Morgunblaðið - 25.03.2022, Qupperneq 24

SVIÐSLJÓS
Guðmundur Magnússon
gudmundur@mbl.is
F
yrir utan Hótel Sögu við
Hagatorg í Reykjavík
hefur í tvo áratugi staðið
stór og voldugur steinn
sem tuttugu sveigðar koparstangir
ganga upp úr. Þetta er listaverkið
20 logar sem myndlistarkonan
Hulda Hákon gerði að ósk íslenskra
stjórnvalda vorið 2002. Tilefnið var
að hér var þá haldinn fundur utan-
ríkisráðherra Atlantshafsbandalags-
ins (NATO) með fullri þátttöku ut-
anríkisráðherra Rússlands. Verkið
var táknmynd um hugsjónir sem
menn báru þá í brjósti um betri og
öruggari heim með nánu samstarfi
fyrrum fjandmanna í kalda stríðinu.
Koparstangirnar tuttugu í stein-
inum tákna eldloga sem lýsa og gefa
fyrirheit um sameiginlega vegferð
Rússlands og NATO-ríkja sem þá
voru 19 að tölu. Nú er aftur á móti
erfitt að horfa á þetta verk öðruvísi
en sem minnisvarða brostinna vona
eða jafnvel tálsýnar.
Árið 2002 var Rússland enn
ómótað afl á vettvangi alþjóða-
stjórnmála. Sovétríkin gömlu, „veldi
hins illa“ sem svo voru stundum
nefnd, höfðu óvænt hrunið 1991 og
þjóðríki í Asíu og Evrópu sem lent
höfðu undir hæl þeirra lýstu hvert á
fætur öðru yfir sjálfstæði næstu ár-
in. Enginn vissi hvert Rússland
myndi stefna og hvort það yrði
áfram ógn við öryggi hins frjálsa
heims eins og Sovétríkin höfðu verið
um langt árabil. Það vakti mönnum
hins vegar bjartsýni að Jeltsín for-
seti Rússlands lýsti því yfir þegar
1991 að landið vildi verða þátttak-
andi í NATO. Áratug seinna sagði
arftaki hans, Vladimir Pútín, sem
enn situr á valdastól, „Hví ekki
það?“ þegar hann var spurður hvort
Rússland ætlaði að ganga til liðs við
Atlantshafsbandalagið. Það væri
hins vegar ekki komið á dagskrá.
Rússar höfðu þó opnað sérstaka
sendiskrifstofu í höfuðstöðvum
NATO í Brussel.
Utanríkisráðherrafundurinn í
Reykjavík vorið 2002 virtist árang-
ursríkur. Samþykkt var að stofna
nýtt samstarfsráð NATO-ríkjanna
og Rússlands sem veitti Rússum að-
ild að ákvörðunum bandalagsins.
Ráðið var hugsað sem vettvangur
þar sem NATO-ríkin og Rússland
gætu undirbúið, samþykkt og síðan
framfylgt ákvörðunum sem snertu
sameiginlega hagsmuni þeirra. Ut-
anríkisráðherra Breta, Jack Straw,
tók stórt upp í sig og sagði að nú
hefði „útför kalda stríðsins“ loksins
farið fram.
Utanríkisráðherra Rússa, Ígor
Ívanov, kvað einnig fast að orði um
ágæti samkomulagsins. Hann sagði
það marka upphaf nýs samstarfs við
NATO og bætti við: „Það er ekki að-
eins svo að við getum starfað saman
– við erum skyldugir til samstarfs
vegna þeirrar nýju ógnar sem nú
blasir við,“ sagði hann og vísaði til
árásarinnar á tvíburaturnana í New
York nokkrum mánuðum fyrr, 11.
september 2001.
Síðan þetta var hefur mikið
vatn runnið til sjávar. Samstarf
NATO við Rússa virtist í fyrstu ætla
að ganga ágætlega en næstu árin
urðu margir atburðir sem breyttu
myndinni verulega og gerðu smám
saman út af við þær vonir sem til
staðar voru. Hér verður sú saga
ekki rakin. Í stað þess að Rússar
gengju til liðs við NATO fóru fyrr-
um fylgiríki þeirra þá leið enda sáu
þau ekki að hægt væri að tryggja
öryggi sitt með öðrum hætti en und-
ir hlíf NATO. Þegar fyrir Reykja-
víkurfundinn höfðu þrjú ríki í Aust-
ur-Evrópu, Pólland, Ungverjaland
og Tékkland gengið í bandalagið.
Níu ríki til viðbótar höfðu þá sótt
um aðild. Morgunblaðið hafði eftir
utanríkisráðherra Rússa eftir fund-
inn 2002 að „þeir væru sem fyrr lítt
hrifnir af stækkun NATO“. En þeir
myndu hins vegar engum banna að
ganga í bandalagið.
Í grein sem Madeleine heitin
Albright, fyrrum utanríkisráðherra
Bandaríkjanna, birti i New York
Times í lok febrúar, rétt fyrir innrás
Rússa í Úkraínu, rifjaði hún upp
fyrstu kynni sín af Vladimír Pútín á
forsetastól í Rússlandi. Þau hittust í
Moskvu snemma árs 2000. Hann
kom henni fyrir sjónir sem afar
kaldlyndur maður. Hann hefði sagst
skilja að Berlínarmúrinn hefði orðið
að víkja en hafi ekki átt von á því að
Sovétríkin myndu líða undir lok. Á
minnisblað sitt eftir fundinn hafi
hún hripað: „Pútin er sneyptur
vegna þess sem hent hefur land
hans og er staðráðinn í að hefja það
á ný til fyrri vegs og virðingar.“
Margir sérfræðingar um al-
þjóðastjórnmál eru sannfærðir um
að eftir að Pútín komst til valda í
Rússlandi hafi hann aldrei ætlað sér
annað en endurreisa veldi hinna
gömlu Sovétríkja. Allt starf hans
hafi miðað að því. Það rímar við
ræður sem hann hefur flutt að und-
anförnu um rétt Rússa til yfirráða á
hinu gamla áhrifasvæði. Og vekur
ekki vonir um að auðvelt verði að fá
Rússa til að virða rétt þjóða til að fá
taka sjálfar ákvarðanir um örlög
sín.
Minnisvarði um
brostnar vonir
Morgunblaðið/RAX
20 logar Utanríkisráðherrar NATO-ríkja og Rússlands afhjúpa listaverkið
við Hagatorg vorið 2002. Þá trúðu menn að framtíð samstarfsins væri björt.
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Minnisvarði Nafn Rússlands greini-
legt á steininum við Hagatorg.
24
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. MARS 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Nokkur um-
ræða varð
á dögunum
um sjónarmið Ólafs
Ragnars fv. forseta
í þætti á „RÚV“
um að efnahags-
legar refsiaðgerðir
gagnvart Rússum hefðu litlu
skilað. Ekki varð þó séð að
gagnrýnendur þeirra orða hafi
skoðað málið vel. Hver var
reynslan af „efnahagsþving-
unum,“ sem gripið var til eftir
að Pútín hirti Krímskaga aft-
ur? Enginn, sem kominn er af
fermingaraldri og fylgist
þokkalega með getur komið sér
upp þeirri meinloku að refsiað-
gerðir vegna atburðanna í
Úkraínu 2014 hafi í raun skilað
einhverju. Ekki skiluðu þær
Krímskaga aftur svo vitað sé.
Sá var þó tilgangur og yfir-
skrift þeirra. En þótt skaginn
sé merkilegur og einn og sjálf-
ur sannindamerki um áhrifa-
leysi refsiaðgerðanna, þá er sú
staðreynd, að Pútín skuli hafa
hugsað sér til hreyfings aftur
til að sækja sér meira, svo
hrópandi, að öll tvímæli eru
tekin af. Hafi „efnahags-
þvinganirnar ógurlegu“ þræl-
virkað eftir allt saman felst í
því að Krímskaga hefur nú um
hríð verið stjórnað frá Kænu-
garði á ný.
En jafnvel þótt þau krafta-
verk hafi ekki gerst, og ólund-
armenn vilji enn frekari vitn-
isburð, þá er hann raunar innan
seilingar. Hann er sá, að Pútín
gat gefið sér sömu efnahags-
þvinganir og seinast (þær sem
eru enn í gangi) að viðbættum
öðrum og meiri sem honum var
marghótað áður en hann lét til
skarar skríða í annað sinn.
Vesturveldunum er auðvitað
ljóst að hinar „miklu efnahags-
þrengingar“ ársins 2014 voru
hrein hrakför. Evrópusam-
bandið hafði með bakstuðningi
þeirra Obama og Bidens stuðl-
að að stjórnarbyltingu í land-
inu. Þar var einkar aulalega
staðið að málum og endaði illa.
Ekki síst gaf það brall Pútín
gullið færi. En það merkilega
gerðist, að stóru löndin í ESB
reyndu ekki einu sinni að fela
það að þau gerðu ekkert með
eigin refsiaðgerðir. Aðeins
fáum misserum síðar var sett á
fullt stím í að tengja Rússland
og Þýskaland hagsmunabönd-
um í samningum sem eru með
þeim stærstu sem sést hafa.
Pútín vissi að hvaða hótunum
hann gengi vísum ryddist hann
inn fyrir landamæri Úkraínu
núna. En stundum er eins og
menn hafi gleymt því að hann
fór inn fyrir þau mörk 2014 og
var enn með liðsafla þar og iðu-
lega undir rússneskum fána! Í
vikunni vitnaði mbl.is til virtra
sérfræðinga um það sem hér er
rætt og slógu ekki af. Nið-
urstaðan var sú að eins og mál
standa hafi refs-
aðgerðirnar nú
ekki skipt nokkru
máli! Það eina sem
munað hefur um
var öflug viðspyrna
Úkraínu, en þar
réðu vopnasend-
ingar frá Bandaríkjamönnum
og Bretum úrslitum. Þetta hef-
ur sameiginlega tryggt núver-
andi varnarlínur. Kjarnaríki
Evrópu hafa að sögn hinna
sömu „látið sér duga að muldra
með á hliðarlínunni“. Sjálf-
sprottinn vilji ríkjanna næst
Úkraínu hefur sýnt stór-
mennsku-fórnarlund þegar þau
fást við yfirþyrmandi vanda
milljóna flóttamanna, sem fer
enn dagvaxandi.
Fullyrt var að Rússar myndu
ekki, vegna þungra „refsiað-
gerða“ geta staðið undir skuld-
bindingum sínum. Sú spá gekk
ekki eftir. Hinir fróðu menn
bæta við að ekki séu efni til að
ætla að slíkt greiðslufall verði
svo lengi sem „refsilöndin“ sjái
Pútín fyrir endurgjaldi fyrir
gas, olíu og kol. Rússland hefur
opnað hlutabréfamarkað sinn á
ný en fullyrt var að slíkt gætu
Rússar ekki. Peningamála-
yfirvöld „refsiríkjanna“ opna
sífellt fleiri og stærri glufur, til
að þeirra eigin bankakerfi fái
ekki erfið áföll. Þau vilja forð-
ast að meintar refsiaðgerðir
leiði af sér „lehmanskt sjokk“
svo minni á það sem hratt af
stað ósköpunum 2008. Bent er
á að Rússland geti fljótlega, í
nokkrum áföngum, slakað á
þeim fjármagnshöftum sem
komið var á.
Sagt var að rúblan hefði fall-
ið niður í peningalegt svarthol.
Nú þykir ljóst að þar var ósk-
hyggja á ferð. Rúblan er ekki í
frjálsu falli, þótt dýfan hafi ver-
ið djúp. En þó var fallið mun
minna en tyrkneski miðillinn
sætti síðustu mánuði, og lítið
veður var gert út af.
Niðurstaða sérfræðinganna
er að „refsiaðgerðirnar“ hafi
reynst næsta bitlaus aðgerð.
Rússar neyðast auðvitað til að
veita afslátt á verði hráolíu, en
almenn hækkun kemur á móti.
Þá hjálpar að viðskiptajöfn-
uður og gjaldeyriseign rússa er
þeim mjög hagfelld. og mun
betri en gengið var út frá. Rík-
issjóðshalli er mjög lítill. Tak-
mörkunum á aðkomu rússa að
alþjóðlega greiðslukerfinu
SWIFT var lýst sem rothöggi
en dregið var úr. Refsimeist-
arar tryggðu, sín vegna, að
glufur á lokunum úr kerfinu
yrðu margar og víðar. Það væri
í þágu allra. Einkum Rússa.
Nick Mulder, prófessor í Cor-
nell, höfundur bókarinnar
Efnahagslega vopnið spáir að
Rússar standi efnahags-
þvinganir af sér: Sögulega séð
eru varla til dæmi um að efna-
hagsþvinganir stöðvi stríð.
Prófessor Mulder:
Sögulega séð þekkj-
ast varla dæmi um
að efnahagsrefsing
stöðvi stríð.}
Blekking betri en ekkert
A
lþingi samþykkti heilbrigð-
isstefnu til ársins 2030 á síðasta
kjörtímabili. Í þessari heilbrigð-
isstefnu stendur skýrum stöfum
að leiðarljós heilbrigðisstefn-
unnar til ársins 2030 verði að almenningur á
Íslandi búi við örugga og hagkvæma heil-
brigðisþjónustu þar sem aðgengi allra lands-
manna sé tryggt. Í lögum um heilbrigð-
isþjónustu stendur jafnframt að markmið
laganna sé að allir landsmenn eigi kost á full-
komnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum
tíma eru tök á að veita.
Heilbrigðisráðherra ber ábyrgð á stefnu-
mótun málaflokksins um skipulag heilbrigð-
isþjónustu, forgangsröðun verkefna innan
hennar, hagkvæmni, gæði, öryggi og aðgengi
að henni en því miður hafa hvorki markmið
laganna né áðurnefndrar heilbrigðiststefnu náðst –
hvorki á heilsugæslu, þar sem hana er að finna, Land-
spítalanum né heilbrigðisstofnunum um land allt. Vandi
við mönnun starfsfólks sem og útskriftarvandi eru
stærstu áskoranirnar sem Landspítalinn og fleiri heil-
brigðisstofnanir glíma við. Þessar áskoranir eru í raun
sitthvor hliðin á sama peningnum því að ástæða þess að
ekki er hægt að útskrifa eldra fólk af spítala er oftar en
ekki skortur á hjúkrunarrýmum og mannekla. Það
blasir því við að megináhersla yfirmanns heilbrigð-
ismála þarf að vera á því að bæta kjör og starfsum-
hverfi heilbrigðisstétta. Gera þarf vinnuumhverfið að-
laðandi og auka ánægju í starfi en horfast
þarf í augu við að lág laun og ofurálag eru
meginástæða þess að fólk fæst ekki í þessi
störf, eða öllu heldur, velur að hætta störf-
um í heilbrigðisþjónustu eftir að hafa varið
fjölda ára við að mennta sig til starfans.
Hækki laun heilbrigðisstarfsfólks má leiða
líkur að því að störf innan heilbrigðiskerf-
isins verði eftirsóknarverðari, þá fjölgar
starfsfólki og líkurnar á ofurálagi minnka.
Því miður eru þetta ekki ný sannindi held-
ur hefur okkur verið þetta ljóst árum saman.
En forgangsröðun og pólitískan vilja skortir
hjá ríkisstjórninni og breytir þar engu hver
situr í heilbrigðisráðuneytinu. Verkefnið er
ærið og ábyrgðin er rík. Tryggja þarf
grunn- og neyðarþjónustu um allt land en
því miður er það alls ekki raunin því fjöldi
fólks um allt land er ekki með neinn heimilislækni og
bið eftir viðtölum á heilsugæslu því miður ógnarlangir
eins og annars staðar. Þá er aðgangur að nauðsynlegri
þjónustu mjög torsóttur, hvort tveggja á höfuðborg-
arsvæðinu sem og í hinum dreifðu byggðum sem því
miður hefur of oft leitt til óafturkræfs tjóns. Stjórnvöld
hvers tíma verða að finna til ábyrgðar sinnar og tryggja
landsmönnum þá grunnþjónustu sem nauðsynleg er. Til
þess voru þau kosin.
Helga Vala
Helgadóttir
Pistill
Heilbrigðisþjónusta fyrir okkur öll?
Höfundur er þingflokksformaður Samfylkingar.
helgavala@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen