Morgunblaðið - Sunnudagur - 20.03.2022, Síða 14

UPPELDI
14 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 20.3. 2022
áherslu á að styrkja tengslamyndun ungbarna
og barna við foreldra sína með það að mark-
miði að styrkja undirstöðu geðheilbrigðis fjöl-
skyldna.“
Fræðslan algjört lykilatriði
Hann segir karlmenn bæði þurfa að vita og
skynja hversu mikið konan þarf á umönnun og
nærgætni þeirra að halda, að ekki sé minnst á
barnið. Karlar standi sig oftast vel þegar þeir
átti sig á viðfangsefninu og viti hvernig þeir
eiga að takast á við það. Að veita þeim fræðslu
gefi þeim möguleika á að læra um það sem hin
verðandi móðir er að takast á við á meðgöngu.
Það sé oft flóknara en feðurnir geri sér grein
fyrir við fyrstu sýn.
Hann segir tengsl einnig vega þungt. „Til að
geta myndað örugg tengsl við barnið sitt þurfa
karlar að vera í góðum tengslum við sjálfa sig
svo þeir hafi betri forsendur til að sýna móður
og barni samkennd. Það þýðir að þeir þurfa að
geta fundið hvernig þeim sjálfum líður, en
einnig það getur verið flóknara en ætla mætti.
Og þeir þurfa að temja sér að bregðast við líð-
an sinni á viðeigandi hátt hverju sinni, rétt
eins og þeir þurfa að bregðast rétt við þörfum
og tilfinningum barnsins.“
Með fræðslu skapast betri forsendur fyrir
aukinni og nánari þátttöku feðra í umönnun
barnsins fyrstu mánuðina og misserin, sem á
endanum stuðlar að jafnri umönnunarábyrgð.
„Verðandi feður þurfa að öðlast aukinn skiln-
ing á því hvað verðandi móðir er að ganga í
gegnum og þeir þurfa að skilja þörf hennar
fyrir stuðning og virðingu, sem er grundvöllur
fyrir öryggi hennar. Lykilatriði er að feður séu
öruggir í sambandinu og upplifi að verðandi
barnsmóðir treysti þeim og óski þátttöku
þeirra í þessum mikilvægasta kafla ævi þeirra
beggja. Það að barnshafandi kona finni sam-
kennd og vilja gagnvart þátttöku karlsins
strax á meðgöngu gefur henni öryggi og vellíð-
an. Finni karlinn aftur á móti til máttleysis
síns geta viðbrögðin orðið neikvæð, jafnvel of-
beldi.“
Aukin ábyrgð valdhafa
Ólafur Grétar bendir á, að við mannfólkið
séum tegund sem þurfi hjálp og veiti hjálp.
Það eigi svo sannarlega við um foreldra-
hlutverkið. Ekki hvarfli að nokkrum manni að
setjast undir stýri án þess að hafa fengið
fræðslu um það hvernig eigi að keyra bíl.
„Barnauppeldi og -umönnun er þúsund sinn-
um flóknara fyrirbæri og auðvitað þurfa allir
fræðslu um það hlutverk. Og auk fræðslu
þurfa foreldrarnir líka aðstoð þannig að þeir
hafi betri forsendur til að annast nýburann.“
Í umræðunni um foreldravald kallar Ólafur
Grétar eftir aukinni ábyrgð valdhafa. Ábyrgð
stjórnvalda og vinnumarkaðarins felist í því að
tryggja foreldrum fræðslu og aðstoð þannig að
þeir hafi betri forsendur til að rísa undir kröf-
um foreldrahlutverksins en líka til að njóta
þess út í æsar, enda sé ekkert meira gefandi ef
allt er í blóma.
Hann segir yfirvöld því miður ekki hlusta á
ráð UN Women og félagsins Fyrstu fimm, þar
sem hann er sjálfur stofnfélagi og situr í
stjórn, heldur flytji vandann yfir á konur og
kvennastéttir í stað þess að styrkja foreldra í
sínu vandasama hlutverki með fræðslu og að-
stoð. Fyrsta og mikilvægasta kennarann sem
hafi úrslitaáhrif á líðan barna og námsárangur.
Að félaginu Fyrstu fimm standa fjölskyldur og
fagaðilar með sameiginlegan áhuga á velferð
barna. „Á sama tíma og ráðherra vill – rétti-
lega – að Ísland verði til fyrirmyndar í lofts-
lagsaðgerðum þarf líka aðgerðir til að tryggja
að íslensk börn séu ekki
áfram í neðstu sætum
Evrópu í námi – og
færni í félagslífi.“
Ástæða þess að
umönnun og uppeldi
barna hafa vissulega
lent meira á herðum
kvenna, jafnvel nú á
okkar upplýstu tímum,
tengist, að dómi Ólafs
Grétars, skorti á því að
feður hafi sjálfir fyrirmyndir til að fylgja í föð-
urhlutverkinu. Þess vegna skipti öllu að þeir
fái skipulega fræðslu og geðheilbrigðisþjón-
ustu þegar þeir verða feður. Ábyrgð beggja
verðandi foreldra þurfi að aukast og dugar
ekki bara að huga að sambandi hvors foreldris
um sig við barnið.
„Það eru vond skilaboð ef ekkert er haldið í
höndina á feðrum þegar þeir eignast sitt fyrsta
barn. Hvers vegna eiga þeir þá að trúa því að
kerfið grípi þá einhvern tíma seinna? Það er
mjög áríðandi að karlar treysti kerfinu, þegar
veikindi knýja dyra og annað slíkt.“
Hugum að parasambandinu
Hann segir líka mikilvægt að huga að para-
sambandinu. Ráði parið ekki við umönnunar-
kröfurnar geti það haft slæm andleg og jafnvel
líkamleg áhrif á börnin og í versta falli fært
ábyrgðina af uppeldi þeirra yfir á uppeldis- og
velferðarstéttir.
Konur hafa tekið mikinn þátt í þróun á
vinnumarkaði auk þess að leggja sitt af mörk-
um við frumkvöðlastarf en því fylgja stóraukin
lífsgæði. „Þar er allt á réttri leið, þrátt fyrir
allt, en aðkallandi þörf er á að styrkja feður í
tengslamyndun við börn sín til að jafna byrð-
ina. Þannig má á endanum draga úr hinu
fræga samviskubiti kvenna yfir því að þær
sinni ekki börnum sínum nægilega vel ef þær
eru ekki hjá þeim öllum stundum. Ef þær vita
að feðurnir kunna og vilja uppfylla þarfir
barnsins og séu í góðum tengslum við þá, þá
dregur úr áhyggjum kvennanna og öllum líður
betur,“ segir Ólafur Grétar.
En án fræðslu og aðstoðar hefur orðið til
ójafnvægi með þeim afleiðingum að umönn-
unarbyrði hér á landi er mögulega sú þyngsta
og dýrasta í Evrópu, að dómi Ólafs Grétars. Að
viðbættri óviðunandi slæmri nýtingu á mann-
auði sem birtist til dæmis í miklu brottfalli í
skólakerfinu. „Af þessum ástæðum verður að
jafna umönnunarbyrðina.“
Góð kynslóðatengsl
Einn af styrkleikum velferðarkerfisins okkar,
að áliti Ólafs Grétars, er sá að íslenskir feður
taka nú sjálfstætt fæðingarorlof í sama mæli
og feður í Svíþjóð eða um 30% af hinu sameig-
inlega orlofi foreldranna. Feður annars staðar
á Norðurlöndunum taka aðeins 10-15%. „Mín
skilaboð eru einföld: Verum sænskari!“
Hann rifjar upp
hversu mikil áhrif sænski
fjölskylduráðgjafinn
Göran Wimmerström
hafði á hann um miðjan
tíunda áratuginn en hann
gekk þá undir nafninu
„ólétti pabbinn“. „Maður
fæddist upp á nýtt við að
hlusta á það sem hann
hafði fram að færa. Það
snýst meðal annars um
að feður tengist börnum sínum í frum-
bernsku.“
Við fæðingu fyrsta barns þurfa nýir for-
eldrar á öllum sínum styrk og stoð samfélags-
ins að halda, það þarf jú þorp til að ala upp
barn, eins og máltækið segir. „Einn af okkar
styrkleikum sem samfélag er vissulega stór-
aukin þátttaka feðra í umönnun barna sinna nú
þegar, en einnig nálægð fjölskyldna og góð
kynslóðatengsl eins og rannsóknir dr. Sigrún-
ar Júlíusdóttur benda til. Þær leiða í ljós kosti
þess að tvær kynslóðir hjálpist að í að vera fyr-
irmyndarforeldrar og svo afar og ömmur.“
Ólafur Grétar talar af reynslu. Sjálfur varð
hann faðir fyrir 34 árum án þess að hafa for-
sendur til að átta sig á því hvað hann var í við-
kvæmri stöðu.
„Þegar dóttir mín var tveggja ára skildum
við æskuástin mín og veröld mín hrundi. Það að
missa þær og að vera vakinn af dóttur minni
alla morgna setti líf mitt á hliðina og það tók
mig langan tíma að jafna mig með einstakri
hjálp frá vinum, systkinum og góðum sérfræð-
ingum. Það var ekki fyrr en í námi í sálfræði-
legri ráðgjöf, þegar dóttir mín var orðin 10 ára,
sem ég varð meðvitaðri um mína viðkvæmu
stöðu með tilkomu foreldahlutverksins.“
Gera þarf betur
Af öllu þessu má ráða að ástandið gæti verið
verra hér á landi; eigi að síður segir Ólafur
Grétar að gera þurfi betur. Fréttir af ójafn-
vægi á heimilum í Covid-19 og fyrirsjáanleg
eftirköst kalli á mikilvirkar aðgerðir af því tagi
sem hér hefur verið lýst. „Kallað hefur verið
eftir aðgerðum allan þann tíma sem Covid-19
hefur geisað en of lítið gerst.“
Feðra-, meðgöngu- og parafræðslan sem
Ólafur Grétar býður upp á er viðbragð við að-
kallandi þörf sem sveitarfélög, ríki og aðilar
vinnumarkaðarins sinni ekki nægilega vel.
„Hún hefur það markmið að ef barnshafandi
pör og foreldrar barna allt að þriggja ára aldri
huga að ákveðnum þáttum, andlegum, félags-
legum og hvað snertir innbyrðis tengsl, þá eru
mun minni líkur á því að fjölskyldan þurfi ann-
ars og þriðja stigs þjónustu og minnkar stór-
lega hættuna á að foreldrar skilji vegna álags.“
Það er því til mikils að vinna.
Erfið staða drengja
Dæmin sýna að drengir eru þyngra kynið í
uppeldi og umönnun og Ólafur Grétar hefur
mikið velt erfiðri stöðu drengja í skólakerfinu
hér á landi fyrir sér. Þeir séu mjög illa settir
og leita þurfi út fyrir Evrópu til að finna lakari
stöðu samkvæmt svonefndri Hechinger-
skýrslu. „Það að drengir njóti sín ekki í skóla-
kerfinu eykur umönnunarbyrði sem stjórnvöld
flytja eins og er yfir á konur. Atvinnulífið vill
vernda frumkvöðlaauðinn sem í konum býr,
þannig að því ætti að renna blóðið til skyld-
unnar.“
Hann hefur eftirfarandi til málanna að
leggja: „Sinnum þroskaþörfum drengja í frum-
bernsku og það verður ekki þörf fyrir að hegna
þeim fullorðnum.“
Ólafur Grétar bendir á, að það halli strax á
drengi í móðurkviði en dánartíðni karlkyns
fóstra mun vera marktækt hærri en kvenkyns
fóstra. „Flestallt sem úrskeiðis getur farið í
móðurkviði kemur oftar fram hjá karlkyns
fóstrum. Barnalæknar sem sérhæfa sig í ný-
burum vita að meðal fyrirbura farnast stúlkum
betur en drengjum við sambærilega með-
göngulengd. Sú staðreynd er minna þekkt að
barnshafandi kona undir miklu álagi á frekar á
hættu að missa fóstrið sé það karlkyns. Áber-
andi dæmi um viðkvæmni karlkynsins er að
glími foreldri við þunglyndi bregst drengur
fyrr við því og á sýnilegri hátt en ef um stúlku
er að ræða. Slíkt foreldri er ekki jafn næmt á
hegðun og þarfir barnsins og foreldri sem líður
vel, sem aftur hefur áhrif á þroska barnsins
síðar meir. Eirðarleysi er algengara meðal
drengja en stúlkna. Það má að hluta til rekja til
líffræðilegra ástæðna, en samfélagslegar hug-
myndir um karlmennsku geta átt það til að ýta
undir vandann. Karlkynið er veikara kynið.“
Leita síður aðstoðar
Afleiðingar þessarar menningarblindu eru að
sögn Ólafs Grétars meðal annars að:
Þrisvar sinnum fleiri drengir en stúlkur
greinast með hegðunarvanda í skólum.
Unglingspiltar og fullorðnir karlmenn leita
sér síður aðstoðar þegar erfiðleikar steðja að,
en átakanlegustu sönnunargögn þess er hærri
sjálfsvígstíðni karla óháð aldri.
Þessari þróun segir Ólafur Grétar brýnt að
snúa við – og byrja þurfi strax!
’
Það að drengir njóti sín
ekki í skólakerfinu eykur
umönnunarbyrði sem stjórn-
völd flytja eins og er yfir á kon-
ur. Atvinnulífið vill vernda
frumkvöðlaauðinn sem í kon-
um býr, þannig að því ætti að
renna blóðið til skyldunnar.
Ólafur Grétar segir brýnt að
faðir og móðir deili ábyrgð-
inni á uppeldi barna sinna.
Colorbox
Ólafur Grétar segir brýnt að allir verð-
andi feður séu meðvitaðir um eftirfar-
andi:
- Rannsóknir sýna að feður eru jafn
mikilvægir geðheilsu barna og mæður.
- Sem dæmi má nefna að þunglyndi
og kvíði feðra strax eftir fæðingu barns
hefur mikil áhrif á börnin.
-Þau eru þá í meiri hættu varðandi
það að þróa með sér tilfinninga- og
hegðunarvanda síðar á ævinni.
- Sýnt hefur verið fram á að geta föð-
ur til að vernda börn fyrir afleiðingum
geðheilsubrests móður sé mikilvægur
þáttur.
- Til að auka getu föður til að vernda
börn og styðja veika móður þarf hann
fræðslu og aðstoð.
Þetta þurfa
allir verðandi
feður að vita