Rit Mógilsár - 01.03.2004, Blaðsíða 14

14
öldinni þar sem innflutningshöft og miðstýrð verðlagning urðu áberandi
þættir í umhverfi hefðbundins landbúnaðar. Með setningu laga um
framleiðsluráð landbúnaðarins komst skipulag verðlagsmála á búvörum í
fast horf. Framleiðsluráð var skipað fulltrúum bænda og
afurðasölufyrirtækja. Verkefni þess voru m.a. að fylgjast með framleiðslu,
sölu og vinnslu landbúnaðarvara, að stuðla að aukinni
landbúnaðarframleiðslu og að auka framleiðni landbúnaðarins8.
Meginforsenda verðlagningar framleiðsluráðs var að tryggja bændum
svipaðar tekjur og aðrar stéttir höfðu auk þess að tryggja nægt framboð9
(Björn S. Stefánsson, 1986; Vigdís Jónsdóttir, 1992).
Í lok ársins 1959 var tekið upp kerfi útflutningsbóta. Í stuttu máli
gekk útflutningsbótakerfið út á það að landbúnaðarframleiðsla umfram
þarfir landsmanna sjálfra var flutt úr landi og naut bóta sem máttu nema
allt að 10% af heildarverðmæti landbúnaðarafurða. Á áttunda og níunda
áratugnum reyndi mjög á þetta kerfi. Framleiðsla kindakjöts minnkaði
ekki í takt við minni neyslu innanlands10. Á sama tíma var mikil verðbólga
hér á landi og markaðsaðstæður erlendis breyttust. Þar með lækkaði
verðið sem fékkst fyrir framleiðsluna erlendis, og undir lok níunda
áratugarins „…skilaði það að meðaltali ekki einu sinni slátur- og
heildsölukostnaði.“ (Örn, Bændasamtökunum).
Að mati viðmælenda minna var útflutningsbótakerfið
vendipunktur í þróun reglukerfis sauðfjárræktar og upphaf ómældra
vandræða fyrir greinina og þau sem hana stunduðu. Allir viðmælenda
minna eru harðorðir í garð þessa kerfis sem átti að virka sem
stuðningstæki en snerist í höndum þeirra sem stjórnuðu því upp í
andhverfu sína:
Þetta voru náttúrlega alveg fáránlegar reglur sem giltu, það
var enginn hvati fyrir útflytjandann að afla arðbærra
markaða… þeir fluttu út, þeir fengu tiltekið verð, það sem
bar í milli borgaði ríkið (Örn, Bændasamtökunum).
Arnar, Landssamtökum sauðfjárbænda, talaði um að útflutningsbæturnar
hefðu verið það neikvæðasta sem hefði gerst í sauðfjárrækt á landinu.
Það væri erfitt að kyngja því að búið væri að „…eyða 30 milljörðum í
útflutningsbætur á kjöti og það stóð ekki eftir markaður fyrir eitt einasta
kíló þegar því var hætt“. Á árunum 1978 - 1979 var orðið ljóst að
forsendur útflutningsbóta voru brostnar og ákvæði um
8 Framleiðsluráð ákvað heildsöluverð nautgripa- og sauðfjárafurða á grundvelli ákvarðanna svonefndrar
sexmannanefndar. Í henni áttu sæti þrír fulltrúar bænda ásamt fulltrúum Alþýðusambands Íslands,
Sjómannafélags Reykjavíkur og Landssambands iðnaðarmanna.
9 Þetta ákvæði leiddi til þess að sauðfjárbændur gátu framleitt eins mikið og þeir gátu og fengu öruggt
verð fyrir framleiðsluna óháð því hvort hægt væri að selja hana eða ekki.
10 Árið 1978 var framleiðsla á kindakjöti til að mynda 50% umfram sölu innanlands (Vigdís Jónsdóttir,
1992).