Ský - 01.06.2007, Síða 55

sk‡ 55
Hollt og gott
Og­ ávallt hoppar hjarta mitt af kæti
ef horfi é­g­ á g­ullnu torg­in þín.
Ó, borg­, mín borg­, é­g­ lofa ljóst þín stræti
þín lág­u hús, þitt g­ull og­ brennivín.“
Mörgum árum seinna gaf hljómsveitin
Brimkló út lag við kvæði Vilhjálms, Herbergið
mitt, en það kvæði er meðal þekktustu ljóða
skáldsins. Þar ríkir léttúð og kaldhæðni á
yfirborðinu en sár beiskja undir.
„Herberg­ið­ mitt er hljóð­látt eins og­ kirkja
sem húkir um nóttu, prestlaus upp til dala.
Hé­r mundi hverjum sælt að­ sitja og­ yrkja
satírísk ljóð­ um hænur, sem að­ g­ala.
Beint fyrir utan litla, lág­a g­lug­g­ann
ljósmáluð­ þökin húmblæjurnar dekkja.
Herberg­ið­ mitt er hafið­ inn í skug­g­ann
af hönd, sem hvorki é­g­ né­ að­rir þekkja.
...
Undir súð­inni að­ norð­an hang­ir ljótur listi.
Lé­ttfættar rottur tifa á bak við­ þilið­.
Á borð­inu stendur mynd af mé­r og­ Kristi,
mönnunum, sem eng­inn hefur skilið­. „
Samtíminn hefur ekki alveg gleymt ljóðum
Vilhjálms því til er fallegt lag eftir Magnús
Eiríksson við ljóð Vilhjálms sem heitir
Jesús Kristur og ég. Skáldið er bljúgt og
en gamansemin er þó aldrei langt undan
og lokalínur síðasta erindisins eru mörgum
kunnar.
„Hé­r sit é­g­ einn með­ sjálfstraustið­ mitt veika,
á svörtum kletti er aldan leikur við­.
Á milli skýja tifar tung­lið­ bleika
og­ trillubátar róa fram á mið­.
Af synd og­ fleiru sál mín virð­ist brunnin.
Ó, sestu hjá mé­r, g­óð­i Jesú nú,
því bæð­i ertu af æð­stu ættum runninn
og­ eng­inn þekkir Guð­ betur en þú.
...
Og­ um það­ mál við­ aldrei meg­um kvarta
því uppi á himnum slíkt er kallað­ suð­.
En ósköp skrýtið­ er að­ eig­a hjarta
sem ekki fær að­ tala við­ sinn g­uð­.
Hver síð­astur þú sag­ð­ir yrð­i fyrstur,
en svona varð­ nú endirinn með­ þig­.
Og­ úr því að­ þeir krossfestu þig­, Kristur,
hvað­ g­era þeir við­ ræfil eins og­ mig­?“
Eins og Helgi Sæmundsson bendir réttilega á
í formála sínum að ljóðasafni Vilhjálms hlífði
Vilhjálmur aldrei sjálfum sér og afsakaði
aldrei það líferni sem segja má að hafi
eyðilagt líf hans og hamlað þroska hans
sem skálds. Sem dæmi má taka þetta brot
úr ljóðinu Jarðneskt ljóð úr bókinni Vort
dag­leg­a brauð­ og má hafa í huga að þarna
yrkir tæplega þrítugur maður sem metur líf
sitt ekki mikils.
„Þú hefur sjálfur sett þitt líf í strand
og­ selt þig­ allan lífsins versta fjanda. -
Þig­ seiddi ung­an auð­leg­ð­ þeirra landa,
sem áttu g­ull í hrúg­um líkt og­ sand.
Þar namstu land og­ byg­g­ð­ir bú þitt allt,
en blessun auð­sins hvarf þé­r fyrr en varð­i.
Þótt g­ullið­ ylti upp úr þínum g­arð­i
sem undrablóm, var hjartað­ tómt og­ kalt.“
Skáldsagan sem aldrei var
skrifuð
En hvernig skáld var svo Vilhjálmur? Hér
verður fátt til fanga því viðamiklar greiningar
á skáldskap hans liggja ekki fyrir af hálfu
til þess bærra fræðimanna. Aftur verður
því leitað til formála Helga Sæmundssonar
að áðurnefndu ljóðasafni, Rósir í mjöll,
en þar fjallar Helgi nokkuð um skáldskap
Vilhjálms.
Helgi telur fyrstu bók hans byrjendaverk
sem enga athygli hafi fengið enda skáldið
ekki vaxið vanda sínum og Helgi tekur
fram að það hafi ekki þótt nein sérstök
tíðindi í Reykjavík árið 1931 þótt reykvískur
verkamannssonur ætlaði að verða skáld.
Þegar Vort dag­leg­a brauð­ kom út 1935
kvað við annan tón því Vilhjálmur hafði
dvalist erlendis við nám á lýðháskóla og
orðið fyrir áhrifum frá stórum pólitískum
hugmyndum sem fóru sem eldur í sinu um
álfuna alla á þessum tímum. Hann gerist í
þeirri bók málsvari heimsbyltingar öreiganna
og eggjar íslenska alþýðu til dáða. Helgi segir
að vinnubrögð Vilhjálms í þessari bók séu
vandaðri en skáldið sé hraðvirkt og skapmikið
og því skorti ljóðin fágun og vandvirkni. Í
þessari bók birtust nokkur þeirra kvæða sem
sköpuðu Vilhjálmi hvað mestan orðstír eins
og Herbergið mitt. Helgi segir að bókinni
hafi verið vel tekið og Jakob Jóhann Smári
hafi birt sanngjarnan og merkilegan dóm
um hana í Eimreið­inni og Helgi telur þessa
bók eina af eftirtektarverðustu ljóðabókum
fjórða áratugarins á Íslandi.
Um Sól og­ menn sem kom út 1948 segir
Helgi að mörg kvæðanna séu snotrari í
fjarlægð en návist og kvartar undan skorti
á vandvirkni. Hann segir að síðasta bók
Vilhjálms, Blóð­ og­ vín frá 1958, sé í tengslum
við Sól og­ menn og mörg ljóðanna vitni um
færni og íþrótt skáldsins. Helgi segir að
eitt síðasta skiptið sem hann hitti Vilhjálm
á förnum vegi hafi skáldið enn einu sinni
fært í tal að það vildi rita skáldsögu um
hrakninga sína í undirheimum Reykjavíkur
á kreppuárunum. Úr því varð aldrei og ekki
er vitað hvort Vilhjálmur hóf ritun þessarar
sögu einhvern tímann en þar hefði getað
orðið til fróðleg innsýn í samfélag sem voru
eins konar launhelgar útigangsmanna og
ekki sýnilegar öðrum.
Í ævisögu Jóns Kristófers kadetts, sem
Jónas Árnason færði í letur 1962 og heitir
Syndin er lævís og­ lipur, minnist höfundur
á boðaða skáldsögu Vilhjálms og segir þar
orðrétt:
„Auk þess hef ég heyrt að Vilhjálmur vinur
minn frá Skáholti sé að setja saman bók um
Strætið og ég þykist vita að þar sé á málum
haldið af þeim gáfum og glöggskyggni sem
sæmi viðfangsefninu. (Annars grunar mig
að Vilhjálmur hafi aldrei viðurkennt sig
sem Hafnarstrætisþegn í þess orðs fyllstu
merkingu. Hann hefur nefnilega, eins og
öllum er kunnugt, alltaf drukkið í laumi.“)
Þarna sést að umrædd skáldsaga Vilhjálms
hefur verið margboðuð löngu áður en hann
Vilhjálmur frá skáholti