Morgunblaðið - 02.07.2020, Qupperneq 10

10 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 2. JÚLÍ 2020
FRÉTTASKÝRING
Pétur Magnússon
petur@mbl.is
Hryðjuverk eru enn mikil og viðvar-
andi ógn við öryggi Evrópubúa. Berg-
mál hernaðaraðgerða Vesturlanda í
Mið-Austurlöndum og breytt umsvif
alþjóðlegra hryðjuverkasamtaka eru
enn áhyggjuefni öryggisyfirvalda, en
hlutverk internetsins í skoðanamynd-
um róttæklinga og endurkoma ísl-
amskra vígamanna til heimalanda
sinna í Evrópu draga upp nýja mynd
af þessari víðtæku ógn.
Europol telur einnig að
kórónuveirufaraldurinn sé líklegur til
að breyta aðstæðum í álfunni, þegar
litið er til hryðjuverkaógnar, og að
efnahagsleg áhrif veirunnar muni
mögulega kynda undir róttækni ein-
staklinga og hópa, óháð hugmynda-
fræðilegum bakrunni þeirra.
Þetta kemur fram í nýrri skýrslu
Europol um hryðjuverkaógn í Evrópu.
Í segir að mesta öryggisógnin í álfunni
stafi af jíhadistum og öfga-hægri-
hryðjuverkamönnum. Einnig stafi
nokkur hætta af norðurírskum þjóð-
ernissinnum.
Í aðildarríkjum Evrópusambands-
ins voru tilkynntar 113 hryðjuverka-
árásir árið 2019. Þar eru taldar árásir
sem heppnuðust, árásir sem mis-
heppnuðust og árásir sem voru stöðv-
aðar, en löggæslulið kom í veg fyrir
stóran hluta þessara árása. 1.104 ein-
staklingar voru handteknir fyrir
tengsl við hryðjuverkaárásir á árinu.
Vígamenn snúa aftur til Evrópu
Hryðjuverk framin af svokölluðum
jíhadistum ollu flestum dauðsföllum af
völdum hryðjuverkaárása árið 2019.
Tíu manns létu lífið í slíkum árásum,
en þrjár árásir voru framkvæmdar á
tímabilinu og fjórar misheppnuðust.
Þá kom lögregla í veg fyrir fjórtán
slíkar árásir á árinu.
Jíhadistar í Evrópu mynda laus
tengslanet sem falla inn í breiðara um-
hverfi íslamskra öfgahópa. Þessi
tengslanet eru yfirleitt ótengd stærri
hryðjuverkasamtökum á borð við al-
Kaída eða Ríki íslams, og einstakling-
ar eða smærri hópar geta orðið rót-
tækir af sjálfdáðum í gegnum inter-
netið, án þess vera hluti af stærri
tengslanetum.
Europol greinir frá að hryðjuverka-
ógnin í Evrópu gæti aukist talsvert
þegar evrópskir ríkisborgarar sem
hafa gengið til liðs við hryðjuverka-
samtök á borð við Ríki íslams snúi aft-
ur til heimalanda sinna. Hundruð Evr-
ópubúa eru enn á vígstöðvum í Írak og
Sýrlandi og er heimkoma þeirra líkleg
til að auka ógn í ríkjum Evrópusam-
bandsins. Enn fremur gæti öryggis-
ógnin aukist vegna aðstæðna innan
evrópskra fangelsa, þar sem jíhadistar
gera samfanga sína róttæka. Gæti þá
hætta myndast þegar róttækum föng-
um verður sleppt úr haldi. Vandamálið
er sérstaklega brýnt í Belgíu, Dan-
mörku, Frakklandi, Hollandi, og
Spáni, en talið er að um 1.400 róttækir
fangar sitji í frönskum fangelsum.
Öfga-hægrihryðjuverkamenn eru
einnig sagðir ógna öryggi Evrópubúa.
Í skýrslunni segir að hugmyndafræði
öfga-hægri róttæklinga sé ekki eins-
leit, heldur séu margar undiröldur
meðal slíkra hópa, en flestir eigi það
sameiginlegt að „hafna fjölbreytileika
og réttindum minnihlutahópa“. Þá sé
trú á yfirburði hvíta kynstofnsins
ríkjandi, og ofbeldisverk, sem byggi
oftast á hatri á gyðingum, múslimum
og innflytjendum, séu oft unnin í þágu
kynþáttastríðs.
Þrír létu lífið í öfga-hægriárásum,
en slíkar árásir eru sagðar ógna
einkum öryggi í Belgíu, Frakklandi,
Ungverjalandi, Litháen, Póllandi,
Noregi, Slóveníu og Bretlandi.
Skýrslan greinir frá árásum í Nýja-
Sjálandi, Bandaríkjunum, Noregi
og Þýskalandi sem voru tengd
bylgju ofbeldisverka þar sem ger-
endur voru hluti af alþjóðlegum,
stafrænum samfélögum og drógu
innblástur af verknaði hver annars.
Europol hefur varað við að „ein-
farar“ geti orðið róttækir af sjálfs-
dáðum í gegn um internetið. Flestir
þeirra sem framkvæmdu hryðju-
verk á árinu 2019 voru menn á aldr-
inum 16 til 28 ára, á sakaskrá og
fæddir innan Evrópusambandsins,
margir hverjir fengu hugmyndir
sínar frá stafrænum samfélögum á
netinu.
Stærstur hluti hryðjuverkaárása
innan Evrópusambandsins tengdist
róttækri þjóðernis- eða aðskilnaðar-
stefnu. Lýðveldissinnar á Norður-
Írlandi juku umfang sitt mikið á
milli ára, en 55 árásir voru tengdar
við norðurírska lýðveldissinna í
Bretlandi á árinu.
Einnig jukust árásir sem raktar
eru til öfga-vinstri hópa eða anark-
ista á árinu 2019. Slíkar árásir voru
oftar en ekki tengdar ofbeldisfullum
mótmælum, sérstaklega í Ítalíu,
Grikklandi og Spáni. Öfga-vinstri-
menn og anarkistar hafa í auknum
mæli ferðast til að ganga til liðs við
Kúrda á vígstöðvum í Sýrlandi.
Ógnin á Íslandi í meðallagi
Ítarlegt mat Ríkislögreglustjóra á
hættu á hryðjuverkaárásum og öðrum
stórfelldum árásum á Íslandi var birt
árið 2015 og var uppfært árið 2017. Að
sögn Ríkislögreglustjóra hefur matið
þegar verið uppfært í byrjun þessa árs
en upplýsingar hennar verða ekki
gerðar aðgengilegar fyrr en síðar.
Verið er að vinna að útgáfu skýrslunn-
ar sem hægt verði að birta opinber-
lega.
Í mati Ríkislögreglustjóra frá 2017
er fjallað um hryðjuverkaógn í Evr-
ópu, með sérstöku tilliti til Norður-
landa, og mat er lagt á mögulega
hryðjuverkaógn á Íslandi. Þar kemur
fram að hættustig vegna hryðjuverka-
ógna á Íslandi sé í meðallagi, sem þýð-
ir að almennt sé talið að „ekki sé hægt
að útiloka hættu á hryðjuverkum
vegna ástands innanlands eða í heims-
málum“. Sé það lægra hættustig en á
öðrum Norðurlöndum, þar sem
hryðjuverkaógnin hafi stóraukist á
síðustu árum.
Þá er hryðjuverkaógn á Norður-
löndum talin stafa fyrst og fremst af
„herskáum íslamistum“ og að yfirvöld
á Norðurlöndum hafi vaxandi áhyggj-
um af ríkisborgurum sem snúi heim
eftir að hafa tekið þátt í bardögum í
nafni hryðjuverkasamtaka.
Takmörkuð rannsóknarheimild
Ógnarmyndin á Íslandi er nokkuð
frábrugðin þeirri sem dregin er upp
á hinum Norðurlöndunum. Ekki sé
vitað til þess að Íslendingar hafi
gengið til liðs við hryðjuverkasamtök
og því stafi lítil ógn á heimasnúnum
vígamönnum. Þá er samsetning þess
hóps sem sækir alþjóðlega vernd á
Íslandi önnur en á hinum Norður-
löndunum. Á Íslandi eru flestir
þeirra sem leita alþjóðlegrar vernd-
ar frá löndum þar sem friður ríkir,
eins og ríkjum Balkanskaga, á en
flóttafólk frá Mið-Austurlöndum er
stærsti hópurinn annars staðar á
Norðurlöndunum.
Þó kemur fram að lögreglan hafi
ekki jafn víðtækar rannsóknarheim-
ildir og lögregla í nágrannalöndun-
um og skorti þess vegna möguleika
til að fyrirbyggja hryðjuverk,
samanborið við hin Norðurlöndin.
„Þessu fylgir að íslenska lögreglan
hefur takmarkaðar upplýsingar um
mögulega ógn eða hættulega ein-
staklinga sem kunna að fremja
hryðjuverk,“ segir í matinu, en slíkur
upplýsingaskortur getur leitt til þess
að lögregla geti ekki brugðist við og
komið í veg fyrir árásir.
Þess ber að nefna að staðan á
átakasvæðum í Mið-Austurlöndum
hefur breyst mikið síðan mat Ríkis-
lögreglustjóra var uppfært árið 2017.
Ríki íslams hefur beðið ósigur á víg-
stöðvum í Sýrlandi, og leiðtogi sam-
takanna, Abubakr al-Baghdadi, var
veginn í október síðastliðnum. Sam-
tökin hafa þó ekki horfið af kortinu,
og ógna enn öryggi í Evrópu, sem og
víðar í heiminum. Mannskæð hryðju-
verkaárás í Srí Lanka, sem varð
sautján evrópskum ríkisborgurum
að bana, sýnir fram á að Ríki íslams
býr enn yfir getu að framkvæma al-
varlegar hryðjuverkaárásir.
Ríkislögreglustjóri gat ekki tjáð
sig hvaða upplýsingar yrðu uppfærð-
ar í nýju mati um hryðjuverkaógn á
Íslandi, né um upplýsingar sem fram
komu í ESB-skýrslunni.
Mest ógn stafar af jíhadistum
 Europol óttast að hætta aukist þegar vígamenn snúa aftur til Evrópu  Ógnin á Íslandi er frábrugð-
in öðrum norrænum löndum  Ríkislögreglustjóri vinnur að uppfærðu mati á hryðjuverkaógn á Íslandi
AFP
Hryðjuverk Lögregla leggur blómvönd á vettvang stunguárásinnar í Reading í síðustu viku. Bresk yfirvöld hafa
flokkað atburðinn sem hryðjuverkaárás. Þrír létust í árásinni og þrír í viðbót slösuðust.
64 281
7 224
3 91
4 7
1 11
45
1
1
5
1 4
28 132
3 35
2 4
2 37
2 21 1 1
1 4
1 99
Hryðjuverk í Evrópu
Fjöldi hryðjuverkaárása* Handtökur
0 0
*Framkvæmdar
árásir, árásir sem
misheppnuðust og
árásir sem komið
var í veg fyrir
Heimild: Europol
MAGNAÐAR
BRAGÐTEGUNDIR