Fréttablaðið - 02.11.2013, Blaðsíða 78

2. nóvember 2013 LAUGARDAGUR| HELGIN | 50
Einhvern tíma í upphafi þessa litla greinaflokks minntist ég á kúrs sem Guðni Th. Jóhannesson hefur verið með í sagnfræðideild Háskóla Íslands nú á haustmisseri og fjallar um hjásögu, sem sé „hið
sögulega ef“ – hvað hefði breyst í sögunni ef
einhver viðburður hefði endað öðruvísi en
hann gerði í raun og veru. Ég varð svo þeirr-
ar ánægju aðnjótandi að fá að halda smá tölu
yfir nemendum Guðna og spjalla þar um
þetta áhugamál mitt fram og til baka. Og ef
ég má halda áfram á persónulegum nótum,
þá gladdi það mig sérstaklega að eftir á gaf
einn nemendanna sig á tal við mig og sagði
mér að grein sem ég skrifaði fyrir allmörg-
um árum um efni af þessu tagi hefði hvorki
meira né minna en kveikt slíkan áhuga á
sögu í brjósti hans að einmitt þess vegna
sat hann nú þarna, skráður í sagnfræðideild
Háskóla Íslands og á góðri leið með að verða
sagnfræðingur. Ég var reyndar næstum
búinn að gleyma þessari grein sjálfur en fór
svo að rifja upp fyrir mér þá sögu sem ég
sagði þar, og hún er vissulega ansi merkileg
og kveikir nokkrar verulega erfiðar spurn-
ingar um framvindu sögunnar. Samkvæmt
þeirri kenningu sem varpað var fram í
greininni, þá er nefnilega eiginlega allt illt
sem hent hefur í sögunni á 20. öld og fram á
okkar dag einum og aðeins einum manni að
kenna. Og það er ekki Adolf Hitler eða Jósef
Stalín og ekki einu sinni Maó Zedong.
Heldur Wilhelm Souchon.
MAÐURINN SEM Á SÖK Á ÖLLU ILLU
Og þar sem
Goeben dólaði
suður af Ítalíu-
skaga og reykur-
inn frá breska
flotanum var
sjáanlegur á
sjóndeildarhringn-
um, þá stikaði
Souchon um brúna
á orrustubeitiskip-
inu sínu og reyndi
að gera upp hug
sinn.
Í Messína á Sikiley hafði Souchon með
miklum erfiðismunum orðið sér úti um svo-
lítið af kolum til áframhaldandi siglingar og
var nú staddur suður af Ítalíuskaga. Hann
varð nú að taka skjóta ákvörðun um hvert
halda skyldi. Kolin myndu ekki endast lengi
og ítalskar hafnir yrðu honum héðan í frá
lokaðar, þar eð Ítalir voru þá að skipa sér í
raðir Bandamanna.
Þegar Souchon lagði nokkrum dögum fyrr
úr höfn í Púla í Austurríki-Ungverjalandi
(nú í Króatíu) hafði yfirmaður þýska flotans,
Alfred von Tirpitz, skipað svo fyrir að hann
skyldi á endanum sigla til Istanbúl í Tyrk-
landi. Þjóðverjar vonuðust til að vinna Tyrki
til fylgis við Miðveldin í hinni yfirvofandi
styrjöld og höfðu gert leynisamkomulag við
tyrknesk hernaðaryfirvöld um samvinnu.
Hluti af því var að Goeben átti að geta feng-
ið skjól fyrir breska flotanum í Istanbúl. En
nú var komið babb í bátinn, bandalag við
Þjóðverja mætti mikilli andspyrnu málsmet-
andi manna í Tyrklandi og á þessari stundu
var ekki útlit fyrir að neitt yrði úr neinu.
Tyrkland yrði hlutlaust í stríðinu. Þjóðverj-
ar voru ekkert að sýta það um of. Þeir bjugg-
ust við að knésetja Bandamenn á skömmum
tíma og þyrftu svo sem enga hjálp Tyrkja
við það. En Tirpitz hafði því sent Souchon
skeyti og sagt honum að hætta við að sigla til
Istanbúl.
Á fullri ferð í austurátt
Þá var í raun aðeins ein rökrétt leið fyrir
Souchon. Að sigla sem skjótast norður
Adríahaf og leggjast aftur við stjóra í Púla
þar sem austurrískar tundurduflavarnir og
fallbyssur myndu vernda skip hans fyrir
breska flotanum. En hann yrði þá að sætta
sig við að vera þar innilokaður þangað til
styrjöldinni lyki. Breski flotinn myndi bíða
fyrir utan hafnarmynnið í Púla og vakta sér-
hverja hreyfingu Goeben.
Það var í sjálfu sér ekkert skelfileg til-
hugsun að vera lokaður inni í Púla til stríðs-
loka. Þetta er hugguleg borg, veðrið er gott
og enginn bjóst við öðru en stríðinu yrði
lokið eftir hálft ár í síðasta lagi. En Souchon
leist samt ekki á þá tilhugsun að híma bak
við tundurduflagirðingarnar í Púla mánuð-
um saman. Honum fannst þar lítið leggjast
fyrir sitt stolta skip. Og þar sem Goeben
dólaði suður af Ítalíuskaga og reykurinn
frá breska flotanum var sjáanlegur á sjón-
deildarhringnum, þá stikaði Souchon um
brúna á orrustubeitiskiptinu sínu og reyndi
að gera upp hug sinn. Og þegar styttist í að
byssukjaftar bresku herskipanna tækju að
gelta tók Souchon að lokum mjög afdrifa-
ríka ákvörðun. Einn og sjálfur og án þess
að ráðgast frekar við Tirpitz í Berlín ákvað
flotaforinginn að stefna þrátt fyrir allt til
Istanbúl og með því „neyða Tyrki til að
ganga opinberlega í bandalag við Þjóðverja“.
Svo lét hann skipstjóra Goeben stefna á
fullri ferð í austurátt, náði að stinga bresku
herskipin af og brunaði að lyktum norður
Eyjahaf og inn til Istanbúl. Þar gekk allt
að óskum frá hans sjónarmiði. Þjóðverjar
buðust til að gefa Tyrkjum skipið gegn því
að Souchon og menn hans stýrðu því áfram.
Þeim Tyrkjum, sem vildu bandalag við Þjóð-
verja, svall móður þegar þeim barst upp í
hendur svo öflugur liðsauki á Svartahaf-
inu, þar sem þeir áttu í eilífri togstreitu við
Rússa, og á skammri stundu lyppuðust hlut-
leysissinnar í Istanbúl niður, og Tyrkjaveldi
skipaði sér fljótlega í raðir Miðveldanna.
Goeben var skírt Yavuz Sultan Selim og
Souchon stýrði aðgerðum þess í Svartahafi
allt til 1917.
Gekk svo fyrri heimsstyrjöldin fram eins
og allir þekkja af sögubókum. Eftir ógurlega
bardaga í rúm fjögur ár þraut Þjóðverja,
Austurríkismenn og Tyrki loks úthaldið í
nóvember 1918 og gáfust upp.
Enginn Hitler og engin helför
En í hverju liggur hin mikla sök Souchons,
sem ég lýsti á hendur honum í upphafi?
Hvaða máli skipti þetta þegar upp var stað-
ið? Jú – Erich Ludendorff, einn æðsti hers-
höfðingi Þjóðverja, sagði síðar að ef Tyrkir
hefðu ekki komið til liðs við Miðveldin hefðu
yfirburðir Bandamanna í liðsafla leitt til
þess að Þjóðverjar og Austurríkismenn
hefðu tapað styrjöldinni strax árið 1916.
Og undir þetta hafa fleiri tekið, bæði virtir
sagnfræðingar og hernaðarspekúlantar. Það
virðist mega slá þessu nokkurn veginn föstu.
En ef fyrri heimsstyrjöldinni hefði lokið
1916 hefði farið öðruvísi í veröldinni. Viður-
styggilegri slátrun síðustu tveggja stríðsár-
anna hefði verið afstýrt. Bandaríkin hefðu
ekki þurft að taka þátt í stríðinu. Þau hefðu
haldið áfram að þróa sína einangrunarstefnu
með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir
gang heimssögunnar. Rússland hefði ekki
gengið svo fram af sér í stríðinu að hinn
fámenni flokkur bolsévíka hefði aldrei átt
möguleika á að ræna þar völdum í nóvember
1917. Enginn Lenín, enginn Stalín, ekkert
Gúlag. Og ósigur Þjóðverja 1916 hefði aldrei
orðið jafn alger og auðmýkjandi og raun
varð á tveim árum seinna. Hrunið þar í landi
hefði ekki orðið algert. Enginn Hitler, engin
valdataka nasista, engin helför gegn Gyð-
ingum. Þar af leiðandi ekkert Ísraelsríki,
að minnsta kosti alls ekki í þeirri mynd og
þeirri sögu sem við þekkjum. Og fyrst engin
Sovétríki urðu til, þá hefði náttúrlega ekkert
kalt stríð átt sér stað.
Þótt þessar hugleiðingar virðist nokkuð
klikkaðar, þá eru þær í rauninni ekki svo
galnar. Og sýna okkur hvað stórviðburðir
sögunnar virðast sumir reistir á veikum
grunni. Ef einn aðmíráll stikandi um brúna
í skipi sínu getur ráðið svo miklu um hvað
gerist í sögunni. Og þegar ég rakst á að Win-
ston Churchill var þessu sammála, þá þarf
náttúrlega ekki frekari vitna við, en hann
sagði að sigling Souchons til Istanbúl hefði
haft í för með sér „meiri slátrun, meiri
hörmungar og meiri eyðileggingu en nokkru
sinni hefur ráðist af áttavita skips“.
Og nú væri gaman að fleiri drifu sig að
skrá sig umsvifalaust í sagnfræði!
Og nú reikna ég með að flestir lesenda hvái.
Það er líka að vonum, því Souchon þessi er
vægast sagt ekki mjög þekktur maður. Í
sögu fyrri heimsstyrjaldarinnar nær hann
stundum einni málsgrein en verður iðu-
lega að sætta sig við að vera innan sviga.
Og oft er hreinlega ekki á hann minnst. Því
kann það að virðast hraustlega mælt að ætla
honum þá miklu sök að bera ábyrgð á rúss-
nesku byltingunni, Gúlageyjaklasanum,
valdatöku Hitlers í Þýskalandi, seinni heims-
styrjöldinni, helförinni gegn Gyðingum,
kalda stríðinu, erjum í Miðausturlöndum og
gott ef ekki hryðjuverkunum 11. september
2001. En það má nú samt gera, og alls ekki í
tómu gríni.
Skjótrar ákvörðunar þörf
En hvað var það þá sem Wilhelm þessi
Souchon gerði svona voðalega mikið af sér?
Það virkar reyndar ekki mjög skelfilegt.
Að kvöldi 5. ágúst 1914 var hann staddur á
skipi sínu út af Adríahafi við Ítalíuskaga og
eftir nokkurt hugarstríð ákvað hann að taka
stefnuna í austur en ekki norður. Stefna í
höfn í Istanbúl en ekki Púla. Það var nú allt
og sumt.
Fyrri heimsstyrjöldin var að brjótast út
þessa fyrstu daga í ágúst 1914. Þýskaland
og Austurríki-Ungverjaland kölluðust Mið-
veldin og ljóst var að þau myndu etja kappi
við Bretland, Frakkland og Rússland sem
kölluðu sig Bandamenn. Breski flotinn var
þá allsráðandi á höfunum en í Miðjarðarhafi
var þó þýskt orrustubeitiskip á ferð undir
stjórn fimmtugs aðmíráls frá Leipzig, Wil-
helms Souchon. Goeben hét þetta skip, nefnt
í höfuðið á prússneskum generál á 19. öld.
Skipið hafði skotið á franskar bækistöðvar
í Alsír en þurfti nú nauðsynlega að komast
í skjól því stór bresk flotadeild var að safn-
ast saman til að elta það. Kæmi til orrustu
þurfti Souchon ekki að spyrja að leikslokum
þótt Goeben væri raunar nýlegt skip og full-
komið á þeirra tíma vísu.
FLÆKJUSAGA
Illugi Jökulsson komst
að því sér til undrunar
að sá maður
sem á sök á
öllum hörmung-
um 20. aldar
er hvorki
Hitler né
Stalín held-
ur Wilhelm
Souchon.
Og hver er
nú það?
ORRUSTUBEITISKIPIÐ
GOEBEN
WILHELM SOUCHON
(1884-1946)
ALFRED VON TIRPITZ
(1849-1930)
Mannvirkjastofnun stendur fyrir námskeiði
fyrir þjónustuaðila handslökkvitækja,
reykköfunartækja og loftgæðamælinga
skv. gr. 38 a í lögum nr. 75/2000 um
brunavarnir. Skilyrði til að öðlast starfsleyfi
er að þeir starfsmenn sem annast viðhald
og skoðun þessa búnaðar hafi lokið námi og
staðist próf sem Mannvirkjastofnun heldur.
Efnistök námskeiðsins byggja á reglugerð
nr. 1067/2011 um þjónustuaðila brunavarna.
Námskeiðið er ætlað þeim sem uppfylla kröfur
um sérákvæði í reglugerð nr. 1067/2011 um
þjónustuaðila brunavarna.
Námskeiðinu lýkur með skriflegu prófi.
Námskeið fyrir þjónustuaðila
handslökkvitækja, reykköfunartækja
og loftgæðamælinga
21. og 22. nóvember 2013
Skúlagötu 21 • 101 Reykjavík • Sími 591 6000
Fax 591 6001 • mvs@mvs.is • www.mvs.is
Námskeiðið verður haldið
21. og 22. nóvember 2013
á Smiðjuvegi 13a Kópavogi.
Námskeiðsgjald er 24.000 kr.
Umsóknir um þátttöku sendist
fyrir 13. nóvember á netfangið
bernhard@mvs.is á þar til gerðu
eyðublaði sem hægt er að nálgast
á heimasíðu Mannvirkjastofnunar,
www.mvs.is.