Morgunblaðið - 15.09.2012, Page 28

28
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. SEPTEMBER 2012
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Forsætisráð-herra léthógværð og
jarðtengingu ekki
trufla sig við flutn-
ing stefnuræðu
sinnar í vikunni.
Þar lýsti hún meintum eigin af-
rekum sem aldrei fyrr og miðað
við lýsingarnar má telja með
miklum ólíkindum að nokkur
landsmaður skuli láta sér detta
í hug að gagnrýna það yf-
irburðafólk sem nú situr við
stjórnvölinn.
Á afrekalistanum var fjár-
lagafrumvarpið en það markar
að sögn forsætisráðherra tíma-
mót og er „óræk sönnun þess
að ríkisstjórninni hefur á kjör-
tímabilinu auðnast að koma
ríkisrekstrinum á réttan kjöl“.
Forsætisráðherra hélt því
fram í ræðunni, líkt og fjár-
málaráðherra hefur gert, að
hallinn á fjárlögum á næsta ári
verði vel innan við 1% af lands-
framleiðslu og telur árang-
urinn á heimsmælikvarða. Gall-
inn við þennan merka árangur
er þó sá að hann er allur inni í
framtíðinni og líkurnar á að
hann verði að veruleika eru
nánast engar ef horft er til
fyrri fjárlaga ríkisstjórn-
arinnar og forsendna þessara
fjárlaga.
Ríkisstjórnin hefur áður
slegið sér á brjóst fyrir glæsi-
legan framtíðarárangur í fjár-
lagagerð en þegar dæmið hefur
verið gert upp hefur skeikað
tugum milljarða króna. Fjár-
lagagerðin hefur reynst mark-
laus og þjónað þeim tilgangi
einum að kaupa tíma.
Aldrei hefur verið mikilvæg-
ara en nú fyrir ríkisstjórnina
að kaupa tíma. Fjárlagagerð-
inni er að þessu sinni ætlað að
styðja við glansmyndina sem
dregin er upp af efnahags-
ástandinu og á að halda rík-
isstjórninni á floti fram yfir
kosningar á næsta ári. Þetta
sést vel á því að
forsendur fjárlaga
eru þegar brostnar
og skeikar til að
mynda mörgum
milljörðum króna
hjá Íbúðalánasjóði
einum. Tal um hallarekstur
sem verði innan við 1% af
landsframleiðslu á næsta ári er
því augljós ósannindi og hefur
þann tilgang einan að blekkja
almenning.
En það er fleira en Íbúða-
lánasjóður sem kippir fótunum
undan fjárlagafrumvarpinu. Í
forsendum þess er til dæmis
gert ráð fyrir eignasölu upp á
marga milljarða, sömu eigna-
sölu og átti að verða á þessu ári
en varð ekki.
Gert er ráð fyrir mikilli
aukningu skatttekna vegna
aukinnar álagningar á einhver
matvæli, sem ekki hefur verið
ákveðið hver verða, en um leið
gert ráð fyrir að úr sölu þess-
ara matvæla dragi án þess að
það sé reiknað inn í frum-
varpið. Svipaðir talnaleikir
eiga sér stað með bílaleigubíla
og gistinætur á hótelum svo
dæmi séu tekin, en þar á að ná í
háar fjárhæðir með hækkun
skatta þó að öllum sé ljóst að
skattahækkunin hljóti að hafa
áhrif á hegðun þeirra sem fyrir
henni verða og skili því ekki
þeim tekjum í ríkiskassann
sem stjórnvöld kjósa að skálda
inn í fjárlagafrumvarpið.
Öllum er ljóst, líka stjórn-
völdum þó að þau viðurkenni
það ekki opinberlega, að for-
sendur fjárlagafrumvarpsins
ganga ekki upp og að halla-
reksturinn á næsta ári stefnir í
að verða margfalt meiri en
frumvarpið gerir ráð fyrir.
Spurningin er ekki hvort
skekkjan verður mikil, aðeins
hversu mikil. En ríkisstjórnin
veit að svarið við þeirri spurn-
ingu fæst ekki fyrr en eftir
kosningar.
Auðvelt er að hrósa
sér af óunnum af-
rekum sem aldrei
verða að veruleika}
Glæsilegur væntur
framtíðarárangur
Nokkrir þing-menn hafa
lagt fram tillögu
til þingsályktunar
um bætt skattskil.
Samkvæmt henni
er fjármála- og
efnahagsráðherra falið „að
leggja fram aðgerðaáætlun
um bætt skattskil sem feli í
sér aukið skatteftirlit, skatt-
rannsóknir og markviss við-
brögð gegn undanskotum frá
sköttum“.
Í greinargerð segir að vís-
bendingar hafi komið fram
um „að undanskot frá skatti
gætu verið að aukast“. Nú
kann vel að vera
að svo sé og það er
þá þrátt fyrir þá
áherslu sem lögð
hefur verið á
skatteftirlit á liðn-
um árum svo að
óvíst er hvort ný aðgerða-
áætlun mun breyta miklu um
skattskilin.
Hitt er líklegra, að ef þing-
mennirnir hvettu ríkisstjórn-
ina til hóflegrar skattheimtu,
þá gæti þessi þróun snúist við
og skattar skilað sér betur.
Ekki er ólíklegt að aukin und-
anskot haldist í hendur við
aukna skattpíningu.
Hvort ætli aukið
skatteftirlit eða
sanngjarnari skatt-
heimta sé farsælla?}
Undanskotin S
ami grautur í sömu skál“ hlýtur að
hafa komið upp í huga margra Ís-
lendinga eftir stefnuræðu forsætis-
ráðherra. Þar stærði hún sig af ár-
angri kerfis sem aldrei hefur skilað
árangri til lengri tíma. Kerfis sem miðar að því
að öllum kröftum mannlífsins sé með valdboði
beint að sama markmiðinu með „skyn-
samlegri“ skipulagningu. Kerfis þar sem svig-
rúm einstaklingsins til þess að setja sér mark-
mið sjálfur er lítið eða jafnvel ekkert. Slíkt
kerfi leiðir óhjákvæmilega til þess að starf-
semi þess mun ráðast af geðþótta og duttl-
ungum ábyrgðarlausra og óviðkomandi ein-
staklinga.
Það væri ósanngjarnt að kenna núverandi
forsætisráðherra einni um, það væri álíka vit-
laust og að kenna Geir H. Haarde um banka-
hrunið. „Skynsamlega“ skipulagið hefur verið í mótun í
áratugi. Stundum undir nafninu almannaheill, stundum
þjóðarhagur eða sjálfbærni. Einstaka sinnum kölluð fé-
lagsleg velferð eða jafnvel öryggisnet og þá ekki síst ör-
yggisnet fyrir innistæðueigendur og fjármálastarfsemi.
Öll þessi óljósu hugtök hafa að einhverju marki fært okkur
nær auknu ábyrgðarleysi. Hér skiptir engu máli hvort
rætt er um stjórnmálamenn eða fjármálafyrirtæki.
Ábyrgðarleysið getur birst okkur eins og það var í Sov-
étríkjunum og er enn í dag í Norður-Kóreu eða í umhverfi
þar sem fjármálafyrirtæki hafa ávinning af því að sækjast
eftir meiri áhættu. Ábyrgðarleysið á alltaf rætur að rekja
til hugmyndarinnar um hið „skynsamlega“
skipulag ríkisvaldsins.
Í málfundarræðum allra flokka eftir stefnu-
ræðu forsætisráðherra var skorturinn á raun-
verulegum hugmyndafræðilegum ágreiningi al-
gjör. Flestir þingmenn okkar aðhyllast
„skynsamlegt“ skipulag þó svo þeir deili um keis-
arans skegg. Þegar fjárlagahallinn nálgast 600
milljarða á fimm árum skortir okkur heilsteypta
og hugaða málsvara sem þora að spyrja þingið og
þjóðina hvert hlutverk ríkisvaldsins eigi að vera.
Öllum ætti að vera það deginum ljósara að
endurteknar skattahækkanir leysa ekki skulda-
vandann og eru ekki vænlegar til að koma at-
vinnulífinu aftur í gang. Hærri trygging á inni-
stæðum eykur ekki öryggi og seðlabankinn
prentar okkur ekki út úr skuldavandanum held-
ur þvert á móti getur hann gert hann enn verri.
Hver er sinnar gæfu smiður og sérhver fer að jafnaði
betur með eigið fé en annarra auð. Lágir skattar og afnám
ríkisábyrgða og innistæðutrygginga er ávísun á ábyrgara
samfélag. Ef við höfum raunverulegan áhuga á því að
veita öllum aðgang að góðu heilbrigðiskerfi og mennta-
kerfi til frambúðar gerum við það best með því að umbera
atorku, frumleika og sjálfsbjargarviðleitni frjálsra ein-
staklinga og óþvinguð samskipti þeirra. Við eigum það val
að lifa í opnara, frjálslyndara og frjálsara samfélagi.
Markmiðin verða áfram þau sömu þótt aðferðafræðin til
að ná þeim verði önnur. Vonandi þorir einhver stjórn-
málamaður að benda á það. vilhjalmur@mbl.is
Vilhjálmur A.
Kjartansson
Pistill
Enn einn hrærigrautinn á Alþingi
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjórar:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Útgefandi:
Óskar Magnússon
FRÉTTASKÝRING
Kjartan Kjartansson
kjartan@mbl.is
Vörugjald á neftóbak hækkarum 100% samkvæmt fjár-lagafrumvarpi næsta árssem kynnt var á Alþingi í
vikunni. Áætlaðar tekjur ríkissjóðs af
tóbaksgjaldi á neftóbak eru 220 millj-
ónir í ár og 400 milljónir króna 2013.
Um síðastliðin áramót hækkaði gjald-
ið á tóbakinu um 75% en þrátt fyrir
það hefur neyslan á því ekki dregist
saman.
Samkvæmt upplýsingum frá
ÁTVR mun heildsöluverð á 50
gramma neftóbaksdós hækka um
63% miðað við forsendur fjárlaganna
og núverandi innkaupaverð á því.
Dósin muni því kosta 1.357 krónur í
heildsölu í stað 834 króna nú. Álagn-
ing í smásölu er frjáls og því gæti
verðhækkunin orðið mishá á milli
verslana.
Í fjárlagafrumvarpinu er gert
ráð fyrir að hækkunin á vörugjaldinu
auki tekjur ríkissjóðs um milljarð
króna á ári.
Taka tóbakið í munn
Sala á neftóbaki hefur aukist
verulega á undanförnum árum. Hún
hefur aukist á hverju ári frá aldamót-
um en frá hruni hefur hún tæplega
tvöfaldast samkvæmt ársskýrslu
ÁTVR frá því í fyrra.
Mikil notkun ungra karlmanna á
neftóbaki hefur verið sérstakt
áhyggjuefni, sérstaklega eru sterkar
vísbendingar um að þeir noti það í
munn. Samkvæmt könnun embættis
landlæknis frá því í sumar nota um
15% karlmanna á aldrinum 18-24 ára
tóbak í vör daglega. Munntóbak er
ólöglegt á Íslandi.
Að sögn Viðars Jenssonar, verk-
efnisstjóra tóbaksvarna hjá embætti
landlæknis, er hægt að draga þá
ályktun af könnuninni að 70-80% af
seldu íslensku neftóbaki endi í munni
á ungum körlum.
Kannanir sem gerðar hafa verið
á meðal ungmenna renna stoðum
undir þetta. Á haustdögum 2009
sögðust 73,3% aðeins taka íslenskt
neftóbak í vörina en í fyrra var þetta
hlutfall komið upp í 86,7%.
Viðbót við reykingarnar
Viðar bendir á að þrátt fyrir
mikla munntóbaksnotkun hjá ungum
karlmönnum reyki þeir jafnmikið og
stúlkurnar. Hún bætist því við reyk-
ingarnar en komi ekki í staðinn fyrir
þær.
Munntóbaksneyslan sé skaðleg
heilsu, þótt langtímarannsóknir
skorti til að sýna betur fram á það,
enda séu þekkt krabbameinsvaldandi
efni í því. „Þessi neysla er mjög
ávanabindandi og gerir það að verk-
um að ungt fólk verður háð tóbaki.
Reynslan hefur sýnt að það getur
verið mjög erfitt að losna við hana.“
Innflutningur dregist saman
Þekkt hefur verið að menn
smygli til landsins sænskum munn-
tóbaksböggum, svokölluðu snusi. Við-
ar segir að eftir hrun hafi neyslan á
því hér á landi dregist saman í nánast
beinu hlutfalli við aukna framleiðslu á
íslensku neftóbaki.
„Menn geta gefið sér nokkrar
skýringar á því. Það varð dýrara að
kaupa sænskar krónur en áður og
eins er hægt að ímynda sér að menn
hafi ferðast minna,“ segir hann.
Að sögn Kára Gunnlaugssonar,
yfirtollvarðar á Keflavíkurflugvelli,
var lagt hald á 56 kíló af munntóbaki
á síðasta ári og eitt kíló af neftóbaki.
Það hafi hins vegar ekki verið hægt
að merkja að meira væri smyglað inn
af erlendu munntóbaki eftir að vöru-
gjald á íslensku neftóbaki hækkaði í
byrjun árs.
„Það voru margir byrjaðir að
nota íslenska neftóbakið sem munn-
tóbak. Ef gjaldið hækkar meira má
kannski búast við að menn reyni að
smygla þessu sænska meira.“
Neftóbak endar mest
í vörum ungra manna
Morgunblaðið/RAX
Neftóbak Heildarsala á neftóbaki hjá ÁTVR var 17 tonn árið 2007 en var
komin upp í 30 tonn í fyrra. Salan hefur þrefaldast frá árinu 2001.
Sex þingkonur úr öllum flokkum
nema Sjálfstæðisflokki hafa
lagt fram tillögu til þingsálykt-
unar sem gerir meðal annars
ráð fyrir að innflutningur, fram-
leiðsla og sala á íslensku nef-
tóbaki verði gerð óheimil. Til-
lagan hefur verið lögð fyrir á
tveimur síðustu þingum en hef-
ur ekki fengið afgreiðslu.
Í tillögunni segir meðal ann-
ars að ekki sé hægt að sitja hjá
á meðan notkun þessa forms
tóbaks aukist hröðum skrefum.
Ísland hafi skuldbundið sig til
þess að hindra notkun nýrra
neysluforma tóbaks með
rammasamningi Alþjóðaheil-
brigðismálastofnunarinnar um
tóbaksvarnir sem skrifað var
undir árið 2004.
Neysla neftóbaks í munni sé
nýtt neysluform og því beri að
stemma stigu við henni.
Neftóbak
verði bannað
ÞINGSÁLYKTUNARTILLAGA