Fréttablaðið - 11.03.2013, Blaðsíða 13

MÁNUDAGUR 11. mars 2013 | SKOÐUN | 13
Árið 1870 skrifaði Jón Ólafsson
greinargerð fyrir frjálsri blaða-
mennsku í blaðið sem hann rit-
stýrði þá, Baldur. Hann var átján
ára og hafði ritstýrt Baldri frá
sautján ára aldri – fyrsta barna-
stjarna íslenskrar blaðamennsku
og átti í vændum að flýja land
fyrir að yrkja Íslendingabrag
þar sem þeir „fólar er frelsi
vort svíkja“ fá að heyra það og
skáldið staðhæfir að maður finni
„ei djöfullegra dáðlaust þing / en
danskan Íslending“. Það gneist-
aði af hverju orði í skrifum hans
og hann átti í vændum ótal stríð.
Hann átti líka eftir að fara nokkra
hringi í pólitíkinni eins og títt
er um friðlausa og frjálsa anda.
Hann var fyrsti nútímablaða-
maður okkar. Og þetta skrifaði
hann í Baldur, 3. árgang árið 1870:
Ráðgjafi lýðsins
„Blaðamaður verður að fylgja
því, er hann ætlar sannast og rétt-
ast, án þess að láta það aftra sér,
þó alþýða hafi annað álit. Blöðin
eiga ekki að vera eins og lúður, er
hver sem vill getur básúnað í […]
Með einu orði, blaðamaður á að
vera ráðgjafi lýðsins.
[…] Sjerlega athugaverð er
staða blaðanna andspænis full-
trúum þjóðarinnar, þar sem full-
trúaþing eru. Þá er blöðin hafa
fasta stefnu og fylgja henni fram
á sæmilegan hátt, þá mega þau
ávallt ganga að því vísu, að full-
trúar þjóðarinnar gefi orðum
þeirra hæfilegan gaum.
[…] Köllun blaðamannsins
er því háleit og fögur, og menn
gætu sagt, eitt hið háleitasta og
fegursta sem nokkur maður getur
tekið sjer fyrir hendur að starfa
að. En því æðri, fegurri, helgari
og háleitari sem sú köllun er, því
meiri vandi og ábyrgðarhluti er
henni samfara.
[…] Hann má aldrei tala þvert
um huga sjer, og eigi láta hræða
sig frá sannfæring sinni, því að
hennar má hann aldrei ganga
á bak, þótt það gildi líf hans og
mannorð, fje og fjör. Hann má
því eigi láta það aftra sér, þótt
alþýðuhylli hans liggi við, því
sannleikurinn er meira verður;
hann má eigi óttast það, þótt hann
sjái, að sannleiksást hans gjöri
vini hans að óvinum hans, og eigi
óttast óvild manna, því að sann-
leikurinn er meira verður; hann
má eigi þegja yfir sannleikanum,
eða gjöra móti betri vitund til að
geðjast öðrum, hvort sem þeir
eru háir eða lágir, því sannleik-
urinn er meira verður.
[…] Hvorki hatur nje vinátta
má hafa nein áhrif á starf hans í
þjónustu sannleikans.“
Sannleikurinn er meira verður
Þetta kann að virðast hörð kenn-
ing en í þessum skrifum Jóns
Ólafssonar sjáum við í rauninni
grundvöllinn að hugmyndinni
um fjölmiðla sem „fjórða valdið“
í samfélaginu: að blöðin veiti
„fulltrúum þjóðarinnar“ aðhald
með stefnufestu sinni og „þjón-
ustu við sannleikann“ sem er
meira verður en alþýðuhylli eða
óttinn við óvild manna, „hvort
sem þeir eru háir eða lágir“.
Átján ára prestssonur austan af
Kolfreyjustað kann árið 1870
betri skil á grundvallaratriðum
blaðamennsku en ýmsir á okkar
dögum sem maður kynni að ætla
að hefðu betri forsendur til þess
en hann.
Það að vera blaðamaður eða
fréttamaður er lífsskoðun í sjálfu
sér. Hún kann að vera einfeldn-
ingsleg og vonlaus en raunveru-
legur blaðamaður er samt ekki
í öðrum flokki en blaðamanna-
flokkinum, ekki í annarri klíku en
sannleiksleitendaklíkunni, þjónar
aðeins sannleikanum og því fólki
sem þarf að fá að vita sann-
leikann. Hvað sem það kostar. Nú
hef ég moggann séð um hríð út
af einhverju vinatilboði. Þar er
margt prýðilega gert enda starfa
enn á blaðinu nokkrir af ágæt-
ustu blaðamönnum landsins – en
mér finnst hins vegar beinlínis
líkamlega óþægilegt að lesa dag-
legar og ofsalegar árásir Davíðs
Oddssonar á fréttastofu RÚV og
það fólk sem þar reynir að sinna
vinnu sinni – kannski vegna þess
að þar fór nú einu sinni fram ævi-
starf móður minnar. Davíð Odds-
son er ekki blaðamaður heldur
gamall valdamaður sem skynjar
aflið sem í blöðunum býr og vill
virkja það í eigin prívatþágu; taka
þennan lúður og blása í hann.
Munurinn á Davíð Oddssyni og
raunverulegum blaðamönnum
er sá að blaðamenn telja sig hafa
skyldur við samfélagið og sann-
leikann en Davíð telur sig hafa
skyldur við sjálfan sig og arf-
leifð sína; í stað þess að vera bara
heima hjá sér og senda greinar í
blaðið eins og annað fólk gerir
hefur hann hlammað sér í stól
ritstjóra.
Barátta blaðamanna Frétta-
blaðsins undir forystu Ólafs
Stephensen við eigendur og
stjórnendur 365 miðla er af sama
toga – Ólafur og hans áhöfn hefur
verið að kljást við sams konar
skilningsleysi á eðli frjálsrar
blaðamennsku. Jón Ásgeir
Jóhannesson hefur óneitanlega
staðið í fréttnæmum stórræðum
og það að hann sé eigandi (eða
eiginmaður eiganda) gerir að
verkum að enn brýnna er en ella
að hann láti blaðamenn í friði við
að sinna vinnu sinni þegar kemur
að því að greina frá viðskipta-
ævintýrum hans og eftirmálum
þeirra.
Af hverju? Hvers vegna að
eiga blað ef maður má svo ekkert
njóta þess í umfjöllun? Á því er
sú einfalda skýring að sjálf sölu-
varan er trúverðugleiki blaðsins
og um leið og maður fer að skipta
sér af skrifum blaðsins – um leið
og vaknar grunsemdarvottur
um slíkt – þá hverfur trúverðug-
leikinn. Og maður nýtur einskis í
umfjölluninni en situr uppi með
ónýta vöru.
Blaðamennska er lífsskoðun
Í DAG
Guðmundur Andri
Thorsson
rithöfundur
Munurinn á Davíð
Oddssyni og raun-
verulegum blaðamönnum
er sá að blaðamenn telja sig
hafa skyldur við samfélagið
og sannleikann en Davíð
telur sig hafa skyldur við
sjálfan sig og arfleifð sína …
Save the Children á Íslandi