Fréttablaðið - 30.11.2006, Blaðsíða 36

greinar@frettabladid.is
Eystrasaltslöndin eru næsti bær við Norðurlönd og glíma
nú að sumu leyti við svipaða
vaxtarverki og Íslendingar.
Eistland, Lettland og Litháen hafa
haft hamskipti síðan 1991, þegar
þau losnuðu undan oki Sovétríkj-
anna og endurheimtu langþráð
frelsi og sjálfstæði. Umskiptin
hafa lyft lífskjörum Letta í nýjar
hæðir, en nýfengnu frelsi og
meðfylgjandi lífskjarabyltingu
fylgja ýmis vandamál svo sem við
var að búast. Hér segir frá því.
Hefjum leikinn í Lettlandi. Þar
búa rösklega tvær milljónir
manns, þar af þriðjungurinn í
höfuðborginni, Rigu. Landið er á
fleygiferð. Landsframleiðslan
hefur aukizt um tíu prósent í ár.
Fá lönd önnur en Kína geta státað
af svo örum vexti. Þriðjungur
íbúa Lettlands kann þó ekki
lettnesku. Flest þetta fólk er
Rússar. Forsagan er sú, að
Sovétstjórnin rak Letta á sínum
tíma tugþúsundum saman burt úr
eigin landi, suma í fangabúðir,
aðra í opinn dauðann, og sendi í
þeirra stað til Lettlands Rússa,
sem urðu ný yfirstétt í Lettlandi.
Margir aðrir Lettar flúðu land, ef
þeir gátu. Samsetning mannfjöld-
ans gerbreyttist smám saman.
Þegar veldi Sovétríkjanna í
Lettlandi hrundi 1991, hafði
Rússum þar fjölgað svo, að þeir
voru orðnir tæpur helmingur
landsmanna. Rússneska var
aðalmálið í Rigu. Annað var eftir
því. Flestir Rússar höfðu ekki séð
ástæðu til að læra lettnesku, enda
voru Lettar kúguð undirstétt í
eigin landi. Þegar Lettar náðu
landi sínu á sitt vald á ný 1991 við
hrun Sovétríkjanna, tóku þeir til
óspilltra málanna. Þeir sam-
þykktu strax ný lög þess efnis, að
atkvæðisréttur og kjörgengi gætu
ekki öðrum hlotnazt en þeim, sem
kunna lettnesku og kunna einnig
viðhlítandi skil á sögu Lettlands.
Þetta þýðir í reynd, að rússneskir
íbúar Lettlands þurfa að þreyta
próf í lettnesku og sögu til að
öðlast sömu lýðréttindi og
innfæddir Lettar – og samt eru
þessir Rússar margir innfæddir
sjálfir, þeir eru afkomendur
Rússanna, sem byrjuðu að
flykkjast til Lettlands 1940, þegar
Sovétríkin sölsuðu landið undir
sig með ofbeldi. Rússarnir hafa
þó fæstir kosið að hverfa aftur til
Rússlands. Þeir virðast líta svo á,
að þeim sé nú betur borgið sem
hálfmállausri láglaunastétt í
Lettlandi en sem óbreyttum
borgurum í Rússlandi. Rússarnir
vinna ýmis störf, sem Lettar
kæra sig ekki um. Þeir eru eins
og nýbúar í landi, þar sem þeir
hafa þó flestir átt heima alla ævi.
Ríkisstjórnin í Kreml fylgist
gerla með afdrifum Rússa í
Lettlandi og hinum Eystrasalts-
ríkjunum tveim og lætur á sér
skiljast, að hún muni ekki láta
bjóða þeim hvað sem er. Lettar
óttast eins og gefur að skilja
grannann í austri. Sumir rúss-
neskir íbúar landsins af eldri
kynslóðinni kæra sig ekki um að
læra lettnesku og segjast bíða
þess, að Rússar ráðist á ný inn í
landið. Þetta viðhorf er ekki til
þess fallið að treysta böndin milli
lettneska meiri hlutans og
rússneska minni hlutans. Aðrir
Rússar eru vinveittari Lettum og
lögðu þeim lið í baráttunni gegn
yfirráðum Sovétstjórnarinnar
fyrir 1991.
Lettar hafa látið hendur standa
fram úr ermum. Þeir gengu í
Atlantshafsbandalagið og
Evrópusambandið 2004 og bíða
þess með nokkurri óþreyju að fá
að taka upp evruna. Síðan 2004
hafa 100.000 Lettar – fjögur
prósent þjóðarinnar – neytt lags
og flutt af landi brott í leit að
betri lífskjörum í öðrum ESB-
löndum. Við þetta myndaðist djúp
hola á lettneskum vinnumarkaði.
Hvað gerðu vinnuveitendur? Þeir
fluttu inn ódýrt vinnuafl – einkum
frá Rússlandi. Nú standa Lettar
frammi fyrir tveim kostum.
Annar kosturinn er að horfa aftur
í tímann og fara í ljósi hins liðna
hægt í innflutning á nýju rúss-
nesku vinnuafli til að styrkja ekki
stöðu rússneska minni hlutans í
landinu og eiga það ekki á hættu
að ýfa upp ný átök um réttleysi
Rússa í landinu. Hinn kosturinn
er að horfa heldur fram á veginn
og færa sér í nyt ódýrt vinnuafl,
hvaðan sem það kemur, til að
fóstra hagvöxtinn, sem Lettar
þurfa svo mjög á að halda til að
bæta skaðann, sem kúgun
Sovétríkjanna bakaði þeim 1940-
1991. Hér er úr vöndu að ráða.
Það er yfirleitt ekki heppilegt, að
íbúar lands séu klofnir í tvær
fylkingar eftir bæði þjóðerni og
efnahag. Það er púðurtunna.
Á Íslandi býr nú ört vaxandi
fjöldi erlendra verkamanna og
annarra innflytjenda. Sumt af
þessu fólki býr við húsakost og
kjör, sem innfæddir myndu
fæstir láta bjóða sér. Íslendingar
þurfa að búa í haginn fyrir nýbúa
og aðra, sem eru hingað komnir
til skemmri vinnudvalar, til að
jafna kjörin. Kennum þeim að
minnsta kosti íslenzku, og sögu.
Innflutningur vinnuafls: Taka tvö
Eftir snarpa fimm tíma rimmu í borgarstjórn var samningur um
sölu á hlut Reykjavíkurborgar í
Landsvirkjun samþykktur. Það var
sérkennilegur andi í salnum. Yngri
deildin í meirihlutanum gaf lítinn
kost á augnsambandi undir umræð-
unum, brosti vandræðalega, beit á
jaxlinn og greiddi atkvæði. Borgar-
stjóri var skilinn einn eftir í and-
svörum. Eina ræða Gísla Marteins
var tveggja mínútna svar, flutt til að
koma því á framfæri að engu skipti þótt borgar-
stjóri slægi úr og í um einkavæðingu Landsvirkj-
unar, Gísli sjálfur og Geir Haarde væru báðir
þeirrar skoðunar að einkavæðing skyldi verða!
Málsvörn borgarstjóra var orðin býsna flótta-
leg. Hann leitaði hvarvetna skjóls til að skauta
fram hjá kjarnanum: það sem skorti við samnings-
borðið var pólitískt afl til að knýja fram ásættan-
lega niðurstöðu fyrir Reykvíkinga. Okkur lá ekk-
ert á að selja og áttum ekki að verðlauna ríkið
fyrir óbilgirnina. Borgarstjóri gat heldur engu
svarað um ástæður þess að hann gekk á bak skrif-
legu loforði til borgarráðs frá júlí sl. um að kynna
þar meginlínur í samningum þegar fyrir „liggi
atriði sem taka þarf afstöðu til“.
Hápunktur umræðunnar var þó
þegar upplýst var að borgarstjóri
hefði orðið tvísaga í málinu. Í Frétta-
blaðinu 4. nóvember kannaðist hann
ekki við að minnisblað með verðmati
upp á 91,2 milljarða væri til. Viku
síðar byggði hann þó á sama minnis-
blaði í svörum til borgarráðs. Í borg-
arstjórn bar borgarstjóri fram þær
skýringar að hann hefði ekki kynnt
sér minnisblaðið með útreikningun-
um fyrr en eftir að þetta verðmat
kom til umfjöllunar í fjölmiðlum.
Með öðrum orðum: borgarstjóri
kynnti sér ekki lykilgögn um samn-
ingsmarkmið borgarinnar fyrr en
fimm dögum eftir að hann skrifaði undir samning
um sölu Landsvirkjunar.
Hvernig ætli færi fyrir nýjum forstjóra sem
færi á bak við stjórn við gerð risasamninga og
verði hendur sínar í umræðunni með því að undir-
strika að hann hefði ekki kynnt sér lykilgögn áður
en hann skrifaði undir? Niðurstaðan endurspeglar
vanhæfni borgarstjóra: illa var haldið á hagsmun-
um Reykjavíkurborgar, verðið var of lágt og
greiðsluformið vont. Það sem eftir situr er vondur
samningur og sú tilfinning að enginn fulltrúi
meirihlutans hefði gengið að honum ef þeirra eigin
peningar hefðu verið undir.
Höfundur er oddviti Samfylkingarinnar
í borgarstjórn.
Meinleg málsvörn borgarstjóra
LAUGARDAGUR EFTIR IAN McEWAN
ÓMISSANDI
SKÁLDSAGA
ÓMISSANDI SKÁLDSAGA FYRIR ALLA
ÞÁ SEM MÓTMÆLTU ÍRAKSSTRÍÐINU.
OG HINA SEM GERÐU ÞAÐ EKKI.
„Það óviðjafnanlega við bækur McEwans
er að þær uppfylla bæði flettiþörf og
þörfina fyrir að hugsa og finnast maður
hafa breyst, jafnvel þroskast, við lesturinn.“
– Silja Aðalsteinsdóttir, TMM
Þýðandi: Árni Óskarsson
F
yrir ekki svo mörgum árum gilti sú regla að þegar
safnaðarbörn í Fríkirkjunni í Reykjavík fluttu frá
höfuðborginni voru þau sjálfkrafa afskráð úr Frí-
kirkjusöfnuðinum og í þá þjóðkirkjusókn þar sem
þeirra nýja lögheimili var.
Um það bil aldarfjórðungi eftir að þessi regla var afnum-
in þykja svo róttæk afskipti ríkisins af trúarlífi landsmanna
algjörlega fráleit. Enn þann dag í dag búum við hins vegar við
þann veruleika að í landinu er ríkiskirkja sem nýtur mikilla
forréttinda.
Nýfallinn dómur Héraðsdóms Reykavíkur í máli Ásatrú-
arfélagsins gegn íslenska ríkinu beinir kastljósinu að þessu
lögverndaða misrétti sem þjóðkirkjan býr við umfram önnur
trúfélög.
Ásatrúarfélagið krafðist þess að njóta sama réttar og þjóð-
kirkjan og fá greidd sambærileg gjöld, miðað við höfðatölu
félagsmanna sinna, og greidd eru í kirkjumálasjóð og Jöfnun-
arsjóð sókna samkvæmt lögum.
Byggði Ásatrúarfélagið kröfu sína á jafnréttis- og trúf-
relsisákvæðum stjórnarskrárinnar. Héraðsdómur hafnaði
kröfunni og vísaði meðal annars til þess að þjóðkirkjan nýtur
sérstakrar verndar samvæmt stjórnarskrá og lögum umfram
önnur trúfélög, en sú sérstaka vernd þjóðkirkjunnar færir
henni meðal annars um tvo milljarða á ári hverju umfram
önnur trúfélög.
Hilmar Örn Hilmarsson, allsherjargoði Ásatrúarfélags-
ins, vill ekki sætta sig við þetta misrétti og hefur gefið út að
dómnum verði áfrýjað til Hæstaréttar.
Hjörtur Magni Jóhannsson, fríkirkjuprestur í Reykjavík,
er annar forsvarsmaður trúfélags utan þjóðkirkjunnar sem
hefur hefur gagnrýnt óeðlileg forréttindi þjóðkirkjunnar. Í
útvarpspredikun þann 19. nóvember benti hann til dæmis á þá
undarlegu hugsun, sem er að baki samningi þjóðkirkjunnar og
ríkisins, að laun biskups, vígslubiskupa og presta séu greiðsla
ríkisins fyrir kirkjujarðir.
„Prestar þjóðkirkjunnar og starfsmenn Biskupsstofu eru
sem sagt einir og sér að taka út kirkjusögulegan arf allra
kristinna formæðra og forfeðra. Hvaða starfsmaður biskups
eða þjóðkirkjuprestur skyldi nú vera að taka út arf minna
forfeðra og formæðra, langt aftur í aldir? Hvaða þjóðkirkju-
starfsmenn skyldu nú vera að taka út kirkjusögulegan arf
Hvítasunnumanna, aðventista og allra hinna?” spurði Hjörtur
Magni.
Hjörtur Magni hefur líka verið óþreytandi við að benda á
að ríkisstyrktar trúmálastofnanir eru hverfandi fyrirbæri á
heimsvísu og það hefði ekki í för með sér endalok kristni á
Íslandi þótt íslenska þjóðkirkjan yrði lögð niður.
Full ástæða er til að taka undir þau orð. Má reyndar ætla að
trúarlíf landsmanna gengi í gegnum ákveðna endurnýjun og
uppgang ef ríkið sleppti alfarið af því hendinni eins og hefur
orðið raunin á öðrum sviðum.
Kirkja sem er ekki
reist á kletti