Heimilisblaðið - 01.12.1954, Page 25

EINAR SIGURFINNSSON
ÁVARP
flutt á Skálholtshátíð 18. júlí 1954
Lifi minning liðins tima,
langt um meir þó tímans starf.
Lifi og blessist lífsins glíma,
leyfi framtíð göfgan arf.
Hverfi ofdrambs heimskuvima,
hefjist magn til alls er þarf.
Lifi og blessist lífsins glíma,
lifi og blessist göfugt starf.
H. Hafst.
EIÐRUÐU hátíðar-
gestir! Mér er Ijúft
að ávarpa ykkur
fáum orðum á
þessum helga stað.
Um upphaf varanlegrar
mannavistar á Skálholti er tjáð
í fornum ritum á þessa leið:
„Gissur hinn hvíti færði bú
sitt í Skálholt frá Höfða. Hann
lagði allan hug á að styrkja
kristna í landinu. Hann sendi
ísleif son sinn í skóla suður
til Saxlands. En er hann (þ. e.
ísl.) kom til Islands, kvæntist
hann Döllu Þorvaldsdóttur,
þeirra son var Gissur, svo og
Teitur í Haukadal og Þorvald-
ur. Landsmenn sáu, að Isleif-
ur var ágætur klerkur, og þeir
báðu hann að fara utan og láta
vígjast til biskups, og lét hann
tilleiðast. Isleifur var biskup
í fjóra vetur og tuttugu. Eftir
lát Isleifs biskups báðu lands-
menn Gissur son hans að taka
biskupsvígslu. Hann fór utan
og var vígður tveimur vetrum
eftir lát Isleifs biskups.
Gissur biskup var svo ást-
sæll af landsmönnum, að hver
maður vildi hans boði og banni
hlýða.
Gissur biskup lagði þau lög
á, að stóll biskups þess, er á
Islandi væri, skyldi ávallt vera
i Skálholti, og hann lagði þar
til stólsins landið heima þar
og mörg önnur auðæfi í lönd-
um og lausum aurum“.
Þannig segir Kristnisaga frá
upphafi biskupsdóms á landi
hér og staðsetningu biskups-
stóls hér í Skálholti, og sam-
hljóða frásögn stendur í Is-
lendingabók.
Eins og kunnugt er héldu
þessir feðgar, Isleifur og Giss-
ur, skóla hér á staðnum og
kenndu bændasonum þau
fræði, sem til prestskapar
þurfti, og reis þannig upp
menntasetur á staðnum, sam-
hliða biskupsstólnum. Annan
skóla stofnaði Teitur í Hauka-
dal, bróðir Gissurar biskups.
Hann var og einn hinn ágæt-
asti maður og lærður vel.
Á þessum tíma voru því
tveir menntaskólar hér í Bisk-
upstungum. Við báða þessa
skóla gátu menn fengið þá
menntun, sem fullnægjandi var
til klerkdóms og kennslustarfa.
Þannig var það hin kristna
kirkja — jafnskjótt og hún
komst í nokkurn veginn fast-
ar skorður hér í landi —
sem gerðist brautryðjandi í
menntamálum þjóðarinnar.
Þessi unga stofnun hlaut af
Guðs náð þá gæfu, að ágætir
menn urðu þar til forustu, sem
mörkuðu leiðina í aðalatriðum,
vörðuðu veginn, ef svo mætti
segja, og lögðu undirstöðuna
trausta og góða, sem síðan hef-
ur verið byggt ofan á í mennta-
og menningarmálum þjóðar
vorrar.
Og hin kristna kirkja hefur
um aldirnar, sem síðan eru
liðnar, átt drýgstan og bless-
unarríkastan þátt í menntun
og menningu á landi hér. Hún
varð fljótt og var lengi ríki
í ríkinu, sjálfstæð stofnun, sem
stjórnað var á hverjum tíma
af hinum mestu og beztu son-
um þjóðarinnar, og í starfsliði
hennar — prestastéttinni —
hafa jafnan verið brautryðj-
endur í menningar og atvinnu-
málum. Menn, sem hafa haldið
uppi sóma lands og þjóðar og
verið blysberar kynslóðanna.
Þessu verður ekki með rök-
um í móti mælt, þó að hin
óheillavænlega efnishyggja nú-
tímans vilji mjög snúa mönn-
um frá kirkju og kristnihaldi.
Um 7 alda skeið var mest-
um hluta kristindóms og
kirkjumála stjórnað héðan frá
Skálholti. Þar sátu á biskups-
stóli margir ágætir menn.
Höfðingjar, sem létu sér mjög
annt um stofnun þá, sem þeim
var trúað fyrir — kirkju lands-
ins. Hér í Skálholti var höfuð-
staður landsins. Þaðan var
stjórnað andlegum^ málum
mikils meirihluta íslenzku
þjóðarinnar og að talsverðu
leyti einnig veraldlegum mál-
heimilisblaðið
[205]