Náttúrufræðingurinn - 1948, Blaðsíða 19

Trausti Einarsson:
Hverfjall og Hrossaborg
Eitt af náttúruundrum Mývatnssveitar er Hverfjall, risávaxin gíg-
mynduð skál, sem flestum verður starsýnt á, er koma á þessar slóðir.
Þvermál gígsins á skálarbrún er um 1 km, en hæð iians yfir undir-
lendið í kring er tiltölulega mjög lítil, aðeins 90—150 m. Barmarnir
eru hæstir að sunnan og norðan, en nokkru lægri að austan og vestan.
Skálin er einnig mjög grunn, og stendur botn hennar í svipaðri
hæð og umhverfi fjallsins.
í miðri skálinni er dálítill hóll úr lausamöl, en lágur rani úr
sama efni tengir hann vjð suðurldið skáiarinnar, og í þeirri lilið ber
mikið á haugum af lausamöl.
Veggir skálarinnar, bæði að utan og innan, eru þaktir sandi og
möl, en einnig grófara efni, allt upp í stórgrýti. Efnið er basalt,
þ. e. blágrýti og grágrýti.
Gíglögun Hverl jalls er mjög óvenjuleg, og á það vafalaust fáa sína
líka meðal eldfjalla. Það minnir meira á hringfjöllin á tunglinu
en eldgíga jarðarinnar, og bendir það út af fyrir sig til þess, að
eitthvað óvenjulegt hafi verið að verki við myndun jiess.
Hringfjöll tunglsins eru ýmist þannig skýrð, að þau séu sprengi-
dældir eftir loftsteinaregn eða þ;i raunverulegir, en harla óvenjulegir
og torskildir eldgígar.
Alveg nýlega hefur komið fram sú aðgengilega skýring, að stærri
gígar séu leifar frá þeim tíma, er straumar í bráðnu tunglinu náðu
upp til yfirborðs.
Nokkrir loftsteinagígar eru til á jörðinni, og mætti el' til vill
freistast til að skýra Hverfjall á þann hátt. En sú hugmynd fellur
fljótt um sjálfa sig, ef betur er að gáð. Hverfjall er eldfjall. En þá er
lítið um það að læra af samanburði við tunglfjöll, því að auðvitað
skilja menn miklu síður eldgosastarfsemi á tunglinu en á jörðinni.
8