Fréttablaðið - 30.06.2016, Blaðsíða 68

Betur má ef duga skal! segir Gunnar Alexander Ólafsson hagfræðingur í grein sinni í
Fréttablaðinu 24. júní sl. Þar hrósar
hann yfirvöldum fyrir nýtt fangelsi
á Hólmsheiði og hvetur stjórn-
völd til þess að ganga enn lengra
í refsikerfinu og fjölga plássum í
öryggisfangelsinu á Litla-Hrauni.
Gunnar telur að með því að fjölga
plássum á Litla-Hrauni muni það
lækka rekstrarkostnað fangelsisins
og stytta biðlista. Einnig segir hann
það ábyrgð samfélagsins að gæta
fanga og auðvelda þeim komu aftur
út í samfélagið sem betri mönnum.
Þetta er auðvitað alveg glórulaus
hugmynd, engan veginn til þess
fallin að ná árangri og alfarið úr
takti við áherslur fangelsisyfirvalda,
stjórnvalda og félags fanga.
Í dag eru Norðurlöndin, að Íslandi
undanskildu, búin að taka upp
betrunarstefnu. Þar fer lokuðum
fangelsum fækkandi og ný opnari
fangelsi gerð til að líkjast sem mest
lífinu utan þeirra. Með tilkomu
betrunarstefnunnar á Norðurlönd-
unum og opnari fangelsum hefur
endurkomum í fangelsin fækkað.
T.d. er endurkomutíðni í Noregi
16 prósent í opnum fangelsum og
24 prósent í lokuðum fangelsum.
Á Íslandi – landi refsistefnunnar –
eru um 80 prósent fangelsisplássa
í lokuðum fangelsum eins og Litla-
Hrauni og 50 prósent fanga á Íslandi
koma aftur í fangelsi. Það þýðir að
annar hver fangi kemur aftur í fang-
elsi. Þar setjum við okkur í sérflokk
með Bandaríkjunum og Bretlandi
og er ólíðandi árangur.
Það verður að teljast afar ólíklegt
að rekstrarkostnaður Litla-Hrauns
verði lægri ef það yrði stækkað. Að
öðru óbreyttu myndu einfaldlega
fleiri fangar fara í gegnum refsikerfi
í lokuðu fangelsi, endurkomum
fjölga og glæpum fjölga. Það ber að
hafa í huga að slíkt hefði einnig í för
með sér aukið álag og kostnað hjá
lögreglu, dómstólum og víða í heil-
brigðiskerfinu. Allur þessi kostnað-
ur hefur lækkað á Norðurlöndunum
með tilkomu fleiri opinna fangelsa.
Lokað fangelsi er dýrasta fangels-
isúrræði sem til er og því augljóst
að það sparar engan pening heldur
þvert á móti eykur kostnað. Opin
fangelsi eru líka sjálf mjög ódýr í
byggingu og rekstri.
Betrunarvist
Úrræði líkt og opnu fangelsin hafa
ekki bara minnkað endurkomur í
fangelsin heldur einnig hjálpað svo
mörgum föngum og fjölskyldum
þeirra að ná tökum á lífinu og gert
þeim kleift að greiða eitthvað til baka
til samfélagsins, t.d. í formi skatta.
Nám, verknám, starfsþjálfun,
betri samskipti við fjölskyldu, inni-
haldsrík atvinna, meðferðir og eftir-
fylgni er það sem skiptir mestu máli
í betrun. Þetta eru atriði sem fækkar
föngum og um leið allan kostnað í
fangelsiskerfinu. Þá er auðvitað
ótalið eitt stærsta atriðið, sem er að
brotaþolendum fækkar.
Það hlýtur því að vera aðalmark-
miðið með fangelsisrefsingum að
fækka glæpum, endurkomum og
brotaþolendum, sem og að minnka
kostnað og álag á kerfinu og koma
einstaklingunum heilum og betri
út aftur til að taka þátt í samfélagi
manna. Það blasir við að næstu
skref í fangelsismálum eru að fjölga
opnum úrræðum og taka upp betr-
unarvist. Ekki fara fleiri áratugi aftur
í tímann og byggja enn fleiri steypu-
geymslur fyrir mannverur sem skila
engum betri út aftur.
Nei, það er nóg komið og tími til
þess kominn að hagfræðingar eins
og Gunnar kynni sér raunverulega
hvað er að gerast í fangelsismálum
á Íslandi og reikni svo út hvað hægt
er að spara mikið í öllu samfélaginu
ef komið verði á kerfi sem hjálpar
mönnum að takast á við lífið og geri
þeim kleift að vera virkir samfélags-
þegnar.
Glórulaus hagfræði Gunnars Alexanders
Við þróun úrræða fyrir fólk sem þarf tímabundna fjár-hagsaðstoð til framfærslu
hefur Reykjavíkurborg byggt á
rannsóknum og reynslu til fjölda
ára. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga
er alltaf síðasta úrræði fólks og
hver og einn einstaklingur hefur
sínar ástæður fyrir að þurfa slíkan
stuðning. Lykillinn að árangri í slíkri
stöðu er að vinna með hverjum,
byggja á styrkleikum hans og finna
möguleikana sem viðkomandi
hefur í samfélaginu.
Virkni og jöfnuður
Niðurstöður rannsókna sýna að
heilsufar þeirra sem þurfa á fjár-
hagsaðstoð sveitarfélags að halda,
virðist í flestum tilvikum lakara
en almennings. Þeim líður verr og
upplifa sig jafnvel sem annars flokks
þegna samfélagsins. Afar mikilvægt
er að bregðast hratt við til að koma í
veg fyrir að fólk sé lengi í þessari erf-
iðu aðstöðu enda stuðlar virk sam-
félagsþátttaka og meiri jöfnuður að
vellíðan allra.
Rætt hefur verið um mismun-
andi leiðir og skilyrðingar í þessu
sambandi en reynsla og rannsóknir
eru misvísandi um hvaða leiðir eru
bestar. Velferðarsvið hefur farið
blandaða leið þar sem mikil áhersla
hefur verið á samvinnu við fagaðila
eins og Virk, Vinnumálastofnun
og atvinnumáladeild Reykjavíkur-
borgar. Við höfum kallað þessa
blönduðu leið Reykjavíkurmódelið,
sem er þróuð til að mæta þörfum
hópa og einstaklinga á þeirra for-
sendum.
Umhyggja skilar árangri
Í kjölfar kreppunnar árið 2008 jókst
fjöldi þeirra einstaklinga sem leitaði
eftir fjárhagsaðstoð gríðarlega. Frá
árinu 2014 hefur fólki í þessum
aðstæðum fækkað hægt og bítandi
í Reykjavík, ekki síst á liðnum 12-15
mánuðum. Á fyrstu þremur mánuð-
um þessa árs fækkaði einstaklingum
sem þiggja fjárhagsaðstoð í Reykja-
vík um tæp 24 prósent samanborið
við sama tíma í fyrra.
Mikilvægt er að stöðugt sé unnið
markvisst og af umhyggju og kær-
leik, að virkri samfélagsþátttöku
allra. Best væri auðvitað ef enginn
þyrfti á tímabundinni fjárhagsað-
stoð til framfærslu að halda, og
að samfélag okkar væri þannig úr
garði gert að þar væri rúm fyrir alla
á vinnumarkaði eða í skóla og að
hæfileikar og kraftar allra nýttust
til verðmætasköpunar og þátttöku
í samfélaginu án sértækra aðgerða.
Samfélag fyrir alla?
En svo er því miður ekki enn sem
komið er, og það er mikilvægt að
hafa í huga við stjórn sveitarfélaga,
ríkis og fyrirtækja hvaða áhrif
ákvarðanir hafa á þennan hóp fólks.
Óljóst er t.d. hvaða áhrif breytingar
á framhaldsskólum landsins hafa á
þennan hóp, breytingar á lánasjóði
námsmanna, aukin kostnaðarþátt-
taka í heilbrigðiskerfinu og fleira
sem hefur bein áhrif á tækifæri fólks
í lífinu.
Þá má nefna að á meðal þeirra
sem fá fjárhagsaðstoð sér til fram-
færslu hefur hlutfall 67 ára og eldri
farið vaxandi, en þar er um að ræða
fólk sem hefur takmörkuð eða
engin lífeyrisréttindi á landinu og
því ekki önnur úrræði. Ríkið þarf
að huga að varanlegri leiðum til
framfærslu fyrir þennan hóp, enda
er fjárhagsaðstoð ekki hugsuð sem
langtíma úrræði.
Stuðningur til betra lífs
Árangurinn sem hefur náðst í
Reykjavík, má að sjálfsögðu að ein-
hverju leyti rekja til betra atvinnu-
ástands í þjóðfélaginu almennt, en
ekki síður til markvissrar vinnu vel-
ferðarsviðs í að bæta þjónustu við
fólk sem sækir um fjárhagsaðstoð og
styðja það til betra lífs.
Við í Reykjavík munum áfram
vanda okkur við þetta mikilvæga
verkefni enda markmiðið afar skýrt
– að styrkja fólk til sjálfshjálpar og
virkni með umhyggju og virðingu.
Virðing og kærleikur
Umræða um fíkn hefur tekið miklum stakkaskiptum á þeim árum sem liðin eru
frá því að Rótin var stofnuð enda
er löngu tímabært að endurskoða
íslenska meðferðarkerfið.
Á innan við ári hafa tveir alþjóð-
legir fyrirlesarar í fremstu röð heim-
sótt Ísland og fjallað um tengsl
fíknar og áfalla. Stephanie Coving-
ton, frumkvöðull á sviði áfallameð-
vitaðrar meðferðar við fíknivanda
kvenna, kom sl. haust í boði Rótar-
innar og fleiri aðila og fjallaði um
mikilvægi þess að meðferð sé kynja-
miðuð, kærleiksrík og valdeflandi.
Hinn 12. júní sl. hélt svo kanad-
íski læknirinn og rithöfundurinn
Gabor Maté fyrirlestra í Hörpu um
lífsálfélagslega (e. biopsychosocial)
kenningu um fíkn, en eftir því sem
rannsóknum á áhrifum lífsreynslu
og erfiðra upplifana í æsku fjölgar
verða æ skýrari tengslin á milli
áfallareynslu, fíknar og annars
heilsufarsvanda síðar á ævinni.
Félagasamtök áhugafólks um
fíknivandann, SÁÁ, fær bróðurpart
þess fjármagns sem notað er til með-
ferðar við fíknivanda hér á landi.
Minnesóta-módel þeirra byggist á
þeirri umdeildu kenningu að fíkn
sé ólæknandi heilasjúkdómur sem
allir þurfi svo til sömu meðferð við
og markmið meðferðarinnar er að
fólk fari inn í AA-samtökin.
Ekki í þekkingarleit
En hver eru viðbrögð SÁÁ við þeirri
umræðu sem hér hefur farið af stað
um nýja þekkingu á sviði fíkni-
fræða? Viðbrögðin sýna að sam-
tökin eru ekki í þekkingarleit en
mæta allri umræðu um málaflokk-
inn sem ekki er stjórnað af samtök-
unum með þöggunartilburðum og
hroka. Ef marka má Þórarin Tyrf-
ingsson er staða þekkingar innan
SÁÁ yfir allt hafin. „Hér höfum við
safnað allri þeirri þekkingu sem
til er um áfengissýki og vímuefna-
fíkn,“ segir hann í myndbandi á vef
samtakanna (https://youtu.be/6-
oN23mPKFhI?t=417). Læknafélag
Íslands eða Embætti landlæknis
ættu að skoða þennan málflutning
sem virðist skýrt brot á 20. gr. siða-
reglna lækna sem segir þeim ósæm-
andi að gefa yfirburði sína í skyn og
upphefja eigin þekkingu.
Síðan við Rótarkonur hófum
okkar mannréttindabaráttu höfum
við fengið ákúrur fyrir að vera hroka-
fullar, fordómafullar, á fallbraut
og fleira persónulegt en við höfum
aldrei fengið málefnalega gagnrýni.
Okkur berast fréttir af því að þar sem
okkur er veitt áheyrn fylgi í kjölfarið
upphringingar frá forráðamönnum
SÁÁ sem finnst greinilega að mál-
frelsi okkar sé ofaukið. Fjölmiðla-
menn sem taka viðtöl við okkur fá
skammir, stjórnmálamönnum er
sagt til syndanna og embættismenn
fá bæði reiðilestra og stofnanir form-
legar kvartanir.
Gabor Maté er umdeildur en hann
er áhugaverður fyrirlesari og kenn-
ingar hans um fíkn byggja á áreiðan-
legum vísindarannsóknum m.a. í
þroskasálarfræði. Maté, sem er ung-
verskur gyðingur, talar um áhrif stress
á ungbörn og tekur sjálfævisögulegt
dæmi um að afi hans hafi verið myrt-
ur í helförinni og að líf fjölskyldunnar,
á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar,
hafi því einkennst af ótta og stressi
fyrstu æviár Matés. Slíkt ástand hefur
áhrif á taugaþroska barna.
Formaður SÁÁ, Arnþór Jónsson,
sér ástæðu til að gera lítið úr Maté og
snúa út úr orðum hans í Facebook-
færslu, sem farið hefur víða um
netið, þar sem Arnþór segir að Maté
vilji „meina að áfallið sem afi lenti
í þegar fauk á hann bátur fyrir 100
árum sé ástæðan fyrir fíknsjúkdómi
dagsins í dag og rétta meðferðin að
fá sér brasilíska sýrusveppasúpu svo
maður geti tengst sjálfum sér (og afa)
á astralsviðinu og losnað þannig við
sársauka liðinna kynslóða“. Í þætt-
inum Harmageddon 15. júní heldur
hann svo áfram að snúa út úr orðum
Maté á neyðarlegan hátt.
Svona málflutningur er sorglegur
og áhyggjuefni að hann komi frá for-
manni samtaka áhugamanna sem fá
um milljarð á ári, á núgildandi fjárlög-
um er hækkun um u.þ.b. 100 milljónir
frá síðasta ári, úr opinberum sjóðum
til að reka meðferð við „langvinnum
heilasjúkdómi“.
Hvernig stendur á því að þessi stóru
almannaheillasamtök sætta sig við
svo ómálefnalega og ófaglega forystu?
Hvað er að hjá SÁÁ?
Áslaug Árnadóttir
Edda Arinbjarnar
Guðrún Ebba Ólafsdóttir
Katrín Guðný Alfreðsdóttir
Kristín I. Pálsdóttir
í ráði og vararáði Rótarinnar
Heiða Björg
Hilmisdóttir
borgarfulltrúi
Samfylkingar-
innar og fulltrúi
í velferðarráði
Reykjavíkur-
borgar
Guðmundur
Ingi Þóroddsson
formaður
Afstöðu, félags
fanga á Íslandi
Viðbrögðin
sýna að sam-
tökin eru ekki
í þekkingarleit en mæta allri
umræðu um málaflokkinn
sem ekki er stjórnað af
samtökunum með þöggunar-
tilburðum og hroka.
Það blasir við
að næstu skref í
fangelsis-
málum eru að fjölga opnum
úrræðum og taka upp
betrunarvist. Ekki fara fleiri
áratugi aftur í tímann og
byggja enn fleiri steypu-
geymslur fyrir mannverur
sem skila engum betri út
aftur.
3 0 . j ú n í 2 0 1 6 F I M M T U D A G U R36 s k o ð U n ∙ F R É T T A B L A ð I ð
3
0
-0
6
-2
0
1
6
0
4
:3
5
F
B
0
9
6
s
_
P
0
7
7
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
6
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
2
0
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
2
9
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 1
9
D
E
-2
D
0
C
1
9
D
E
-2
B
D
0
1
9
D
E
-2
A
9
4
1
9
D
E
-2
9
5
8
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
4
B

F
B
0
9
6
s
_
2
9
_
6
_
2
0
1
6
C
M
Y
K