Ský - 01.06.2007, Blaðsíða 20

Bjarni Benediktsson
20 sk‡
hafi þá strax verði mjög dugandi þingmaður.
Hafi þar bæði komið til frábær þekking hans
og málafylgja auk þess sem ræður hans hafi
verið efnismiklar og rökfastar. Eðlilega var
Bjarni því kallaður til frekari trúnaðarstarfa
og 1947 yfirgaf hann borgarmálin og settist
í ríkisstjórn Stefáns Jóhanns Stefánssonar.
Tók þar við embætti utanríkisráðherra og
varð sem slíkur meginarkitektinn að þeirri
utanríkisstefnu sem Íslendingar hafa fylgt
allt til þessa. Áður hafði Bjarni raunar látið
til sín taka í umræðum um stöðu Íslands
í samfélagi þjóðanna og fræg varð ræða
sem Bjarni flutti á Þingvöllum í júlí 1943,
eða um það leyti sem hillti undir stofnun
lýðsveldis á Íslandi.
„Stígum þess vegna á stokk og strengjum
þess heit, að við skulum gera allt sem í okkar
valdi stendur til þess að þá er sólin rennur
upp hinn 18. júní 1944 skuli Ísland vera
lýðveldi,“ segir Bjarni í niðurlagsorðum ræðu
sinnar sem hafði mikil áhrif á lokaspretti
sjálfstæðisbaráttunnar.
Herverndarsamningurinn hafði
áhrif
Agnar Klemens Jónsson sendiherra, sem lengi
var ráðuneytisstjóri í utanríkisráðuneytinu,
segir í bókinni um Bjarna Benediktsson, sem
fyrr er vitnað til, að þegar Sovétmenn hófu
landvinninga sína í Evrópu á eftirstríðsárunum
hafi það valdið „ ... miklum ótta meðal hinna
friðsömu lýðræðisríkja í Vestur-Evrópu. Hér
á landi fylgdust menn með þeim atburðum
sem voru að gerast í hálfunni og það var
ekki síst Bjarni Benediktsson sem gerði
sér ljóst að þessi þróun gæti haft alvarlegar
afleiðingar fyrir Ísland,“ kemst Agnar að
orði. Því hafi flokkarnir, sem þá áttu aðild
að ríkisstjórn, ákveðið að gerast stofnaðilar
að NATO. Sósíalistaflokkurinn hafi hins
vegar snúist öndverður fyrirætlunum þeim
„... en þó mun fáa hafa grunað að deilurnar
yrðu jafn ofsalegar og þær urðu þegar málið
kom fyrir Alþingi,“ segir Agnar og á við
skálmöldina á Austurvelli 30. mars 1949,
daginn sem þingheimur samþykkti að Ísland
skyldi ganga í Atlantshafsbandalagið.
En hvað réð stuðingi Bjarna
við Bandaríkjamenn þegar kom að
varnarmálum? Matthías Johannessen veltir
þessari spurningu upp í bókinni Fé­lag­i orð­
sem út kom 1982 og segir þar að sig gruni
að herverndarsamningurinn sem Íslendingar
gerðu við Bandaríkin árið 1941 haft haft
mikil áhrif; það er að Bandaríkjamenn
tóku að sér að tryggja öryggi Íslands í
heimsstyrjöldinni, aukinheldur sem þeir
voru Íslendingum betri en engir þegar kom
að því að taka af skarið í sjálfstæðisbaráttunni
og segja endanlega skilið við Dani.
Ritstjóri í stjórnarandstöðu
Bjarni Benediktsson sat í 28 ár á Alþingi. Í
tuttugu ár gegndi hann ráðherraembætti, eða
samfleytt frá 1947 til dánardægurs 1970, að
frátöldum um þremur árum sem vinstri stjórn
Hermanns Jónassonar var við völd undir lok
sjötta áratugarins. Á þeim tíma var hann „
... í raun aðalforingi stjórnarandstöðunnar,
harður, miskunnarlaus, sífellt fundvís á
snögga bletti andstæðingsins og stundum
ofsafenginn eða svo fannst okkur þá að
minnsta kosti,“ segir Hannibal Valdimarsson
í minningarorðum. Bætir við að Bjarni hafi
verið maður mikilla geðbrigða, skapstór,
skapbráður einkum á fyrri árum „ ... en
mildaðist og kyrrðist með árum og aldri.
Þó var ávallt stutt ofan í eldlega glóð
skapsmunanna.“
Jafnhliða þingmennsku á
vinstristjórnarárunum var Bjarni ritstjóri
Morg­unblað­sins og í minningabók sinni Eins
og­ é­g­ man það segir Elín Pálmadóttir að hún
hafi á tilfinningunni að Bjarni hafi kunnað
vel við sig í blaðamennsku og gott hafi verið
að vinna undir hans stjórn.
Bæði fyrir og eftir ritstjórnartíð sína
skrifaði Bjarni mikið í Morg­unblað­ið­ og
það var opinbert þjóðarleyndarmál að hann
var höfundur Reykjavíkurbréfanna sem
birtust í blaðinu sérhvern sunnudag. Þetta
var mörgum ómissandi lesning og þegar
Sverrir Hermannsson fór í framboð fyrir
Sjálfstæðisflokkinn á Austurlandi árið 1963
lét hann binda Reykjavíkurbréfin inn fyrir
sig og notaði doðrantinn sem handbók á
kosningafundum.
„Ég fletti alltaf upp í Bjarna,“ segir Sverrir
í bókinni Skýrt og­ skorinort.
Vegsemd í Viðreisnarstjórn
Forystumenn Sjálfstæðisflokks og
Alþýðuflokks tóku höndum saman um
samstarf um myndun ríkisstjórnar haustið
1959; Viðreisnarstjórnarinnar sem svo var
nefnd. Saman fóru þessir flokkar með stjórn
landsmálanna allt fram til 1971 og var
Ó­lafur Thors forsætisráðherra framan af.
Einkum er ríkisstjórnar þessarar minnst fyrir
þann uppskurð sem hún gerði á stjórn
efnahagsmála með því að losa um höft í
gjaldeyrismálum og auka frelsi á ýmsum
sviðum.
Fyrstu ár Viðreisnarstjórnarinnar fór
Bjarni Benediktsson með ráðuneyti dóms-,
iðnaðar- og heilbrigðismála og var kjörinn
formaður Sjálfstæðisflokksins 1961, sama
ár og hann leysti Ó­laf Thors tímabundið af
sem forsætisráðhera, sakir veikindaforfalla.
Í nóvember 1963 baðst Ó­lafur síðan
endanlega lausnar frá embætti vegna
vanheilsu og þá tók Bjarni við kyndlinum og
hélt honum allt til síðasta dags. „Margir líta
á forystuhlutverkið sem vegsemd. Stundum
vilja menn gleyma, að vandi fylgir vegsemd
hverri. Bjarni leit sitt forystuhlutverk mjög
alvarlegum augum. Hann vissi að á honum
hvíldi þung byrði skyldunnar við þjóðina og
þann stjórnmálaflokk sem hafði ætíð treyst
honum og fylgt af einurð,“ sagði Jóhann
Hafstein í minningarorðum.
Erfiðleikatímar
Árin milli 1960 og 1970 voru sveiflukennd.
Fyrst kom gósentíð síldaráranna en þegar
hún brást voru næstu ár íslensku þjóðinni
býsna erfið. Á árunum 1967 til 1969 þrengdi
mjög að þegar síldin hvarf og verð lækkaði á
fiskmörkuðum Íslendinga í Bandaríkjunum
sem leiddi til þess að útflutningsverðmæti
þjóðarinnar drógust saman um 50%. Með
markvissum aðgerðum tókst þó að sigla
„fáir hafa yfirleitt í stjórnmálum gert meira ógagn heldur en þeir
sem ætíð telja sig hafa allsherjarúrræði við öllu.“