SunnudagsMogginn - 02.10.2011, Síða 42

42 2. október 2011
O
rð og hugtök komast í tísku,
verða allsráðandi um skeið,
svo varla þykja menn með
mönnum nema þeir úði þeim
í kringum sig. Smám saman fyllist sá góði
mælir og fólk hættir að nota þessi orð
nema í laumi eða í þröngum hópi og að
síðustu skilur enginn hvernig nokkrum
manni datt í hug að orða aðra eins vitleysu
– og þá er farið að tala um „börn síns
tíma“.
Við erum öll börn okkar tíma og getum
þess vegna skrifað flest okkar heimskupör
á þetta foreldri okkar sem hvorki á sér
lögheimili né varnarþing. Við getum
þakkað fyrir ef við fáum að lifa nógu lengi
til að verða vitur eftirá – sumir ná því
aldrei.
Orðið læsi er nýtilegt og fallegt orð og
hefur lengi verið haft um það þegar börn
læra að lesa stafi á bók – og sú list að skrifa
hefur lengi verið ómissandi hluti þess að
verða læs. Öldum og þúsöldum saman, allt
frá dögum Egifta og Súmera, var það eitt
meginhlutverk allrar skólagöngu og
menntunar að gera fólk fært um að ráða í
þær dulrúnir sem notaðar eru til að varð-
veita reynslu og þekkingu kynslóðanna
lengur en sem nemur stopulu minni
mannskepnunnar.
Ef við vissum ekki annað en það sem við
höfum heyrt eða frétt hjá okkar nánustu
ættingjum og vinum værum við sennilega
næsta fáfróð og þættum ekki fær um að
taka þátt í margumtöluðu lýðræðissam-
félagi. Það að vera læs eða fulllæs er ein-
hvers konar viðurkenning á því að mann-
eskja sé með fullu viti og fær um margt,
næstum eins og að segja að hún sé með
stúdentspróf.
Á síðari árum hafa áhugamenn um litróf
mannlegrar þekkingar tekið þetta góða
orð, læsi, í þjónustu sína til að vekja at-
hygli á að fleira sé matur en feitt kjet.
Fyrst var orðið notað eins og líking í yf-
irfærðri merkingu, að vera „læs á náttúr-
una“ er að skilja „mál“ náttúrunnar. Hið
fræga upphaf Grasaferðarinnar, „Systir
góð! sérðu það sem ég sé?“, er gott dæmi
um það hvernig drengurinn Jónas les í lit-
brigði fjallshlíðarinnar hvar muni gott að
leita grasa.
Sá sem skilur myndmál eða byggingu
málverks er myndlæs og sá sem skilur það
sem stendur í fjölmiðlum og lætur þá ekki
blekkja sig er fjömiðlalæs. En svo einn
góðan veðurdag er líkingin orðin að fag-
máli og þá byrjar misnotkun orðsins. Sér-
fræðingar á hverju sviði eru skyndilega
farnir að nota læsi sem viðurkennt hugtak
og þá flæðir læsið um allt það sem fólk þarf
að skilja og geta til að komast af í þessu lífi.
Listinn er langur. Orðið ,toilet-literacy‘
hefur verið þýtt með ‚koppalæsi‘ og
margir hafa komið auga á spaugilegar
hliðar málsins: Þeir benda á að kynlæsi
merki að skilja „hitt kynið“, vita hvenær
nei merkir nei eða já, og hvað ein höf-
uðhreyfing eða mjaðmarhnykkur getur
þýtt við ólíkar aðstæður.
Eitt nýjasta orðið í læsisflóðinu er sjálf-
bærnilæsi (e. sustainability literacy).
Merking þess er nokkuð flókin en vísar í
grófum dráttum til þess að þekkja og skilja
það gangverk náttúrunnar sem gerir okk-
ur fært að lifa hér á jörðinni án þess að
ganga á auðlindir hennar. Í daglegu lífi
birtist slíkt læsi meðal annars í því að
kunna að flokka heimilisúrganginn og
skilja hvað um hann verður. Þekktir not-
endur hugtaksins, Stibbe og Luna, nota
ensku orðin skills, attributes og disposi-
tions, sem allt eru góð orð, en kjósa samt
að gera læsislíkinguna að fagorði, eða lyk-
ilhugtaki umræðunnar. Hér væri miklu
nær að tala um skilning, leikni, færni eða
jafnvel greind.
Þessi misnotkun á orðinu læsi er ekki
uppfinning Íslendinga, heldur alheims-
nauðgun á hugtakinu literacy með þeim
afleiðingum að þetta fyrrum mikilvæga og
gagnlega orð er nú orðið merkingarlaus
tískudræsa og hugtakið ónýtt nema í
þeirri fjölmiðlaumræðu tímans þar sem
meiru skiptir að nota þau orð sem efst eru
á baugi heldur en vita fyrir víst hvað mað-
ur á við. Um leið og orð fer að merkja allt,
verður það merkingarlaust – merkir ekk-
ert.
Orðið frelsi er líka fallegt og nýtilegt
orð, og mikilvægt í mannlegu samfélagi.
En fá orð hafa þurft að þola jafn hroðalega
misnotkun – og það á heimsvísu.
Lifið heil!
Nýt og ónýt orð
’
Orð og hugtök
komast í tísku,
verða allsráðandi
um skeið, svo varla þykja
menn með mönnum nema
þeir úði þeim í kringum sig.
Dæmi eru um að menn noti orðið sjálfbærnilæsi um það að kunna að flokka heimilisúrgang-
inn, þegar nærtækara væri að nota önnur almennari orð.
Morgunblaðið/RAX
Tungutak
Baldur Sigurðsson
balsi@hi.is
Þ
að fer ekkert á milli mála að
náttúran streymir fram úr
fingrum Hrafnhildar Ingu Sig-
urðardóttur. Og það er engin
stilla í málverkum hennar – þvert á móti
tekur náttúran á sig ýmsar myndir og
margt býr undir. Þennan dag er hún á
heimili sínu við Smáraflöt í Garðabæ,
vinnustofan handan götunnar og enn
lengra í vinnustofuna á Sámsstaðabakka í
Fljótshlíð.
– Ertu náttúrubarn?
„Ég er náttúrlega fædd og uppalin í
Fljótshlíðinni og var alltaf úti í haga með
skepnunum, heilu og hálfu dagana að leita
að kúnum. Það hljómar ótrúlega í dag
hversu ung við vorum, mér finnst ég
muna að ég hafi aðeins verið sex eða sjö
ára. Við sóttum kýrnar í mjaltir tvisvar á
dag upp í haga fyrir ofan bæina, sem var
ógirtur með miklum heiðum og þetta gat
verið tveggja tíma ganga. Kannski fórum
við fyrst með eldri systkinum, en frá sjö
eða átta ára aldri fórum við ein.“
– Kýrnar eru þrjóskar skepnur.
„Mér finnast kýr og kálfar lang-
skemmtilegustu skepnurnar. Það er bara
ekki hægt að vera með þær hér,“ segir
hún og lítur í kringum sig – víst myndi
það setja svip á heimilislífið. „Kýrnar eru
svo miklir persónuleikar. Ég man eftir því
að ég sat á traktor í heyskapnum og bjó oft
til leikrit, þar sem kýrnar voru í aðal-
hlutverkum. Og ég talaði fyrir þær. Þá
safnaði ég leikaramyndum, þekkti allar
leikkonur sem voru í tísku og persónu-
gerði kýrnar í þeim. Ein var Marilyn
Monroe, önnur Gina Lollobrigida og sú
þriðja Sophia Loren.“
– Þær hafa verið á vappi um Fljótshlíð-
ina?
„Þessar stórleikkonur, já.“
– Svo fluttir þú á mölina og hefur búið
þar frá tvítugu. En þú áttir eftir að
hreiðra aftur um þig í Fljótshlíðinni.
„Já, við höfum verið með annan fótinn
fyrir austan síðan árið 2000.“
– Fögur er hlíðin!
„Já, það er örugglega út af því,“ svarar
Hrafnhildur og samsinnir sveitunga sín-
um, Gunnari heitnum á Hlíðarenda. „Við
byggðum á jörðinni hans pabba, Vestur-
Sámsstöðum, þar sem bróðir minn býr
núna. Við höfðum ákveðið að byggja
sumarhús, sem varð reyndar heilsárshús,
og leituðum víða, þar á meðal við Þing-
vallavatn. Við vorum búin að finna stað,
en okkur grunaði að þar yrði ófært yfir
vetrartímann og það kom á daginn. Þá
fórum við að skoða víðar og einhvern
veginn hríslaðist Sámsstaðabakki inn sem
langbesti staðurinn.
– Þar er sagan samofin náttúrunni.
„ Mér finnst stundum sem við Fljóts-
hlíðingar lítum svo á að Gunnar hafi verið
uppi í gær. Í Fljótshlíðinni er talað um
söguhetjur Njálu eins og bóndann á næsta
bæ. Maður verður margoft var við það.
Enda eru bæjarnöfnin og örnefnin þau
sömu, Hlíðarendi, Þríhyrningur, Flosa-
dalur. Það nær auðvitað líka til Vestur-
Sámsstaða og okkar húss, Sáms-
staðabakka, hvort tveggja er nefnt eftir
hundi Gunnars.“
– Og Dorritar!
„Já, alveg rétt, hann heitir Sámur líka.
Þau eru oft gestir í Smáratúni í Fljótshlíð-
inni, þar sem er hótel og fjölbreytt gisti-
aðstaða.“
– Rætur skálda liggja líka í Fljótshlíð-
inni og þau sóttu efnivið í náttúruna.
„Já, til dæmis Þorsteinn Erlingsson og
Bjarni Thorarensen. En þar voru einnig
listamenn úr öðrum greinum, eins og
Nína Sæmundsson. Hún bjó í Nikulás-
arkoti, næsta bæ við Hlíðarenda, sem er
eyðibýli. Þar er minningarreitur með
höggmynd hennar Móðurást. Eins er
höggmynd eftir hana af Þorsteini Erlings-
syni í Þorsteinslundi inn við Hlíð-
Eins og áin
renni í gegnum
höfuðið á mér
Þriðja einkasýning Hrafnhildar Ingu Sigurð-
ardóttur á þessu ári stendur nú yfir í Gallerí
Fold. Hún sækir innblástur í náttúruna,
þó að myndirnar séu óræðar, enda er hefð
fyrir því í Fljótshlíðinni að nota náttúruna
sem efnivið í listina.
Texti: Pétur Blöndal pebl@mbl.is
Ljósmynd: Ragnar Axelsson rax@mbl.is
Lesbók