rétt-
inn til að halda þeim.
Robert Kagan heldur því fram,
að leiðir hafi skilið síðustu áratugi
með Bandaríkjunum og Evrópu-
löndum, Bandaríkin búi yfir mikl-
um hernaðarmætti og séu raunsæ
og herská. Evrópulöndin séu veik-
burða og þess vegna óraunsæ. Þau
hafi oftrú á fundum og samning-
um til lausnar málum. Það er að
minnsta kosti víst, að hryðju-
verkamennirnir, sem réðust á
Bandaríkin 11. september, voru
ekki að biðja um fund, eins og
Davíð Oddsson benti einmitt á.
En hafa Bandaríkin ef til vill
fulllitla trú á fundum? Orð eru til
alls fyrst. Heimurinn býr yfir
miklum möguleikum, eins og
Fukuyama segir. Hann er líka
hættulegur, eins og Huntington
brýnir fyrir okkur. Íslendingar
urðu fyrir verulegu áfalli á dögun-
um, þegar Bandaríkjastjórn til-
kynnti einhliða, að hún hygðist
kalla varnarliðið á brott og skilja
Ísland eftir varnarlaust. Ég er
ekki viss um, að Bandaríkjastjórn
hafi gert sér grein fyrir, hversu
mikil vonbrigði þetta hljóta að
vera þeim Íslendingum, sem hafa
stutt Bandaríkin eindregið. Jafn-
gildir þetta uppsögn varnarsamn-
ingsins?
Auðvitað hljóta Bandaríkin að
miða við eigin hagsmuni, þegar
þau marka utanríkisstefnu sína.
Ríki eiga ekki vini, heldur hafa
þau hagsmuni. Og ríki eru banda-
menn, þegar hagsmunir fara
saman. En hagsmunir Bandaríkj-
anna til langs tíma eru þeir að eiga
öfluga bandamenn á Norður-Atl-
antshafi. Eðlilegt er að eyjarnar
þrjár undan meginlandi Evrópu
séu í sérstöku sambandi við
Bandaríkin: Írland vegna sögu-
legra tengsla, Stóra-Bretland af
gamalli hefð og Ísland, vegna þess
að héðan sér yfir allt Norður-Atl-
antshafið. Þessar þrjár eyþjóðir
eru líka vinveittari Bandaríkjun-
um en meginlandsþjóðirnar. Þung-
ur hrammur Hitlers, Stalíns og
Napóleons náði ekki til þeirra.
Varnarsamningurinn frá 1951
reyndist báðum þjóðum vel. Mestu
máli skipti auðvitað, að herstöðin
á Miðnesheiði var ómissandi
hlekkur í þeirri öflugu varnar-
keðju Vesturveldanna, sem hélt
Kremlverjum í skefjum. En ábyrg-
ir íslenskir ráðamenn færðu mikl-
ar fórnir með því að láta land
undir herstöð skömmu eftir lýð-
veldisstofnun, þegar þjóðernis-
kennd var hér sterk. Bandaríkja-
stjórn lagði líka sitt af mörkum
bak við tjöldin til að afla útfærslu
fiskveiðilögsögunnar alþjóðlegrar
viðurkenningar. Þótt einstakir
íslenskir stjórnmálamenn eins og
Steingrímur Hermannsson og Jón
Baldvin Hannibalsson hafi með
heimskulegu tali reynt að spilla
samstarfi þjóðanna tveggja, hefur
það verið undantekning, ekki
regla.
Heimurinn er ekki hættulaus.
Hvað myndi gerast, væru hér
engar varnir og fámennur hópur
öfgafullra múslima vildi refsa
Íslendingum fyrir skopmyndir af
Múhameð spámanni? Þeir gætu
rænt flugvél í Amsterdam, flogið
hingað og gert margvíslegan ósk-
unda, áður en Atlantshafsbanda-
lagið fengi brugðist við. Íslending-
ar þurfa á varnarsamstarfi við
Bandaríkin að halda. En þótt
Bandaríkjamenn séu öflugir, eins
og Kagan heldur fram, geta þeir
ekki allt einir. Hver veit, hvenær
þeir þurfa einhverja aðstöðu á
Íslandi fyrir ófyrirsjáanlega rás
viðburða? Óskar Wilde sagði eins
og frægt er, að Íslendingar hefðu
fundið Ameríku árið 1000, en haft
vit á því að týna henni aftur. Við
skulum vona, að Bandaríkjamenn
hafi ekki týnt Íslandi.
Vinátta og hagsmunir
Í DAG
VARNARSAM-
STARFIÐ
HANNES
HÓLMSTEINN
GISSURARSON
Auðvitað hljóta Bandaríkin
að miða við eigin hagsmuni,
þegar þau marka utanríkis-
stefnu sína. Ríki eiga ekki vini,
heldur hafa þau hagsmuni.
Og ríki eru bandamenn, þegar
hagsmunir fara saman. En
hagsmunir Bandaríkjanna til
langs tíma eru þeir að eiga
öfluga bandamenn á Norður-
Atlantshafi.
Aldrei vegnað betur
Fólk með 110 þúsund króna grunn-
laun á hjúkrunarheimilum íslenska
velferðarþjóðfélagsins fer í setuverkfall
og biður um sömu laun og fólk í sama
stéttarfélagi og í sambærilegum störf-
um hefur handan við vegginn.
Á Alþingi ræða menn skuldastöðu
þjóðarbúsins og stjórnarliðar segja að
aldrei hafi þjóðin staðið betur. Hvert
mannsbarn á tíu milljóna króna eign,
segir Pétur Blöndal. „Íslendingar hafa
aldrei staðið sterkar. Aldrei í sög-
unni,“ sagði Einar Oddur
Kristjánsson. Og ríkið
þarf að standa vörð
um árangurinn, bætti
hann við. „Til þess
þarf að vera á móti
ýmsu sem er
vinsælt...Það
þarf að vera
á móti fyrst og fremst óraunhæfum
kauphækkunum,“ sagði Einar Oddur
með þunga. Skyldi hann hafa verið að
tala um tuttugu prósenta launahækkun
lægst launuðu kvennastéttanna hjá
Reykjavíkurborg í fyrra? - Ríkisstjórnin
rekur sveltistefnu gagnvart þessu fólki,
ekki bara í kjörum heldur einnig með
ótrúlegri skattpíningu þessara hópa
„sem hvergi er að finna samjöfnuð við
í allri Íslandssögunni,“ sagði Jóhanna
Sigurðardóttir um óróann á vinnumark-
aðnum.
Þegar friðurinn slitnar
Jónas Kristjánsson ritstjóri lítur líka
til velferðarinnar á vefsíðu sinni
og gerir ólguna undanfarna daga
á götum borga í Frakklandi
að umtalsefni. „Átökin í
Frakklandi sýna okkur framan
í örlög, sem markaðsbúskap-
ur og hnattvæðing búa öllum ríkjum
Evrópu, ef ekki verður hindraður flótti
þeirra frá félagslegum markaðsbúskap.
Þrátt fyrir árvissan hagvöxt er annar
tveggja hornsteina samfélagsins á
undanhaldi, velferðin. Ungmennum er
boðin bráðabirgðavinna með minna
öryggi. Enginn getur skýrt, að hagvöxtur
þurfi að leiða til lakari velferðar. Ef svo
heldur fram sem horfir, verða meiri
óeirðir í Evrópu gegn markaðsbúskap
en Karl Marx hefði getað dreymt um.
Límið í samfélagi nútímans er farið
að bresta.“ Jónas segir einnig:
Frönsk ungmenni ætla ekki
að láta bjóða sér framtíð
óstöðugrar vinnu og eru komin
út á götuvígin. Þau eru fram-
sýnni en við, en sú tíð kemur,
að öll Evrópa mun ögra sam-
bandslausum stjórnvöldum.“
johannh@frettabladid.is
Það er merkilegur veruleiki að í byrjun 21. aldar er allgóð samstaða frá vinstri til hægri í stjórnmálum um að starf-rækja ríkisútvarp. Nánast ágreiningslaust hefur verið að
kosta reksturinn með skattpeningum. Jafnframt hafa flestir
talið óhjákvæmilegt að leyfa Ríkisútvarpinu þar að auki að afla
tekna á samkeppnismarkaði auglýsinga.
Auglýsingatekjurnar hafa þó einna helst verið ágreiningsefni
varðandi opinberan útvarpsrekstur. Þó að sú skipan gangi á svig
við almennar samkeppnisleikreglur verða keppinautarnir á
markaðnum að sætta sig við að annar kostur er ekki í stöðunni.
Að baki þessum rekstri og markmiðum hans liggja menningar-
leg og tilfinningaleg sjónarmið sem rétt er að virða.
Skipulag Ríkisútvarpsins hefur lengi verið úr takt við tímann
og staðið því fyrir þrifum. Ríkisstjórnin hefur kosið að gera
breytingar þar á með því að koma þessari menningarstofnun í
hlutafélagarekstur. Að baki því framtaki er örugglega frómur
hugur. En hugmyndafræðin er nokkuð öfugsnúin.
Hlutafélög eru gott rekstrarform. Það hentar líka fyrirtækj-
um í ríkiseigu sem nota ekki skattpeninga í rekstur. Þannig var
skynsamlegt að breyta Símanum í hlutafélag á sínum tíma. Það
fyrirtæki greiddi arð í ríkissjóð. Öðru máli gegnir um stofnanir
sem alfarið eða að uppistöðu til eru reknar fyrir skattpeninga.
Eðli máls samkvæmt gilda aðrar leikreglur um meðferð skatt-
peninga borgaranna en sjálfsaflafé.
Um rekstur stofnana ríkisins gilda almennar reglur að því er
varðar launaákvarðanir, réttindi og skyldur starfsmanna og
almenna stjórnsýsluhætti, þar með talið upplýsingaskyldu. Þetta
regluverk gildir ekki vegna þess að það sé vilji löggjafans að
opinber fyrirtæki og stofnanir séu svifasein og þyngri í vöfum
en hlutafélög. Ástæða þessara almennu reglna er sú að þær eru
eina leiðin til þess að tryggja gegnsæi og jafnræði og koma í veg
fyrir misnotkun skattpeninga.
Nú ætlar ríkisstjórnin að víkja til hliðar öllum almennum
reglum sem gilda um meðferð skattpeninga að því er varðar
rekstur Ríkisútvarpsins. Þar á meðferð skattpeninga að lúta
reglum einkaeignarréttarins án þess að skilyrði hans um sjálfs-
aflafé sé fyrir hendi. Auka má skilvirkni hvarvetna í ríkiskerf-
inu með því að afnema þessar reglur að fullu og öllu. Eru menn
reiðubúnir að taka afleiðingunum af því? Svarið er nei. Hvaða
önnur sjónarmið geta gilt um meðferð skattpeninga í stærstu
menningarstofnun ríkisins?
Rökin fyrir því að reka Ríkisútvarp með skattpeningum jafn-
framt þátttöku á samkeppnismarkaði auglýsinganna hanga
vissulega á hálmstrái eða í mesta lagi á rótarhvönn. Þau fela í
sér svo verulegt frávik frá almennum leikreglum. Ríkisstjórnin
er að kippa þessu haldi í burtu. Hún hefur vitaskuld þingmeiri-
hluta til þess að koma málinu fram. En hætt er við að hún setji
með því móti í uppnám framtíðarsátt um ríkisrekið útvarp. Það
eru einfaldlega of mikil menningarverðmæti í húfi til að sú
áhætta sé réttlætanleg.
Ríkisrekstur á samkeppnismarkaði þar sem gengið er á svig
við allar grundvallarreglur um meðferð skattpeninga virðist
vera í meiri skyldleika við ríkisrekstur Rauðkutímans á kreppu-
árunum en nútímann. Þetta gengur þvert á allt annað sem
ríkisstjórnin hefur gert, hvort heldur litið er til stjórnsýslunnar
eða samkeppnismarkaðarins, og er því ekki með góðu móti
skiljanlegt.
SJÓNARMIÐ
ÞORSTEINN PÁLSSON
Ríkisútvarpið hf.
Rauðku-
hugmyndafræði
Laugavegi 87
Sími 511 2004 – 551 8740
Með hverri dúnsæng fylgir
gæsadúnskoddi
Fermingatilboð