Fréttatíminn - 04.07.2014, Blaðsíða 16

S jálfsvígstilraunir innan fangels-anna eru alltaf teknar alvarlega,“ segir séra Hreinn S. Hákonarson,
fangaprestur Þjóðkirkjunnar. Að jafnaði
eru um og yfir 160 fangar í fangelsum
landsins og iðulega sem sjálfsvígshugs-
anir gera vart við sig hjá þeim og sér-
staklega ef þeir eru í einangrunarvist.
„Stundum leikur reyndar vafi á hvort
um beina sjálfsvígstilraun er að ræða
þegar fangar skaða sig á líkama en það
er engu að síður alltaf tekið alvarlega,“
segir hann.
Talsmaður Afstöðu, félags fanga,
sendi nýverið frá sér tilkynningu þar
sem vakin var athygli á því að tveir fang-
ar hafi á undanförnum mánuðum gert
tilraunir til sjálfsvígs og að enn fleiri hafi
sjálfsvígshugsanir. Á síðustu tuttugu
árum hafa sjö fangar fallið fyrir eigin
hendi innan veggja íslenskra fangelsa.
Séra Hreinn segir hlutfall fanga sem
fyrirfara sér hér á landi vera svipað og
hjá öðrum Norðurlandaþjóðum. Þá sé
tíðni sjálfsvíga meiri meðal fanga en í
öðrum samfélagshópum viðkomandi
þjóða. Rannsóknir sýni að það sé harla
ólíklegt að hægt sé að girða fyrir sjálfs-
víg fanga. Íslensk rannsókn sem greint
var frá í fyrra sýndi að þriðjungur fanga
hefði að eigin sögn reynt sjálfsvíg á lífs-
leiðinni. Segir séra Hreinn að í ljósi alls
þessa sé mikilvægt að halda vöku sinni
leiki minnsti grunur á virkum sjálfsvígs-
hugsunum fanga.
Ekki staðið sig sem feður
„Ýmsar ástæður geta verið fyrir vanlíðan
manna sem brýst fram á þennan hátt.
Innan fangelsanna búa menn við frelsis-
skerðingu, lífið þar er auðvitað afar
sérstakt og allt öðruvísi en hið frjálsa líf
utan múranna. Menn hafa blendnar til-
finningar til fangelsanna, bæði fangarn-
ir sjálfir og þeir sem standa þeim næstir.
Umgengni fanga við börnin sín og
fjölskyldur er til að mynda háð vissum
reglum sem móta samskiptin meðan á
fangavist stendur. Sumir eru kannski
fullir af samviskubiti yfir því að hafa
ekki staðið sig sem feður eða makar.
Einhverjir eiga jafnvel í erfiðleikum utan
fangelsisins vegna framfærslu fjölskyldu
sinnar, og aðrir eru hreinlega ekki í
andlegu jafnvægi af ýmsum ástæðum og
stríða við þunglyndi. Í fangelsunum eru
Megum ekki gleyma því að fangar eru fólk
Tveir fangar hafa gert tilraun til
sjálfsvígs á undanförnum mán-
uðum. Séra Hreinn S. Hákonarson
fangaprestur segir slíkar tilraunir
alltaf teknar alvarlega. Nefnd
á vegum Evrópuráðsins telur
nauðsynlegt að efla sálfræði-
þjónustu í íslenskum fangelsum.
Séra Hreinn tekur undir það og
segir einnig mikilvægt að auka
tækifæri fanga til menntunar og
atvinnu.
þar var stofnað 1929.“ Séra Hreinn
heimsækir reglulega öll afplánun-
arfangelsin á Íslandi og veitir auk
þess þjónustu þeim sem dveljast
á áfangaheimilinu Vernd. Þá geta
aðstandendur fanga leitað til hans
og er algengast að þeir geri það
þegar menn eru að fara í fangelsi í
fyrsta skipti. „Aðstandendur eru þá
að velta fyrir sér hvernig þetta kerfi
virkar því fæstir hafa hugmynd
um hvernig lífið innan fangelsisins
gengur fyrir sig.“
Gríðarlegur fíknivandi
Séra Hreinn hefur verið fanga-
prestur frá árinu 1993, eða í 21 ár,
og hefur því mikla reynslu. „Ég er
farinn að þekkja fangana nokkuð
vel, sérstaklega þá sem koma aftur
og aftur.“ Hann kannast ekki við að
líðan fanga sé almennt verri nú en
áður og bendir á að ytri aðbúnaður
í flestum fangelsum hafi orðið betri
með árunum, þó alltaf megi gera
betur.
„Við erum nú með tvö opin
fangelsi, Sogn og Kvíabryggju, þar
sem menn hafa netaðgang og síma.
Það er stór hluti af frelsi nútíma-
mannsins að hafa net og síma, þó
fangarnir séu lokaðir af, heim-
sóknir takmarkaðar og þeir þurfi
að hlíta ákveðnum reglum, þá hafa
þeir þetta frelsi sem er ekki lítið.
Það var byggt við Litla-Hraun árið
1995 og sú viðbót var framfaraspor.
Þá bættust við fangaklefar þar sem
menn höfðu sér sturtu og salerni
inni hjá sér. Til stendur að opna
nýtt fangelsi á Hólmsheiði árið 2016
og þá verður Hegningarhúsinu og
Kópavogsfangelsinu lokað.
Í stórum dráttum hefur flestu
farið fram en eins og gengur og
gerist í þessum geira mannlífsins
eru skiptar skoðanir um ýmislegt.
Það er nú oft þannig að sjónarhorn
hvers og eins ræður því hvort við-
komandi finnist miða aftur eða
fram á við. Fangar reyna til dæmis
að hafa áhrif á reglurnar innan
fangelsisins til þess að fá meira
svigrúm en fangelsismálayfir-
völd hafa hins vegar aðra skoðun á
málum og telja alla jafna svigrúmið
nægilegt. Það er mikilvægt að hafa
í huga að menn mega ekki gleyma
því að þeir eru í fangelsi og fangels-
isyfirvöld mega ekki gleyma því að
fangar eru fólk,“ segir Hreinn.
„Innan refsivörslukerfisins er
gert ýmislegt til að fangar geti orð-
ið „betri“ menn eins og sagt er. Þeir
geta farið í skóla þó með takmörk-
unum sé, og vinna stendur þeim til
boða sem og aðstaða til tómstunda-
iðkunar misjöfn frá einu fangelsi til
annars. Þó þarf að fjölga atvinnu-
tækifærunum og gera menntunina
fjölbreyttari. Á þetta hefur verið
bent í áratugi. Það hefur sýnt sig að
fangar eru áhugasamir um skóla-
nám og þann áhuga þarf að virkja
enn betur en gert er. En þá erum
við komin í umræðu um peninga og
þeir vaxa víst ekki á trjánum. Fíkn
er líka talsvert vandamál innan
fangelsanna og margir fangar eru
fíklar eða alkóhólistar sem hafa
framið brotin undir áhrifum. Innan
fangelsanna eru haldnir AA-fundir
sem eru oft vel sóttir en stundum
illa. AA-menn vinna ómetanlegt
starf innan fangelsanna, því má
ekki gleyma. Á Litla-Hrauni er líka
sérstök meðferðardeild sem mér
hefur sýnst skila ágætis árangri, og
fangar í öðrum fangelsum sem hafa
einsett sér að vera edrú fá yfirleitt
til þess stuðning. Edrúmennska er
lykill að lífinu.“
Þarf að fjölga atvinnutæki-
færum fanga
Fangelsi eru sérstakur staður,
það hefur gríðarleg áhrif á sjálfs-
myndina að vera kominn í hóp
þeirra sem samkvæmt lögum
samfélagsins eiga að vera lokaðir
inni. „Viðhorf almennings til fanga
eru með ýmsum hætti, sumir vor-
kenna föngunum en aðrir telja
fangavistina vera mátulega á þá,
og allt þar á milli. Fangelsin eru
lokaður heimur, veröld út af fyrir
sig. Aðalatriði er að reyna að láta
allt ganga þar sæmilega fyrir
sig. Samfélagið má heldur aldrei
gleyma því að fangar koma aftur út
og þá er mikilvægt að fangavistin
hafi verið nýtt til góðs. En til þess
að svo verði þarf að bæta aðstöðu
fanga og fangavarða þar sem þess
gerist þörf, fjölga atvinnutæki-
færum innan fangelsanna, koma til
dæmis á verkmenntaskóla á Litla-
Hrauni, efla skólaþáttinn með því
að ráða námsráðgjafa í fullt starf
og fjölga námsleiðum, svo eitthvað
sé nefnt. Þá þarf fleiri opin úrræði
með svipuðu sniði og áfanga-
heimili Verndar. Rafrænt eftirlit
með ökklabandi var tekið upp fyrir
rúmum tveimur árum og hefur
gefist vel. Það var mjög til bóta og
hugsa mætti sér fleiri útfærslur á
því en þá sem nú tíðkast. En kjarni
málsins er sá að öll viljum við að
þau sem eru í fangelsum komi út
að afplánun lokinni með jákvæðu
hugarfari til samfélagsins og verði
nýtir þegnar. Þess vegna þurfa
allir að vanda sig sem að fangelsis-
málum koma.“
Erla Hlynsdóttir
erla@frettatiminn.is
líka útlendingar sem eru þá frels-
issviptir í framandi landi, sumir
hverjir sem jafnvel hafa verið
blekktir til að koma hingað sem
burðardýr og aðrir látið ginn-
ast af fégræðgi. Margir þessara
útlendinga skilja hvorki ensku
né íslensku og það getur reynst
þeim erfitt. Og útlendum föngum
hefur farið fjölgandi.
Það getur gengið á ýmsu innan
veggja fangelsanna eins og gefur
að skilja og stundum koma þar
fyrir alvarleg atvik innan dyra.
Fangelsin eru karlaheimur, 95%
fanga eru karlar, gleymum því
ekki. Þar eru vistaðir menn sem
margir hverjir hafa átt í erfiðleik-
um í samfélaginu, jafnvel misst
tengsl vegna fíkniefnaneyslu, og
koma svo skyndilega inn í lokað
fangelsi. Sumir koma frá brotn-
um fjölskyldum þar sem uppeldi
hefur ekki verið upp á marga
fiska. Lífið innan veggja fang-
elsisins gengur þó furðu vel fyrir
sig miðað við að í hópnum eru
yfirleitt einstaklingar sem hið
frjálsa samfélag hefur átt í erfið-
leikum með og formleg afskipti
af þeim jafnvel byrjað strax þegar
þeir hófu skólagöngu. Og margir
þeirra hafa framið alvarleg afbrot
sem samviska þeirra glímir við ef
allt er með felldu.“
Nauðsynlegt að efla sál-
fræðiþjónustu
Fangapresturinn séra Hreinn
bendir á að fangar upplifi fang-
elsiskerfið almennt á neikvæðan
hátt enda séu þeir vistaðir þar
gegn vilja sínum. „Það er þó
unnið að því markvisst að sporna
gegn neikvæðum þáttum og því
að vistin brjóti menn niður. Þar
starfa meðal annars læknar, sál-
fræðingar og fangaverðir sem
vinna að því að allt gangi skikk-
anlega fyrir sig innan fangels-
anna.“ Talsmaður Afstöðu hefur
einnig gagnrýnt hversu fáir sál-
fræðingar séu starfandi hjá Fang-
elsismálastofnun en séra Hreinn
segist ekki geta svarað fyrir það.
Einn sálfræðingur er í fullu starfi
hjá stofnuninni, annar í sérverk-
efnum og sá þriðji er í fæðingar-
orlofi. Nefnd sem kom hingað til
lands fyrir tæpum tveimur árum
á vegum Evrópuráðsins taldi
nauðsynlegt að sálfræðiþjónusta
í fangelsum yrði aukin og nefndi
sérstaklega að hana þyrfti að efla
við Akureyrarfangelsið.
Séra Hreinn er ekki starfs-
maður Fangelsismálastofnunar
heldur Þjóðkirkjunnar og segir
hann fangana geta haft samband
við sig nánast hvenær sem er
sólarhringsins. „Meginþunginn
í starfi mínu eru sálgæsluvið-
töl og almenn viðtöl. Ég spjalla
líka við fangana um dag og veg,
svona eins og þegar maður talar
við mann. Þeir geta leitað til mín
og gera það flestir, þó ekki allir.
Þetta er sú þjónusta sem kirkjan
veitir innan fangelsanna. Fangar
á Litla-Hrauni hafa til dæmis
notið þjónustu Þjóðkirkjunnar frá
upphafi eða í 85 ár en fangelsið
Séra Hreinn S.
Hákonarson fanga-
prestur hefur starfað í
íslenskum fangelsum á
vegum Þjóðkirkjunnar í
21 ár. Hann segir fanga
ekki mega gleyma því
að þeir eru í fangelsi
en fangelsismálayfir-
völd megi heldur ekki
gleyma að fangar eru
fólk. Ljósmynd/Hari
*Niðurstöður doktorsrannsóknar Boga Ragnarssonar í félagsfræði við Háskóla Íslands. Rannsókn stóð yfir frá 2007 til 2011.
33%
fanga hafa reynt
sjálfsvíg á lífsleið-
inni, að eigin sögn.*
Allt að
69%
fanga segjast glíma
við þunglyndi.*
16 viðtal Helgin 4.-6. júlí 2014