Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Blaðsíða 94

(16)a. Teir hjálptu honum uppaftur á turt.
ʻÞeir hjálpuðu honum aftur á þurrt (land).’
b. *Honum varð hjálpt uppaftur á turt.
ʻHonum var hjálpað aftur á þurrt (land).’
c. Hann varð hjálptur uppaftur á turt.
(Höskuldur Þráinsson o.fl. 2012:268)
Ef skiptingin í bein og óbein andlög skiptir höfuðmáli fyrir það hvort
orðasafnsfall varðveitist í frumlagssæti þolmyndar eða ekki getum við
sagt að hjálpa stýri þágufalli á beinu andlagi í germynd en takka stýri
þágufalli á óbeinu andlagi.
Ég hef haldið því fram annars staðar að falli sé ekki úthlutað á sama
hátt til óbeinna andlaga og beinna andlaga í íslensku og færeysku (sjá
Einar Frey Sigurðsson 2017); þágufalli óbeinna andlaga er úthlutað með
aðgerð sem nefnist samruni (e. Merge) en þágufalli beinna andlaga með
aðgerðinni samræmi (e. Agree) (um þessar aðgerðir er m.a. rætt hjá Chomsky
2000). Þegar falli hefur verið úthlutað með samruna er mun síður hægt
að „yfirskrifa“ fallið með nefnifalli. Fall sem er úthlutað með samræmi er
aftur á móti mögulegt að yfirskrifa. Munurinn á úthlutun falla til beinna
og óbeinna andlaga skiptir þess vegna höfuðmáli fyrir varðveislu falla á
rökliðum sem færast í frumlagssæti í færeysku.
Jóhannes Gísli Jónsson (2009) heldur því fram að nefnifalli sé al mennt
úthlutað til rökliða í frumlagssæti í færeysku. Með greiningu hans má
útskýra að þrátt fyrir að í germyndardæminu Politiið steðgaði honum í (11a)
fái nafnliður í andlagssæti þágufall fær hann nefnifall þegar hann færist í
frumlagssæti í þolmynd (11c) en ekki þágufall (11b). Hér verður að hafa í
huga að steðga er sögn sem tekur með sér beint andlag en ekki óbeint andlag;
þágufalli til andlags sagnarinnar er úthlutað með samræmis aðgerðinni og
slíkt fall er hægt að yfirskrifa þegar rökliðurinn færist í frumlagssæti. Þegar
hins vegar er um að ræða óbeint andlag sem færist í frumlagssæti varðveitist
þágufallið. Þetta er þá, samkvæmt hugmyndum mínum, vegna þess að ekki
er hægt að yfirskrifa þágufall sem er úthlutað með samrunaaðgerðinni.7
Einar Freyr Sigurðsson94
7 Jóhannes Gísli (2009) rökstyður að rökliðum í færeysku í frumlagssæti þar sem
þágufall varðveitist sé úthlutað földu nefnifalli eins og sést t.d. á því að þeir geta stundum
stýrt nefnifallssamræmi á persónubeygðum sögnum þrátt fyrir að vera sjálfir í þágufalli.
Slíkir rökliðir geta þá haft samtímis þágufall og (falið) nefnifall. Ég fer ekki nánar út í þetta
hér en ef þágufalli hefur verið úthlutað í slíkum tilfellum með samruna má gera ráð fyrir
að einnig sé hægt að úthluta nefnifalli til liðarins sem bætist þá bara við þágufallið sem fyrir
er en eins og áður segir er ekki hægt að yfirskrifa þágufall sem úthlutað er með samruna.