Málfríður - 15.05.1998, Qupperneq 8

Uppbygging orðaforða
Þegar talað er um orð og
orðaforða er gjarnan átt við ein-
stök orð, eins og t.d. home, sky;
samsett orð, eins og taxi rank
eða samsettar sagnir (phrasal
verbs), eins og keep up with. At-
hyglin hefur að undanförnu
beinst æ meir að orðtökum og
stærri merkingarheiidum, t.d I’ll
go along with that. Just a
moment, please. Það er margt
sem bendir til þess að við lær-
um mál í samstæðum heildum
og varðveitum það þannig í
minninu. Út frá þessu er gengið
í stefnu sem mikið hefur verið
rædd undanfarin ár og kallast
The Lexical Approach. Það er
þó ekkert sem bendir til þess að
ný aðferð sé í fæðingu; hér er
frekar um að ræða ákveðið við-
horf til þess hverjar skuli vera
helstu áherslur í tungumála-
kennslu. Það er vissulega
ástæða til að gefa þessu gaum
og líta á stærri merkingarheildir
en oft hefur verið gert.
Orðaforðaæfingar hafa gjarn-
an verið fólgnar í að fást við orð
og afleiddar myndir þeirra
(honest, honesty, dishonest), orð
sem eru merkingarlega skyld
(teach, educate, instruct) eða til-
heyra sama orðaforðasviði
(aeroplane, cockpit, runway).
Minna hefur farið fyrir æfingum
sem miða að því að skoða
hvernig orð hegða sér í setningu
og hvernig þau fylgjast að um
textann og mynda hluta af
málkerfinu á móti málfræðinni.
Þetta er nefnilega mjög kerfis-
bundið ekki síður en málfræðin,
en samt erfiðara að festa hendur
á til að kenna. Orð eru sjaldnast
ein á ferð og þau eru vandlát á
þann félagsskap sem þau velja
sér. Við segjum make a mistake
en ekki do a mistake. Það er
mikill fjöldi af samstæðum sem
þessum (collocations) í ensku,
en orðaforðaæfingar sem taka
mið af þessari vídd eru ekki eins
algengar í ensku námsefni. í
hvaða samhengi og með hvaða
orðum notum við t.d. damage,
hurt, ruin? Hvað getur verið
effectivel Hvaða samstæður eru
til með sögninni takel Það er full
ástæða til að taka þessa hlið
orðaforðans inn í myndina og
gefa gaum að því hvernig hann
birtist í samhengi texta og á þátt
í byggingu hans.
Þar sem ekki er hægt að gera
orðaforðaþjálfun skil hér svo
neinu nemi, er bent á að mikið
hefur verið samið af ítarefni
undanfarið til að þjálfa orða-
forða. Hér hefur heldur ekki gef-
ist rúm til að fjalla um þær leiðir
sem hægt er að fara til að prófa
og meta orðaforða. Það bíður
betri tíma.
Hvað felst í því
að kunna orð?
Við þurfum fyrst og fremst að
gera upp við okkur hvort orð er
þess eðlis að það sé nóg að
tileinka sér merkingu þess eða
hvort við stefnum að því að
nemendur geti sjálfir notað það.
Hér er um að ræða ólíka færni
sem krefst ólíkra aðferða í
kennslu. Til að læra orð til fulln-
ustu þurfum við að:
- greina það sem orð,
- skilja það þegar við heyrum
það,
- skilja það þegar við sjáum það,
- vita hvernig á að bera það
fram,
- vita hvernig á að stafsetja það,
- skilja tengsl/vensl við önnur
orð,
- skilja hvernig það hegðar sér
í setningum,
- skilja hinar ýmsu merkingar
og blæbrigði,
- kunna að nota það í ýmiss
konar samhengi.
Til þess að ná valdi á
merkingu orðs er talið að nem-
andi þurfi að rekast á það
nokkuð oft (heyrst hefur talan
14 sinnum) í mismunandi sam-
hengi með vissu millibili. Nem-
andinn þarf að sjá það á prenti,
heyra það og í kjölfarið þreifa
sig áfram með notkun þess í
töluðu og rituðu máli. Það skipt-
ir miklu máli upp á máltökuna.
Þetta styður mjög það sjónar-
mið að byggja námsefni upp á
þematískan hátt, þar sem unnið
er með sama efni út frá ýmsum
sjónarmiðum og þar sem jöfnum
höndum fer fram þjálfun í að
lesa, hlusta, tala og skrifa.
Lokaorð
Enskukennsla á íslandi stend-
ur senn á tímamótum. Ný nám-
skrá mun líta dagsins ljós innan
tíðar og enskukennsla færist nið-
ur í 5. bekk grunnskóla. Skýrslan
Markmið t tungumálakennslu boð-
ar miklu ákveðnari stefnu en
hingað til hefur komið fram í
námskrám og ber að fagna því.
Það er því verk að vinna á þess-
um akri. Það væri mikill fengur
að því ef samvinna næðist um að
setja upp lágmarksviðmið í orða-
forðakunnáttu fyrir tiltekin stig
grunn- og framhaldsskólans,
þannig að það yrði samfelldur og
kerfisbundinn vöxtur í orðaforða
nemenda upp allt skólakerfið.
Það væri verðugt verkefni þar
sem orðaforði virðist nokkuð
veikur hlekkur í enskukunnáttu
margra íslendinga.
Nokkrar bækur um orðaforða:
Fyrir kennara
Nation, I.S.P. 1990. Teaching and
Learning Vocabulary. Newbury House
Publishers.
Nation, I.S.P. (ed.) 1996. Vocabuiary
Lists. English Language Institute Occa-
sional Publication No. 17. Victoria Uni-
versity of Wellington, New Zealand.
ISBN 0-475-10507-9.
Schmitt, N. and McCarthy, M.
(eds.) 1997. Vocabulary: Description,
Acquisition and Pedagogy. Cambridge
University Press.
Coady, J. og Huckin, T. (eds.) 1997.
Second Language Vocabulary Acquisi-
tion. Cambridge University Press.
Lewis, M. The Lexical Approach.
1993. Language Teaching Publications.
Lewis, M. Implementing the Lexical
Approach. 1997. Language Teaching
Publications.
Fyrir nemendur
Longman Language Actiuator. 1993.
The World’s First production Dictio-
nary. Longman.
Longman Essential Actiuator. Put
your Ideas into Words. Longman.
McCarthy M. og F. O’Dell. 1994.
English Vocabulary in Use - Upper-
intermediate & Aduanced. Cambridge
University Press.
Redman, S. English Vocabulary in
Use - Pre-intermediate & Intermediate.
Cambridge University Press.
Watcyn-Jones, P. Target Vocabulary
(1, 2 and 3). Penguin.
Watcyn-Jones, P. Vocabulary Games
and Activities for Teachers. Penguin.
Auður Torfadóttir, dósent við
Kennaraháskólann.
8