Fréttablaðið - 27.08.2011, Qupperneq 18

18 27. ágúst 2011 LAUGARDAGUR
Helgina 4.-5. október 2008 stóðu Geir Haarde og samstarfsfólk
hans í ríkisstjórn frammi fyrir ein-
hverjum veigamestu ákvörðunum
sem íslenskir stjórnmálamenn
hafa staðið frammi fyrir frá stofn-
un lýðveldis á Íslandi. Ákvörðun-
in sem á endanum var tekin – að
neita bönkunum um frekari fyrir-
greiðslu hjá ríkinu (utan eitt lán
til Kaupþings með veði í FIB) en
setja þess í stað neyðarlög til þess
að búa í haginn fyrir fall þeirra –
var einstaklega róttæk í sögulegu
samhengi. Hún var þar að auki alls
ekki eini leikurinn í stöðunni eins
og margir hafa haldið fram. Þessi
ákvörðun hefur skipt sköpum fyrir
hag okkar Íslendinga.
Ég man enn eins og það hafi
gerst í gær hvernig viðbrögð yfir-
manna sendinefndar Alþjóðagjald-
eyrissjóðsins (AGS) voru þegar
fulltrúi forsætisráðuneytisins
upplýsti þá um þessa ákvörðun
íslenskra stjórnvalda eftirmiðdag-
inn 6. október – nokkrum klukku-
stundum áður en neyðarlagafrum-
varpið var lagt fram á Alþingi.
Þeir misstu andlitið, supu hveljur
og áttu ekki til orð. Ætluðum við
virkilega að fara þessa leið? Áttuð-
um við okkur ekki á því hvers lags
ragnarök við værum að kalla yfir
land og þjóð með þessu? Seinna
sama kvöld sat ég fund þar sem
fulltrúar AGS reyndu að sannfæra
okkur um að uppþot myndu brjót-
ast út strax næsta dag og hamstur
myndi leiða til skorts á matvælum
fyrir lok vikunnar.
Á svipuðum tíma stóð forsætis-
ráðherra Írlands frammi fyrir
sams konar ákvörðun. Fjármála-
markaðir voru í þann mund að
missa trú á þarlendum bönkum.
Alveg eins og á Íslandi fullyrtu
bankastjórar írskra banka að þeir
hefðu meira en nóg eigið fé og að
einungis væri um lausafjárvanda
að ræða sem rífleg fyrirgreiðsla
frá ríkinu gæti ráðið bót á. Í þess-
ari stöðu gerði forsætisráðherra
Írlands það sem stjórnarherr-
ar hafa nánast alltaf gert í slíkri
stöðu. Hann ábyrgðist fyrir hönd
írska ríkisins allar skuldir írska
bankakerfisins. Nú þremur árum
síðar er komið í ljós að írskir bank-
ar voru í mun verri stöðu en þeir
héldu fram – alveg eins og raunin
var með íslensku bankana. Munur-
inn er hins vegar sá að á Írlandi
lendir allt það tap á írskum skatt-
greiðendum (þar til þeir gefast á
endanum upp og lýsa yfir gjald-
þroti) á meðan bróðurparturinn
af tapi íslensku bankanna lenti á
erlendum kröfuhöfum.
Ef horft er yfir sögu síðustu
áratuga hefur það gerst ítrekað að
bankakerfi landa hafa lent í vand-
ræðum. Viðbrögð stjórnvalda hafa
nánast án undantekninga verið þau
að hlaupa undir bagga með banka-
kerfinu, óháð þeim kostnaði sem
neyðaraðstoðin kallar yfir venju-
lega skattgreiðendur í viðkomandi
landi. Ummæli yfirmanns í Seðla-
banka Evrópu eru fræg: „Við leyf-
um ekki fatahreinsunum að fara á
hausinn, hvað þá bönkum.“ Þessi
ummæli lýsa vel þeirri gegndar-
lausu hræðslu sem gagntekur fjár-
málaelítu heimsins hvað það varð-
ar að bönkum sé leyft að falla.
Kostnaður írskra skattgreið-
enda vegna bankakreppunnar
stefnir í að verða meira en helm-
ingi meiri en kostnaður íslenskra
skattgreiðenda, þrátt fyrir að
vandi bankakerfisins á Írlandi hafi
reynst mun minni hlutfallslega en
þeirra íslensku. Jafnvel löndum
sem áttu við brotabrot af þeim
vanda sem við reyndumst eiga
við – eins og Holland og Bretland
– tókst að íþyngja skattborgurum
sínum meira í kreppunni en ríkis-
stjórn Geirs Haarde (ef horft er
framhjá tapi Seðlabankans vegna
ástarbréfaviðskipta).
Þegar kreppan skall á var
Ríkissjóður Íslands nánast skuld-
laus og í aðstöðu til þess að veita
bönkunum hundruð milljarða í
fyrirgreiðslu. Það var einmitt
slík fyrirgreiðsla sem bankarnir
sóttust eftir helgina örlagaríku.
Forystumenn Landsbankans sótt-
ust eftir eins milljarðs evra láni frá
ríkissjóði. Þeir fullyrtu að slíkt lán
myndi tryggja bankanum traust
markaða og fleyta honum yfir fjár-
málastorminn sem þá geisaði. Það
var deginum ljósara að ríkisstjórn-
in hafði tök á því að veita Lands-
bankanum slíkt lán. Spurningin
var hvort það væri skynsamlegt.
Flestir sérfræðingar voru á
því að eina vitið væri að reyna til
þrautar að bjarga bönkunum. Wil-
lem Buiter og Anne Sibert skrif-
uðu til dæmis fræga skýrslu fyrir
Landsbankann sumarið 2008 þar
sem þau vöruðu við fallhættu
íslenska bankakerfisins en sögðu
að viðbrögð stjórnvalda við slíkri
kreppu ætti að felast í því að verja
bankana falli með öllum tiltækum
ráðum, þar á meðal að selja eignir
lífeyrissjóðanna og veðsetja orku-
auðlindir þjóðarinnar.
Þessar ráðleggingar Buiter og
Siberts voru (og eru) talin „almenn
sannindi“ á meðal fjármálaelít-
unnar í heiminum. Það þarf ekki
að horfa lengra en til viðbragða
Evrópusambandsins við fjármála-
vanda Írlands, Grikklands, Portú-
gals og fleiri landa um þessar
mundir til að sjá hversu ríkjandi
þessu hugsun er.
Það þurfti því bæði hugrekki og
yfirvegun til þess að bjóða þessum
„almennu sannindum“ birginn og
feta ótroðna slóð í miðju því fjár-
málafárviðri sem geisaði í byrjun
október 2008. Geir Haarde og sam-
starfsmenn hans í ríkisstjórn voru
undir ævintýralegu álagi. Afdrif
heillar þjóðar um langa fram-
tíð voru háð réttum viðbrögðum.
Upplýsingar voru ótraustar og
þrýstingur um tilteknar aðgerðir
var yfirþyrmandi. Þrátt fyrir það
hafði forsætisráðherra nægilega
yfirvegun til þess að taka ákvarð-
anir sem reyndust réttar en voru
í grundvallaratriðum á skjön við
það sem allar aðrar þjóðir gerðu og
kallaði til skamms tíma yfir okkur
einstaklega hörð viðbrögð jafnvel
nánustu vinaþjóða.
Hefði ríkisstjórnin lánað Lands-
bankanum einn milljarð evra
helgina 4.-5. október hefðu þeir
fjármunir líklegast tapast að mestu
eða öllu leyti. Ríkissjóður hefði
þá staðið verr og þurft að skera
enn meira niður og hækka skatta
enn meira. En það sem meira er,
ef Geir og ríkisstjórn hans hefðu
ekki tekið ákvörðun þessa helgi um
að setja strax neyðarlög hefði fall
bankanna getað valdið upplausn
af allt annarri stærðargráðu en
raunin varð.
Skjót viðbrögð stjórnvalda á
þessum tíma gerðu það að verkum
að grunnstoðir fjármálakerfisins
héldu áfram að virka þrátt fyrir
að bankarnir hafi fallið. Fólk gat
áfram keypt nauðsynjavörur með
greiðslukortum, það gat áfram
borgað reikninga í heimabankan-
um, fékk áfram laun millifærð inn
á bankareikning og svo framvegis.
Fyrir vikið hélt stærstur hluti hag-
kerfisins áfram að starfa eðlilega.
Flestir útlendingar eru furðu lostn-
ir yfir því að ekki hafi farið verr.
Þeir trúa því varla að atvinnuleysi
hafi aldrei farið yfir 10%. Það er
ekki fyrr en maður útskýrir fyrir
þeim að við höfum sett neyðarlög
og leyft bönkunum að falla án þess
að gera ríkissjóð gjaldþrota sem
þeir byrja að skilja hvers lags er.
Margir samverkandi þættir urðu
til þess að bankakerfið á Íslandi
blés út og sprakk með þeim efna-
hagslegu afleiðingum sem við
erum enn að glíma við. Vissulega
hefur komið í ljós að margt hefði
mátt gera betur, og sumt miklu
betur. Á því bera stjórnmálamenn
þess tíma pólitíska ábyrgð. En í
aðdraganda hrunsins var stefna
íslenskra stjórnvalda í raun sama
eðlis og stefna margra nágranna-
þjóða okkar. Ríkisstjórnir fjölda
landa voru að gera sömu mistök-
in. Þegar hins vegar á hólminn
var komið skildi á milli Íslands og
annarra landa. Stjórnvöld á Íslandi
settu neyðarlög sem opnuðu fyrir
það að bankarnir gætu fallið án
þess að allt tap þeirra lenti á skatt-
greiðendum eða þjóðfélagið gengi
algerlega úr skorðum. Þetta var
lang mikilvægasta ákvörðunin.
Hún var rétt og bjargaði þjóðinni
frá gjaldþroti. Að þessu leyti stóð
Geir sig betur en starfsbræður
hans annars staðar. Þessi atriði
ætti Landsdómur að hafa hug-
fast þegar hann tekur afstöðu til
þess hvort Geir hafi brotið af sér
í starfi. Á hvaða mælistiku ætlar
hann eiginlega að leggja störf
Geirs Haarde?
Aðstæðurnar sem Geir og ríkis-
stjórn hans stóðu frammi fyrir
haustið 2008 voru einstæðar í
Íslandssögunni. Hagsmunirnir
sem um var að tefla voru yfir-
þyrmandi. Úr öllum áttum bár-
ust ráðleggingar, kröfugerðir og
hugmyndir um hvernig bregð-
ast skyldi við. Í þeirri fjármála-
kreppu, sem ennþá sér ekki fyrir
endann á í heiminum, var Ísland
fyrst til þess að þurfa að horfast í
augu við þann kalda sannleika að
fjármálakerfið væri byggt á sandi.
Tafarlausra aðgerða var þörf þótt
„stríðsþoka“ fjármálakreppunnar
kæmi í veg fyrir að allur sannleik-
urinn lægi fyrir. Þegar svo hátt-
ar mun enginn mannlegur mátt-
ur megna það að gera allt rétt. Þá
skiptir mestu að viðbrögðin við
stóru atriðunum séu sem réttust.
Í tilfelli Íslands tókst það.
Þú ert kannski kennari yfir vetrartímann og þig langar að
fara á strandveiðar á sumrin. Það
er auðvitað þess virði að það sé
hægt. Menn geta farið á grásleppu
á vorin og strandveiðar yfir sum-
arið. Þetta er viðbót við atvinnu-
flóruna. Þetta er engin rómantík,
það sjá allir í hendi sér.“
Þessi ummæli Ólínu Þorvarðar-
dóttur alþingismanns í útvarps-
þættinum Sprengisandi fyrr í
sumar hafa setið í mér allt frá því
ég heyrði þau fyrst. Snerist rétt-
lætið í strandveiðunum þá eftir
allt saman um þetta? Að færa opin-
berum starfsmönnum og öðrum
launauppbót í sumarleyfinu á
kostnað þeirra sem hafa lifibrauð
sitt af störfum við sjávarútveg
allan ársins hring?
Með strandveiðum afhentu svo-
kallaðir fulltrúar réttlætisins á
Alþingi fólki úr öllum mögulegum
starfsstéttum 8.600 tonn af verð-
mætustu fisktegundum okkar
án endurgjalds. Á sama tíma var
úthald fjölmargra fiskiskipa stytt
vegna samdráttar í aflaheimildum
vegna strandveiðanna. Þannig var
togarinn Björgúlfur frá Dalvík,
þar sem ég starfaði einu sinni,
aðeins gerður út í átta daga í maí,
níu daga í júní og tólf í júlí. Þetta
er nú atvinnusköpun í lagi! Störfin
og tekjurnar teknar af einum hópi
til þess eins að færa öðrum.
Í réttlæti Ólínu hlýtur eitt yfir
alla að ganga. Í röðum sjómanna
eru einstaklingar sem hafa lokið
kennaramenntun eða hafa rétt-
indi sem leiðbeinendur. Þegar illa
viðrar til sjósóknar í vetur gætu
þeir bankað upp á í skólum lands-
ins og falast eftir ígripavinnu við
kennslu og að sjálfsögðu með til-
heyrandi launalækkun hjá öðrum
kennurum. Þeir gætu líka sagt
börnunum reynslusögur úr starf-
inu og lýst því hversu gaman það
er að vera á sjó í góðu veðri.
Væri það ekki gráupplögð leið til
þess að auka við atvinnuflóruna?
Það þurfti því bæði hugrekki og yfir-
vegun til þess að bjóða þessum „almennu
sannindum“ birginn …
Snerist réttlætið í
strandveiðunum
þá eftir allt saman um
þetta? Að færa opin-
berum starfsmönnum og
öðrum launauppbót …
Þegar á hólminn var komið
Kennarar á strandveiðar
og sjómenn í kennslu?
Sjávarútvegsmál
Páll
Steingrímsson
sjómaður
Bankakreppan
Jón
Steinsson
hagfræðingur