Morgunblaðið - 11.11.2006, Blaðsíða 24

24 LAUGARDAGUR 11. NÓVEMBER 2006 MORGUNBLAÐIÐ
menning
www.torhildur.is
Náttúran er verðmæti
ÖRNEFNI eru athyglisverðar en
oft vanræktar sögulegar heimildir.
Þau verða sjaldan til að tilefn-
islausu og nafngiftir á bæjum og
stöðum í umhverfinu veita oft inn-
sýn í hugarheim og viðhorf fyrri
tíðar manna og kvenna. Af þessum
sökum segja örnefni tíðum mikla
sögu af daglegri önn forfeðranna
og eru miklisverðar heimildir um
atvinnuhætti og hvers kyns nytjar
til lands og sjávar. Eru slík ör-
nefni gjarnan nefnd nytjanöfn.
Nytjanöfnin eru af eðlilegum
ástæðum flest og mest lýsandi í
nágrenni stórbýla, stórra ver-
stöðva og annarra staða, þar sem
mikið var um að vera og umsvif
fólks mest. Óvíða á landinu voru
athafnir meiri á fyrri tíð en á
biskupssetrinu á Hólum í Hjalta-
dal. Þar stóð um aldir
höfuðból Norður-
lands, þar var fleira
fólk að jafnaði sam-
ankomið en víðast
hvar annars staðar á
landinu, þar var bú-
skapur margþættur
og stór í sniðum og
nýting á land- og
náttúrugæðum mikil
og vel skipulögð. Má
enn glöggt sjá þessa
merki í örnefnum í
Hjaltadal og víðar í
nágrenni bisk-
upsstólsins.
Fornleifarann-
sóknir eru trúlega þekktasti þátt-
ur Hólarannsóknarinnar, sem
hófst með stuðningi Kristnihátíð-
arsjóðs í byrjun þessarar aldar.
Rannsóknin er hins vegar mun
fjölþættari og einn veigamikill
þáttur hennar er könnun á örnefn-
um heima á Hólum og í nágrenni
staðarins. Rúna K. Tetzschner,
sem er í alþjóðlegum hópi sér-
fræðinga Hólarannsóknarinnar,
tók þessa könnun að
sér og er fyrsta ár-
angur hennar að
finna í þessari bók.
Rúna beinir einkum
sjónum að nytj-
anöfnum (þaðan er
bókarheitið komið),
en sem dæmi um þau
má nefna bæjarheitin
Kálfsstaði og Nauta-
bú í Hjaltadal, ýmis
nöfn sem enda á
-gerði og fleiri. Rann-
sókn höfundar er
rækileg. Hún hefur
kannað mikinn fjölda
heimilda, fornra og
nýrra, og ber saman við skyld og
lík örnefni í öðrum sveitum. Nið-
urstaðan er forvitnilegt og fróð-
legt rit þar sem mörg örnefni eru
skýrð og ljósi varpað á tilurð
þeirra og merkingu. Framsetning
höfundar er markviss og skýr og
ættu allir, sem á annað borð hafa
áhuga á íslenskum fræðum, að
hafa gott gagn af bókinni og skilja
betur en áður menningar- og
sögulegt gildi örnefna og þýðingu
þess að þeim sé haldið til haga.
Rannsóknin, sem hér er birti,
beinist nær eingöngu að örnefnum
sem dregin eru af eða vísa til
landnytja og landbúskapar Hóla-
manna og þau eru öll í næsta ná-
grenni biskupsstólsins, þótt sam-
anburðardæmi séu sum hver
fengin lengra að. Gefur þá auga-
leið, að hér eru aðeins könnuð fá
dæmi um öll þau örnefni sem með
einhverjum hætti tengjast Hólum
og Hólamönnum og athöfnum
þeirra í aldanna rás. Þau eru vita-
skuld miklu fleiri og víða um land
og væri vissulega þörf á rannsókn
á Hólaörnefnum sem tengjast til
að mynda ferðalögum og útræði
og ef til vill samskiptum Hólabisk-
upa við útlönd.
Eftir því sem ég kemst næst er
þetta rit hið fyrsta í fyrirhugaðri
ritröð Hólarannsóknarinnar. Að
því er góður fengur í fræðilegu til-
liti, það er vel frá gengið og í alla
staði vel heppnað. Er vonandi að
aðstandendur rannsóknarinnar
haldi ótrauðir áfram á þeirri braut
sem hér er mörkuð.
Nöfn og nytjar
Jón Þ. Þór
BÆKUR
Nytjar í nöfnum. Örnefni í ná-
grenni Hóla í Hjaltadal.
Rit Hólarannsóknarinnar.
Hólar í Hjaltadal 2006.
146 bls., myndir og kort.
Fræðirit
Rúna K. Tetzschner
ÁRIÐ 1964 var tölva af gerðinni IBM
1401 flutt til landsins. Jóhann Gunn-
arsson, faðir Jóhanns
Jóhannssonar, komst að
því að með því að forrita
minni tölvunnar á
ákveðinn máta gaf hún
frá sér rafsegulbylgjur
sem útvarpstæki gat
numið. Þannig var hægt
að nota tölvuna til tón-
sköpunar þó að hlut-
verk hennar væri að
sjálfsögðu allt annað.
Sjö árum síðar var tölv-
unni skipt út og þá fór
fram kveðjuathöfn,
næstum eins og jarð-
arför, þar sem tölvan
„söng“ fyrir viðstadda í
hinsta sinn. Kveðju-
söngurinn náðist á band og þrjátíu
árum síðar komst Jóhann yngri í
þessar upptökur. Þessi saga, og
hinsti söngur tölvunnar, urðu grund-
völlur plötunnar sem hér er til um-
fjöllunar, IBM 1401, a User’s Ma-
nual.
Í raun er um að ræða eitt óslitið
verk í fimm hlutum sem hverfist um
þemað maður/vél. Tónlistin er há-
dramatísk nýklassík sem minnir oft-
ar en ekki á harmhljóðasinfóníu
pólska tónskáldsins Henryks Gó-
reckis, sérstaklega í fyrsta og þriðja
hlutanum, en þeir hlutar ná strax til
hlustandans og fá augun til að vökna.
Ýmis rafhljóð auka á áhrif tónlistar-
innar með tilætluðum árangri og er
síðan dreift hér og þar um plötuna
eins og til að minna mann á hvaðan
innblástur þessarar fögru tónlistar
kemur. Það er ekki mannleg tilfinn-
ing sem getur tónana, heldur er sótt í
steinrunninn heim vélarinnar, eins
og til þess að sanna að ástin vélanna
sé ekki köld eins og sjálfar þær.
Orðalaus „söngur“ tölvunnar í
upphafi verksins kveikir sambæri-
legar hugleiðingar. Hann er ólíkur
öllum öðrum hljóðgervlum sem und-
irritaður þekkir til og fær hugann til
að reika í leit að einhverju sambæri-
legu. Hugur þessa gagnrýnanda fann
helst samsvörun í hinsta söng
HAL9000-tölvunnar í kvikmyndinni
2001: A Space Odyssey, en það er lík-
legast eftirminnilegasti og að sama
skapi sorglegasti dauðdagi vélar sem
um getur, og speglar
söguna af „dauða“
IBM1401 í umslagi
plötunnar.
Annar og fjórði hluti
verksins geta auðveld-
lega gleymst við óná-
kvæma hlustun og
runnið saman við hina
þrjá hlutana, en lifna
sjálfir við við end-
urtekna hlustun. Ann-
ar hlutinn er naum-
hyggjulegastur,
síendurtekin bjalla og
hjal með notk-
unarleiðbeiningum
IBM1401-tölvunnar
eru baksvið fyrir stutta
strengjahljóma. Það er bjartast yfir
þessum hluta, þó að ómur radd-
arinnar gefi óneitanlega tilfinningu
fyrir tómarúmi og bjallan fái mann til
að hugsa til „jarðarfarar“ tölvunnar.
Hér er jafnvægið milli gleði og sorg-
ar fínast og þetta er líklegast besti
hlutinn þegar allt kemur til alls.
Lokahlutinn ber heitið „The Sun’s
Gone Dim and the Sky’s Turned
Black“ og hefur komið út einn og sér
sem smáskífa, líklegast vegna þess
að þar er texti sem er sunginn og
spilaður á vocoder, og þess að laginu
mætti líkja við Sigur Rós sökum stíg-
andinnar. Góður sölupunktur sem
hjálpar vonandi til við að koma þess-
ari stórgóðu skífu Jóhanns eins langt
og hún á skilið.
Ástin vélanna
Atli Bollason
TÓNLIST
Geisladiskur
Öll lög eftir Jóhann Jóhannsson. Útsetn-
ing fyrir hljómsveit var í höndum Jóhanns
og Arnars Bjarnasonar. Fílharmónían í
Prag leikur undir stjórn Mario Klemens,
en Jóhann leikur á píanó, orgel, selestu
og bjöllur. Raddir Jóhanns og Ernu Óm-
arsdóttur koma fyrir. Platan var hljóð-
blönduð af Finni Hákonarsyni í Sýrlandi
og hljómjöfnuð af Nick Webb á Abbey
Road. 4AD gefur út. 5 lög, 42:52.
Jóhann Jóhannsson –
IBM 1401, a User’s Manual

Jóhann Jóhannsson
Í UPPHAFI þessarar bókar kemur
fram að jörðin Vaðbrekka í Hrafn-
kelsdal hafi byggst árið 1770, og að
ekki hafi áður verið bær í dalnum
með því nafni. Á árunum 1922 til
1971 bjuggu á Vaðbrekku hjónin
Aðalsteinn Jónsson og Ingibjörg
Jónsdóttir og fyrir afkomendur
þeirra er þessi bók öðru fremur
tekin saman eins og segir í formála
ritstjóra:
„Það er von ritstjórnar að barna-
börn og barnabarnabörn Aðalsteins
og Ingibjargar megi af þessari bók
fá örlitla innsýn í líf og störf for-
feðra sinna. Hér taka margir til
máls og brugðið er upp svipmynd-
um frá löngum tíma. Samanburð-
urinn á kjörum, möguleikum og við-
fangsefnum er jafnvel áhugaverðari
en okkur grunaði þegar við
ákváðum að draga saman efnið í
þetta rit. Það rúmast tæplega innan
nokkurrar sérstakrar bókmennta-
greinar enda ekki að því stefnt.
Vilji menn nú flokkun engu að síður
þá má nota tegundarheitið átt-
hagabókmenntir sem er þekkt víða
um Norðurlönd þó að það hafi lítið
verið notað hér heima.“ Óhætt er
að fullyrða að aðstandendum ritsins
hafi tekist vel það ætlunarverk sitt
að veita lesendum innsýn í líf geng-
inna kynslóða í Hrafnkelsdal, og
raunar víðar. Bókin hefur að geyma
mikinn fróðleik um mannlíf á fyrri
tíð og þótt frásagnirnar séu að
sönnu flestar bundnar við Vað-
brekku og fólkið þar er hér margt
að finna, sem hefur mun víðari skír-
skotun og má kalla næsta almenna
lýsingu á íslensku sveitalífi og við-
horfi fólks í sveitum landsins um
hálfrar aldar skeið. Ýmislegt vísar
og lengra aftur, allt aftur á 19. öld.
Í bókinni kennir margra grasa og
allt efni hennar er for-
vitnilegt, svo ekki sé
fastar að orði kveðið.
Smekkur og áhuga-
svið lesenda ræður
því vafalaust hvaða
kaflar eða þættir falla
þeim best í geð, en
sjálfur hafði ég mesta
ánægju af kaflanum
um skólagöngu Vað-
brekkusystkina, en
hann bregður skýru
ljósi á viðhorf og
menntunaráhuga for-
eldranna, ekki síður
en á skólasöguna og
fróðleiksfýsn
barnanna. Einnig
hafði ég mikla ánægju af greinum
Aðalsteins á Vaðbrekku. Þær eru
allar einkar vel skrifaðar og sú sem
hann skrifaði gegn dr. Sigurði Nor-
dal um Hrafnkelssögu er hreint af-
bragð. Sitthvað er og í léttum dúr í
bókinni og hljóta flestir lesendur að
hafa góða skemmtan af. Það hlýtur
a.m.k. að vera lífsleið manneskja,
sem ekki hefur gaman af sögunni
um „áfengisvandamál Aðalsteins“,
þótt tilefni hennar sé síður en svo
fyndið.
Þetta er vönduð bók, skemmtileg
aflestrar og bregður fróðlegu ljósi á
liðna tíð.
Ættarrit úr Hrafnkelsdal
BÆKUR
Fimmtíu sumur í Hrafnkelsdal
Ritstjórar: Kristján Jóhann Jónsson og
Ragnar Ingi Aðalsteinsson.
Bókaútgáfan Hólar, Akureyri, 2006.
357 bls., myndir.
Ættfræði
Jón Þ. Þór
Kristján Jóhann
Jónsson
Ragnar Ingi
Aðalsteinsson
ÁRLEGA er haldin svokölluð
Súkkulaðitískusýning í New York í
Bandaríkjunum. Eins og nafnið gef-
ur til kynna er þar blandað saman á
ýmsa vegu hátísku og súkkulaði.
Þessi ónefnda sýningarstúlka er í
kjól sem er að hluta til gerður úr
súkkulaði en ekki fylgir sögunni
hvort einhver lagði hann sér til
munns að sýningu lokinni.
Reuters
Bragðgóður kjóll