Rit Mógilsár - 01.03.2004, Side 15

15
framleiðslustýringu voru loks tekin upp með breytingu á framleiðsluráðs-
lögunum árið 197911. Framleiðsluráðslögin voru síðan afnumin árið 1985
og svokölluð Búvörulög voru sett í stað þeirra. Verð búvara var enn
miðstýrt en helsta breytingin fyrir bændur var sú að
Landbúnaðarráðuneytið og Stéttarsamband bænda gerðu samning sem
tryggði framleiðendum fullt verð fyrir ákveðinn hluta framleiðslunnar,
svokallaðan fullvirðisrétt. Útflutningsbætur voru um leið lækkaðar stig af
stigi og var markmiðið að þær yrðu 4% af heildarverðmæti
landbúnaðarframleiðslunnar árið 1990. Það fjármagn sem losnaði þar um
var nýtt til að efla nýsköpun til sveita. Framleiðendur voru þó enn
sambandslausir við neytendur (Karl Benediktsson, 2001; Vigdís
Jónsdóttir, 1992).
Að lokum var hvorki samfélagslegur né pólitískur vilji til að halda
útflutningsbótakerfinu við lýði. Tilraunir til framleiðslustýringar báru ekki
þann árangur sem til var ætlast. Árið 1991, í tengslum við svokallaða
þjóðarsáttarsamninga á almennum vinnumarkaði, var gerður
sauðfjársamningur sem hafði miklar breytingar á umhverfi sauðfjárræktar
í för með sér. Útflutningsbætur voru afnumdar og niðurgreiðslum sem
áður runnu til afurðastöðva var breytt í svokallaðar beingreiðslur. Það
þýddi að bændur fengu beinar greiðslur frá ríkinu fyrir það magn
kindakjöts sem áætlað var að seldist á innanlandsmarkaði. Á sama tíma
lagði ríkið fram fjármagn til að kaupa framleiðslurétt af bændum til að
fækka framleiðendum (Guðmundur Stefánsson, 1998; Sjömannanefnd,
1991).
Og bændur auðvitað gerðu þetta til þess að halda friðinn. Þeir
voru komnir í þá stöðu að verða að beygja sig í duftið í raun og
veru, það má líta á þetta sem einskonar nauðungarsamning
(Örn, Bændasamtökunum).
Þessi samningur hafði mikinn framleiðsluniðurskurð í för með sér.
Niðurskurðurinn var ekki byggðastýrður, heldur féll jafnt á alla
framleiðendur. Útflutningur gaf ekkert í aðra hönd og framleiðsla sem féll
utan greiðslumarks var verðlítil. Bændur sátu eftir með mun minni
framleiðslu, sama fastakostnað og þar af leiðandi mun lægri laun.
Með búvörusamningnum árið 1991 var rekinn endahnútur á
aðgerðir sem hófust með setningu Búvörulaganna 1985 þegar loks var
tekið á uppsöfnuðum vanda greinarinnar af alvöru. Viðmælendur mínir
rifja upp að á níunda áratugnum hafi hefðbundinn landbúnaður þurft að
þola mjög harkalega og jafnvel rætna gagnrýni. Bændum var lýst sem
afætum og jafnvel aumingjum. Viðmælendur mínir sögðu þetta viðhorf
11 Það er rétt að undirstrika að útflutningsbótakerfið í sjálfu sér skapaði ekki vanda bændafólks.
Framkvæmd kerfisins hér á landi, sem stjórnvöld báru ábyrgð á, ásamt óðaverðbólgu innanlands og
breyttra markaðsaðstæðna erlendis réðu úrslitum.