Morgunblaðið - 04.03.2009, Blaðsíða 21

Atvinnuleysistryggingasjóður
tæmist í haust
Í JANÚAR síðastliðnum var at-
vinnuleysi á Íslandi komið í 6,6%,
sem jafngilti því að nærri 10.500
manns væru án atvinnu. Frá
Vinnumálastofnun barst sú frétt að
með sama áframhaldi myndi At-
vinnuleysistryggingasjóður tæmast
í nóvember. Þegar að því kemur
verða atvinnuleysisbætur greiddar
beint úr ríkissjóði – sem manni
skilst að standi ekki beint vel.
Þegar Atvinnuleysistrygg-
ingasjóður var settur á laggirnar,
árið 1956, rann til hans ákveðið hlutfall af
tekjum hvers verkamanns: einn hluti frá ríki,
annar frá sveitarfélögum og sá þriðji frá at-
vinnurekendum, samanlagt 7% af launum Dags-
brúnarverkamanns. Með þessu móti átti sjóð-
urinn að stækka í góðæri og vera gildur og
aflögufær þegar atvinnuleysi ykist. Það fór eftir
lengi vel.
Árið 1990 var tekjuöflun sjóðsins breytt þann-
ig að hann fékk hlutdeild í svonefndu trygginga-
gjaldi, sem var 4,25% af öllum launum og hlunn-
indum launafólks. Stærstur hluti þess rann til
Tryggingastofnunar ríkisins en 1,5% var nefnt
atvinnutryggingagjald og rann til Atvinnuleys-
istryggingasjóðs.
Árið 1996 var hafið svonefnt góðæri hér á
landi og atvinnuleysi orðið lítið, þótt það ætti
eftir að aukast lítillega tímabundið. Þáverandi
stjórnvöld horfðu vonglöð til framtíðar og töldu
fulla ástæðu til að draga úr fjárstreymi í At-
vinnuleysistryggingasjóð. Gjaldið til hans var
því lækkað í 1,35%. Minnkandi atvinnuleysi var
þó ekki eina ástæðan heldur var það fé sem þar
með var á lausu notað til þess að greiða niður
lækkun á vörugjöldum, sem meirihluti Alþingis
hafði samþykkt.
Áfram dró úr atvinnuleysi og í svonefndum
„bandormi“, frumvarpi ríkisstjórnarinnar um
ráðstafanir í ríkisfjármálum haustið 1997, var
lagt til að gjaldið yrði lækkað í 1,15%. Árið 1999
dró enn úr atvinnuleysinu og spáð að það yrði
ekki nema 2,5% árið 2000. Við fjárlagagerðina
ákváðu stjórnvöld því að lækka gjaldið enn, nú
niður í 1%.
Atvinnurekendur
spyrntu við fótum
En þá mótmæltu samtök atvinnurekenda, sem
hétu þá Vinnuveitendasamband Íslands. Þór-
arinn Viðar Þórarinsson, framkvæmdastjóri
VSÍ, fór fram á það í harðorðu bréfi til Geirs H.
Haarde fjármálaráðherra að fallið yrði frá lækk-
uninni þannig að Atvinnuleysistryggingasjóður
myndi byggjast upp í góðæri svo hann gæti
mætt samdrætti í efnahagslífinu næst þegar
hann yrði. Þetta hreif og lækkunin var dregin til
baka.
Vorið 2000 var samþykkt á Alþingi Íslendinga
tímamóta lagafrumvarp, sem fjallaði um for-
eldraorlof. Þjóðin virtist hafa vel
efni á þessu mikla framfaraspori í
þeim efnahagsuppgangi sem þá
blasti við, ekki síst vegna þess að
búist var við að ríkissjóður yrði
rekinn með 15 milljarða króna af-
gangi það árið.
Engu að síður var gripið til þess
bragðs að láta Atvinnuleysistrygg-
ingasjóð fjármagna foreldraorlofið
að stærstum hluta, sem var gert
með dálítilli reikningskúnst: Fyrst
var almenna tryggingagjaldið
hækkað úr 3,99%, sem það var orð-
ið þá, í 4,34% en atvinnutrygginga-
gjaldið hins vegar lækkað úr 1,15%, ekki í eitt
prósent, heldur 0,8%. Þetta þýddi að sjóðurinn
var skertur um 1,2 milljarða króna en samsvar-
andi upphæð var látin renna í fæðingarorlofs-
sjóðinn.
Einu alþingismennirnir sem mölduðu í móinn
og spurðu hvað ætti að gera ef atvinnuleysi yk-
ist voru Kristján Möller, Samfylkingunni, og
Einar Oddur Kristjánsson, Sjálfstæðisflokki.
Auk þess vöruðu Alþýðusambandið og Samtök
atvinnulífsins við að þetta yrði gert.
Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs lét reikna
út hvaða áhrif þetta hefði á stöðu sjóðsins á
árinu 2001 og niðurstaðan var sú að við 2,4% at-
vinnuleysi yrðu gjöld hans hærri en tekjur.
Samt bætti Páll Pétursson félagsmálaráðherra
um betur og ákvað að atvinnuleysisbæturnar
skyldu hækka um tvö prósent, í samræmi við al-
mennar launahækkanir. Þessu til viðbótar var
sjóðurinn látinn leggja fram rúmlega 100 millj-
ónir króna á ári næstu árin í fræðslusjóð, sem
stofnaður var samkvæmt samningum „aðila
vinnumarkaðarins“.
Atvinnuleysistryggingasjóður
sameinaður ríkissjóði
Vorið 1999 flutti fjármálastjóri Vinnu-
málastofnunar stjórn Atvinnuleysistrygg-
ingasjóðs þau tíðindi að fjármálaráðuneytið hefði
ákveðið að fé skyldi ekki lengur safnast í sjóðinn
heldur ætti stjórnin kröfurétt á fé úr ríkissjóði
til atvinnuleysisbótagreiðslna. Þetta hafði ekki
verið nefnt við stjórnina einu orði heldur ein-
faldlega ákveðið í ráðuneytinu, en þannig hafði
venjulega verið farið að við allar meiri háttar
breytingar á sjóðnum.
Tæknilega snerist þetta um að sjóðurinn var
gerður að A-hlutastofnun í stað þess að fram að
því hafði hann verið B-hlutastofnun, sem þýddi
einfaldlega að hann var ekki lengur sjálfstæður
heldur hluti af Ríkissjóði, m.ö.o algjörlega upp á
fjárveitingarvaldið kominn. Stjórnin gerði ítrek-
aðar tilraunir til þess að hnekkja þessu en fjár-
málaráðherra varð ekki hnikað. Hann vísaði til
þess að þetta væri nauðsynlegt vegna laga um
fjárreiður ríkisins frá 1997, því Atvinnuleys-
istryggingasjóður væri ekki lengur lánastofnun
eins og verið hafði um áratugaskeið heldur
myndaður með hluta af skatttekjum ríkisins.
Sigurður Líndal lagaprófessor var spurður
álits og niðurstaða hans var að sjóðurinn væri
sjálfstæð stofnun undir forræði Alþingis og
flutningur hans í A-hluta ríkissjóðs brot á lögum
um sjóðinn. En Geir Haarde fjármálaráðherra
hafnaði einfaldlega niðurstöðu lagaprófessorsins
og þar við sat. Stjórn sjóðsins tókst þó á end-
anum að fá því framgengt að sjóðnum var haldið
aðgreindum á ríkisreikningi og stjórninni væri
heimilt að leita hagstæðustu vaxta á fjármagns-
markaði. Þar við situr.
Eins og margir muna var nokkur samdráttur
í efnahagslífi okkar í kringum aldamótin og árið
2001 var 4,3 milljarða króna halli á ríkissjóði.
En árið eftir brá svo við að ríkissjóður var gerð-
ur upp með 8,6 milljarða króna afgangi. Þetta
var náttúrlega þakkað góðri efnahagsstjórn en á
fárra vitorði var að megnið af þessu tilheyrði í
raun og veru Atvinnuleysistryggingasjóði, eða
nærri 8,3 milljarðar.
Samkvæmt bráðabirgðauppgjöri stóð Atvinnu-
leysistryggingasjóður í 14,5 til 15 milljörðum
króna um síðustu áramót. Sú upphæð hefði átt
að standa undir 2% atvinnuleysi að meðaltali allt
árið 2009. Nú er hins vegar gert ráð fyrir að at-
vinnuleysið verði 8-9%, sem þýðir að allt fé At-
vinnuleysistryggingasjóðs verður uppurið í nóv-
ember, ef ekki gerist því meira í atvinnumálum
þjóðarinnar áður.
Hannibal Valdimarsson, fyrrum forseti Al-
þýðusambands Íslands, kallaði þennan sjóð eitt
sinn „mesta öryggissjóð verkalýðsins“. Það voru
orð að sönnu. Í nokkra áratugi var hann ekki
einungis notaður til þess að greiða fólki laun í
atvinnuleysi heldur var hann óspart notaður til
að styrkja og efla atvinnulífið í landinu með lán-
um og fjárframlögum og til að styrkja fjölmörg
félagsleg framfaramál, sem nú eru talin sjálf-
sögð mannréttindi.
Þetta er rifjað upp nú til þess að minna fólk á
hvernig velferðarkerfið hefur verið skert á und-
anförnum árum á meðan sköttum og skyldum
hefur stöðugt verið létt af fyrirtækjum og auð-
mönnum. Nú hafa ýmsir þeir sem ríkisvaldið
hlóð hvað mest undir í „góðærinu“ rústað efna-
hag þjóðarinnar, sem kemur harðast niður á al-
menningi. Í stað þess að þeir sem missa atvinn-
una í þessu hörmungar ástandi fá aðstoð úr
„öryggissjóði verkalýðsins“ verður þeim frá og
með næsta hausti vísað á skuldum vafinn rík-
issjóð.
Eftir Þorgrím Gestsson »Nú er hins vegar gert ráð
fyrir að atvinnuleysið verði
8-9%, sem þýðir að allt fé
Atvinnuleysistryggingasjóðs
verður uppurið í nóvember …
Þorgrímur Gestsson
Höfundur er blaðamaður og hefur m.a.
skrifað sögu Atvinnuleysistryggingasjóðs.
21
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 4. MARS 2009
Með bindi Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra virðist ekki alveg vita hvað hún á að gera við bindið sem hún fékk að gjöf frá Krabbameinsfélaginu. Í
gær afhenti Guðrún Agnarsdóttir forstjóri öllum ráðherrum ríkisstjórnarinnar tákn átaksins Karlmenn og krabbamein, þrílit herrabindi og slaufur.
Golli
Aðalheiður Ámundadóttir | 3. mars
Stjórnlagaþing og
framtíð þjóðkirkjunnar
Eðlilegt verður að telja að
framtíð þjóðkirkjunnar
verði eitt af stóru mál-
efnum væntanlegs stjórn-
lagaþings. Hvernig
standa skoðanir lands-
manna hvað þetta mál-
efni varðar? Vilja menn hafa þjóðkirkju?
Þykir mönnum stjórnarskráin tryggja
trúfrelsi nægilega á sama tíma og kirkj-
an nýtur yfirburðastöðu umfram önnur
trúfélög á Íslandi?
Hvað gerist ef ný stjórnarskrá verður
samþykkt sem inniheldur ekkert ákvæði
um þjóðkirkju? Verður öllum prestum og
biskupum sagt upp störfum um-
svifalaust, kirkjum læst eða þær settar á
uppboð? Hvað ætli Skálholt fari á mikið?
Stjórnlagaþing hlýtur að hafa umboð
til að skilja að ríki og kirkju, eða er það
ekki?
Meira: alla.blog.is
Elinóra Inga Sigurðardóttir | 3. mars
Ísland getur nýtt
sér frelsið
Á örskömmum tíma hafa
orðið miklar breytingar á
Íslandi. Margir bera nú
kvíðboga fyrir framtíð-
inni, sem eru eðlileg við-
brögð á óvissutímum.
Það er þó afar mikilvægt, að horfa björt-
um augum til framtíðar en um leið að
gera sér grein fyrir þeim veruleika sem
við blasir á raunhæfan hátt.
Allt frá byrjun síðustu aldar höfðu
margir Íslendingar þá staðföstu trú, að
þeir gætu staðið á eigin fótum í hinum
stóra heimi. Lítil þjóð á hjara veraldar og
á mörkum hins byggilega heims. Íslend-
ingar mega ekki gleyma því nú þegar
mikill háski vofir yfir að sjálfstæði lands
og þjóðar er engan veginn sjálfsagt mál.
Sjálfstæðisstefnan byggist á frelsi
einstaklingsins til að öðlast möguleika til
að berjast fyrir málstað sínum á rétt-
látan hátt og njóta til fulls hæfileika
sinna og frumkvæðis. Aldrei má neinn
skugga bera á þennan rétt manna.
Raunverulegu frelsi fylgir þó ábyrgð og
raunhæfri ábyrgð fylgir frelsi. Þessi at-
riði haldast því ætíð í hendur. Frjálsum
líður manninum best og frjáls getur
hann unnið heildinni mun meira gagn en
sá sem bundinn er af oki og yfirgangi
annarra. Sjálfstæðismenn hafa ekki
misst sjónar á þessum sannleika þó svo
einhverjir aðilar hér á landi hafi hlaupist
undan ábyrgð.
Ég hef þá staðföstu trú að á Íslandi
séu margir ónýttir möguleikar landi og
þjóð til aukinnar hagsældar. Nýir tímar
kalla á breytt viðhorf og endurnýjun.
Gömlu gildin standa þó enn fyrir sínu.
Nú ríður á að koma auga á nýja mögu-
leika, sem hægt er að nýta þjóðinni til
heilla. Til þess þurfum við svigrúm, til
þess þurfum við frelsi.
Við þurfum nú að standa vörð um
frelsi einstaklingsins því frelsi mannsins
er frelsi þjóðarinnar.
Meira: elinora.blog.is
Kristinn Örn Jóhannesson | 3. mars
Frelsi, markaður og
landsbyggðin
Það var athyglisvert að
fara austur til Egilsstaða
og svo til Vestmannaeyja
á sameiginlega fram-
boðsfundi með mótfram-
bjóðendum mínum til for-
manns VR.
Ljóst er að sú þensla „gróðærisár-
anna“ náði ekki til landsbyggðarinnar.
Þannig varð ekki sprenging á húsnæð-
ismarkaði og yfirveðsetningargildran var
víðs fjærri. Það voru markaðslaun VR
líka. Úti á landi, lengst frá núverandi for-
ystu VR, giltu kjarasamningarnir sem
gerðir voru á meðan formaðurinn gaf
nokkrum útvöldum 50 þúsund milljónir
af sjóðum Kaupþingsbanka. Fimmtíu
milljarða reikning sem okkur skattgreið-
endum hefur nú verið sendur. En hljóðið
í fólkinu var gott. Það slapp mestmegnis
við þensluna og er þ.a.l. minna vart við
kreppuna þó að hún snerti samt
marga. . . .
Meira: vrkristinn.blog.is
BLOG.IS