Náttúrufræðingurinn - 1948, Blaðsíða 26

120
N .V11 ÚRUFRÆÐIN GURINN
getað orðið til undir jökli og staia því sennilega frá síðasta hlýviðris-
skeiði jökultímans.
Áhrif jökla á lögun þessara gíga eru sýnileg, og skal hér einkum
getið Hverfjalls.
Gera má ráð fyrir, að jökullinn, sem gekk yfir það og hina gígana,
liafi komið að sunnan. Þar sem jökullinn rann meðfram fjailinu, að
austan og vestan, sleikti hann utan úr því þannig, að skörð komu í
skálarbarminn. Þetta sama hefnr gerzt í Hrossaborg. Hrúgaldið i
suðurhlið Hverfjallsskálarinnar og raninn, sem teygði sig þaðan
tit í skálina, verður nú skiljanlegur sem verk jökla.
Hóllinn í ntiðri skálinni er hins vegar ekki eins auðskýrður, svo
að með neinni vissu verði talið. Hugsanlegt er, að hann stafi frá
lokum ísaldar, er skálin stóð loks full af ís. Við bráðnun íssins rann
malarruðningurinn, sem smám saman losnaði úr ísnum, inn í miðja
skálina.
En einnig er hugsanlegt, að hóllinn endurspegli upphaflega gerð
og standi í sambandi við veik lokaumbrot í kverkinni eða hæga
hreyfingu hrauntappans, eftir að gosinu sjálfu var lokið. —
í upphafi greinarinnar minntist ég á þá líkingu, sem væri með
Hverfjalli og hringfjöllum tunglsins. Og þótt ætlunin sé ekki að
ræða þessa líkingu ýtarlega, mætti að lokum spyrja, hvort ofan-
greindar niðurstöður varpi á nokkurn hátt Ijósi á uppruna hring-
fjallanna.
í því sambandi er vert að athuga Jretta tvennt, að hringfjöll Mý-
vatnssveitar virðast vera árangur kraftlítilla gosa með kaldri hraun-
leðju.
En einmitt slík eldgos virðast helzt géta komið til greina á tungl-
inu. Tunglið mun frá upphafi hafa verið kaldara hið innra en
jörðin, og mundi heit hraunleðja þar liggja svo djúpt, að hún hefði
litla möguleika til að ná til yfirborðs. Helzt væri við Jrví að búast, að
köld hraunleðja gæti mjakazt upp til yfirborðsins. Þar mundi hún
geta molnað í ösku og belgzt upp i kúfa.
En þá er tveggja nýrra atriða að gæta. í fyrsta lagi er loftþrýsting-
ur enginn á tunglinu, og yki Jrað á mátt innilokaða loftsins. í öðru
lagi er aðdráttaraflið aðeins í/J; af því, sem Jiað er hér. Þess vegna
gætu kúfarnir orðið miklu stærri en á jörðinni. ()g þegar megnið
af öskunni rynni aftur niður í gígkverkina í lok gossins, stæðu eftir
hringgarðar margfalt stærri en Hverfjall.
Mér virðist þannig, að sú tegund eldgosa, sem ég hef talið ltring-