Morgunblaðið - 19.06.2021, Side 32

Eldgos í
miðjum jarðvangi
Ein táknrænasta mynd
dagsins er af eldgosi í miðjum
jarðvangi. Eldgosið í Geld-
ingadölum braust upp í
miðjum Reykjanes jarðvangi
og staðfestir grundvöllinn að
tilvist hans. Þeir jarðfræðilegu
atburðir sem hafa staðið yfir
frá byrjun árs 2020, fyrst með
jarðskjálftum í nágrenni
Grindavíkur og síðan með öfl-
ugri jarðskjálftahrinu í byrjun
árs 2021, sem endaði með því
að eldgos braust upp í Geldingadölum við
Fagradalsfjall, eru lifandi skýring á því
hver er forsenda Reykjanes jarðvangs.
Enda er eldgosið og það hraun sem frá því
flæðir nánast í miðjum jarðvanginum.
Undirbúningur að stofnun Reykjanes
jarðvangs hófst árið 2012 en Reykjanes
Geopark fékk alþjóðlega vottun og aðild að
samtökunum European Geoparks Network
árið 2015. Fyrrnefnd samtök eru samtök
svæða sem þykja jarðfræðilega merkileg og
njóta þau stuðnings UNESCO, Mennta-,
menningar- og vísindastofnunar Sameinuðu
þjóðanna.
Reykjanes Unesco Geopark nær yfir öll
sveitarfélögin á Reykjanesi og er hann 829
km2 að stærð. Að jarðvanginum standa öll
sveitarfélögin fjögur, Heklan – atvinnuþró-
unarfélag Suðurnesja, Bláa Lónið, HS
Orka, Þekkingarsetur Suðurnesja, Keilir –
miðstöð vísinda fræða og atvinnulífs og
Ferðamálasamtök Reykjaness.
Jarðvangurinn nær yfir jarðmyndanir á
svæðinu, sem grundvallast af Atlantshafs-
hryggnum sem kemur á land við Reykja-
nesið og hefur Brú milli heimsálfa sem
táknmynd. Reykjanes jarðvangur er vott-
aður af UNESCO, hefur hið alþjóðlega heiti
Reykjanes UNESCO Global Geopark og á
aðild að evrópskum og alþjóðlegum sam-
tökum jarðvanga, sem eru víða um heiminn.
Á Íslandi eru tveir viðurkenndir jarð-
vangar, auk Reykjanes jarðvangs er Kötlu
jarðvangur á Suðurlandi.
Innan Reykjanes jarðvangs eru margar
jarðmyndanir, margskonar jarðfræðileg fyr-
irbæri svo sem jarðhiti sem er nýttur í
þágu samfélaganna á svæðinu og til margs
konar atvinnustarfsemi. Mannlíf og atvinnu-
líf hefur í gegnum tíðina mótast af tilver-
unni á svæðinu og nálægðinni við náttúruna
og náttúruöflin og svo mætti lengi telja. Þá
má nefna að það er líklega eins-
dæmi á heimsvísu að alþjóða-
flugvöllur heillar þjóðar sé stað-
settur innan jarðvangs og að í
næsta nágrenni hans standi yfir
eldgos, án þess að það ógni um-
svifum og starfsemi flugvall-
arins. Landsvæðið innan jarð-
vangsins er fjölbreytt að grunni
til, til dæmis annars vegar virkt
jarðskjálftasvæði með eldvirkni
austan til og hins vegar svæði
með mun eldri jarðlögum og
sem er óvirkt vestan og norðan
til. Sem dæmi er flugvöllurinn ekki
staðsettur á virku jarðskjálftasvæði eða
svæði þar sem líkur eru á að eldgos brjótist
upp.
Það er full ástæða til þess að vekja at-
hygli á framangreindum staðreyndum og
því sérstaklega að eldgosið og öll atburða-
rásin í tengslum við það á sér stað nánast í
miðjum Reykjanes jarðvangi. Jarðvang-
urinn hefur unnið að því að endurnýja
gestastofu í DUUS húsum í Reykjanesbæ,
þar sem eru upplýsingar og fræðsla um
jarðvanginn. Þá hefur stjórn Reykjanes
jarðvangs ákveðið að byggja einnig upp
gestastofu og upplýsingamiðstöð í Grinda-
vík, í samstarfi við Grindavíkurbæ, þar sem
verða ýmsar upplýsingar og fræðsla um
jarðvanginn, jarðsöguna og þá mögnuðu
jarðfræði sem liggur að baki. Þannig hafi
þeir gestir sem heimsækja gossvæðið,
ganga að því og upplifa það, tækifæri til
þess að kynna sér hvað liggur að baki slík-
um atburðum sem eldgos eru. Það er ein-
mitt eitt af lykilhlutverkum jarðvanga að
veita fræðslu og upplýsingar. Reykjanes
jarðvangur hefur staðið vel að þeim málum
og það er ein af forsendum þess að
UNESCO hefur veitt jarðvanginum al-
þjóðlega vottun sem UNESCO Global
Geopark.
Eftir Magnús
Stefánsson
» Jarðvangurinn nær yfir
jarðmyndanir á svæðinu,
sem grundvallast af Atlants-
hafshryggnum sem kemur á
land við Reykjanesið.
Höfundur er bæjarstjóri og formaður stjórnar
Reykjanes jarðvangs/Reykjanes UNESCO Glo-
bal Geopark.
magnus@sudurnesjabaer.is
Magnús
Stefánsson
32 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 19. JÚNÍ 2021
Bankamennska er „fag“,
hvorki list né vísindi. Fag-
mennska er eingöngu byggð
upp með starfsreynslu,
menntun er góð en ekki nóg.
„Ævintýri gerast oft í við-
skiptalífinu, en varfærni, mér
liggur við að segja uppburð-
arleysi“ er hlutskipti banka-
mannsins“ sagði Walter Bag-
hot, ritstjóri The Economist,
fyrir löngu. Hvað átti hann
við?
Bankar starfa á ábyrgð hluthafa sinna,
sem leggja þeim til eigið fé sitt, áhættufé,
og vænta ávöxtunar, en ekki þess að tapa
fé sínu. Bankar taka við innlánum, sparifé
almennings, þ.m.t. aldraðra, öryrkja,
barna, ekkna og munaðarleysingja, sem
engar forsendur hafa til að taka og meta
áhættu. Innlán eiga að vera og verða að
vera áhættulaus. Til að svo sé þarf bank-
inn að taka öruggar tryggingar fyrir lán-
um, veð í auðseljanlegum eignum. Engin
leið er að dreifa útlánaáhættu þannig að
bankar geti borið hana án þessa. Hið op-
inbera setur innlánsstofnunum ítarlegar
reglur, svo þær haldi sig „á beinu braut-
inni“, því ef illa fer verður ríkið að stíga
inn í. Í fyrsta lagi til að stórir hópar, sem
í góðri trú og trausti þess að bankinn sé
rekinn faglega, lögðu inn sparifé sitt tapi
því ekki og í öðru lagi vegna þess að
bankar hafa greiðslumiðlunina á hendi.
Ef hún stöðvast getur hagkerfið hrokkið í
erfiðan „bakkgír“ og fallið saman á stutt-
um tíma. Þess vegna stígur ríkið inn í
„bankahrun“. Stjórnandi í banka, fjár-
málaverkfræðingur eða MBA, sem settur
er í starf bankastjóra, en hefur aldrei
unnið í banka, hefur ekki þessa varfærni
og „uppburðarleysi“ sem fagmennsku
fylgir. Hann vill lifa sitt „ævintýri“ í við-
skiptalífinu, en það verður þá líklega
„ævintýramennska“.
Bankastjóri verður að hafa starfað
nógu lengi í banka til að hafa þurft að
þrauka í gegnum eina efnahagslægð, með
öllum sínum erfiðleikum, afskriftum og
útlánatöpum. Margir halda að það sé
„dans á rósum“ að vera bankastjóri. Þá
er hugsað til valda, virðingar og góðra
starfskjara, auk þess að geta „rétt hinum
hungruðu brauð“, þ.e. veitt lán og upp-
skorið þakklæti. Þetta er bara „önnur
hliðin á peningnum“. Hin hliðin
er sú að banki þarf að endur-
heimta lán sem fara í vanskil.
Hann þarf þá að nota þær
tryggingar sem hann tók við
lánveitinguna. Þá kemur sér vel
að hafa vandað til verka í upp-
hafi. Það er hluti af starfi
bankastjóra að ákveða að ganga
að veðum. Það má líka orða
þannig að það sé hluti af starfi
hans að taka heimili af fjöl-
skyldum og taka fyrirtæki af
hluthöfum. Það er óskemmti-
legt. Þeir sem lenda í vanskilum eru alltaf
ósammála bankanum að þess þurfi, þeir
vilja enn lengri frest og enn meiri lán. „Í
upphafi skyldi end(ir)inn skoða“ er sagt.
Útlánatöpin verða til við lánveitinguna.
Bankastjóri á að hafa og verður að hafa
„sára reynslu“ eftir efnahagslægð. Hann
verður að hafa haft miklar áhyggjur af
bankanum í fyrra starfi fyrir bankann og
sinni eigin framtíð. Þess vegna eru menn
hvergi í veröldinni, nema á Íslandi, ráðnir í
stöðu æðsta stjórnanda í banka nema vera
„varfærnir, mér liggur við að segja upp-
burðarlausir“ í lánamálum.
Vogunarsjóðir hafa sérfróða menn á öðru
sviði: Þeir kaupa fyrirtæki oft „til niður-
rifs“ og er þá líkt við „hrægamma“. Gamm-
ar gera vissulega gagn þar sem eru hræ.
Hitt er verra þegar þeir leggjast á það sem
lifir og er lífvænlegt og mikils virði fyrir
samfélagið. Ég hef haldið þeirri skoðun á
lofti að þar sem bankar fara með sparifé
almennings og reka ómissandi innviði,
greiðslumiðlunina, beri að líta á þá sem
„hálfopinberar“ stofnanir samfélags.
Heppilegt sé að ríkið eigi 34-40%, al-
mannasjóðir s.s. lífeyrissjóðir tryggi meiri-
hluta í eigu almennings, en einkaaðilar geti
átt mest 49%.Aðeins þannig sé tryggt að
sparifé almennings verði tekið ekki
traustataki, eins og gerðist á bóluárunum
eftir aldamótin. Þetta er enn mögulegt.
Um varfærni og upp-
burðarleysi bankastjóra
Eftir Ragnar
Önundarson
Ragnar Önundarson
»Heppilegt sé að ríkið eigi
34-40%, almannasjóðir, s.s.
lífeyrissjóðir, tryggi meirihluta
í eigu almennings, en einkaað-
ilar geti átt mest 49%.
Höfundur er fv. bankastjóri.
WWW.ASWEGROW.IS