Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Qupperneq 77

(4) a. Mismunandi merkingarflokkar atviksorða hafa tilhneigingu til þess að
standa á ólíkum stöðum í setningum.
b. Í setningafræðilegri greiningu er oft gengið út frá því að viss atviksorð eigi
sér föst pláss í formgerð setninga og eru þau þá notuð til þess að rökstyðja
hvar önnur orð og liðir eru staðsett.
c. Sama atviksorðið getur haft mismunandi merkingu eða merkingarsvið eftir
því hvar það stendur í setningunni.
d. Setningarleg einkenni atviksorða geta verið býsna breytileg eftir málum og
mállýskum.
c. Skiptar skoðanir eru um það á hvern hátt atviksorð tengjast öðrum orðum
og liðum í setningum og hvar þau koma inn í grunngerð setninga, þ.e.a.s.
hvort þau eru viðhengi eða hýst í ákvæðisliðarsæti sérstakra hlutverksliða.
Dæmin í (5) sýna þær tegundir atviksorða sem einkum verður fjallað um
hér á eftir:
(5) Miðlæg setningaratviksorð sem láta í ljós afstöðu mælanda
a. Maturinn er í hreinskilni sagt ekki nógu góður.
b. Þetta er sem betur fer að verða búið.
c. Hann er skiljanlega miður sín.
d. Hún er sannarlega vel að sigrinum komin.
e. Jón hefur líklega aldrei lesið Njálu.
Atviksliðum af þessari gerð er eðlilegast að koma strax á eftir persónu-
beygðu sögninni (sjá yfirlit um flokkun atviksorða í íslensku hjá Höskuldi
Þráinssyni 2007:37–40). Ef tveir eða fleiri atviksliðir af þessari gerð
standa saman í setningu spáir kenning Cinque (1999:106) eftirfarandi
innbyrðis röð (hér og víðar má eflaust finna betri þýðingar):
(6) Stigveldi miðlægra atviksorða
a. Talgjörðaratviksorð (e. speech act adverbs)
í hreinskilni sagt, í stuttu máli, satt að segja
b. Matsatviksorð (e. evaluative adverbs)
sem betur fer, skiljanlega, til allrar hamingju
c. Sýnileikaatviksorð (e. evidential adverbs)
að því er talið er, að því er virðist, sannarlega
d. Afstöðuatviksorð (e. modal adverbs)
hugsanlega, nauðsynlega, líklega
Í raun kemur ekki beint fram hjá Cinque (1999) að brot á stigveldinu leiði
til ótækra setninga en hann gefur ótvírætt til kynna að setningar sem ekki
samræmast því séu alltaf verri og notar stjörnur og/eða spurningarmerki
til að merkja slík dæmi.
Setningaratviksorð í íslensku og færeysku 77