Morgunblaðið - 05.05.2022, Blaðsíða 64

64 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 5. MAÍ 2022
HÁREYÐING
Sársaukalausmeðferð
með nýjustu tækni
Fjarlægir
óæskilegan hárvöxt
Háreyðing er varanleg lasermeðferð
byggð á nýjustu tækni frá einum fremsta
framleiðanda heims á sviði laser háreyðingar.
Ve
13
Við to réttu
Pe
21 re
Við
ta 13
Einar Falur Ingólfsson
efi@mbl.is
„Þetta er dásamlegt tónlistarhús,“
segir bandaríska tónskáldið John
Adams þegar hádegishlé er gert á
æfingu með Sinfóníuhljómsveit Ís-
lands og einleikaranum Víkingi
Heiðari Ólafssyni í Hörpu. Og hann
vill vita hvort það sé satt sem hann
hafði heyrt, að einherjir hafi viljað
hætta við að reisa það eftir banka-
hrunið. Jafnvel rífa niður.
„Þegar ráðist var í byggingu
Disney-tónleikahallarinnar í Los
Angeles spáði ég því að hún myndi
verða eins og Eiffel-turninn í París
og draga að gesti, sem varð raunin.
Fyrir utan Hollywood-skiltið er hún
fjölsóttasti strúktúr Los Angeles,“
segir hann.
John Adams (f. 1947) er eitt
þekktasta og virtasta tónskáld
Bandaríkjanna. Hann hefur samið
umtöluð og rómuð hljómsveitarverk
og óperur, hefur hlotið fimm
Grammy-verðlaun, Pulitzer-
verðlaun og heiðursdoktorsnafnbót
við nokkra háskóla. Adams nam tón-
smíðar við Harvard-háskóla og var
þegar á námsárunum farinn að
stjórna hljómsveitum. Tónmál hans
er með rætur í mínimalisma en hann
hefur jafnframt sótt í hljómræna
hefð síðrómantíkur.
Á tónleikunum Sinfóníu-
hljómsveitarinnar í kvöld stjórnar
Adams flutningi á þremur eigin
verkum. Fyrst hljómar eitt hans
kunnasta, Short Ride in a Fast
Machine (1986), og í lokin hið mikil-
fenglega Harmonielehre (1985). Á
milli er það svo konsertinn sem Vík-
ingur leikur, Must the Devil Have
All the Good Tunes? (2018). Vík-
ingur hefur á síðustu misserum flutt
verkið víða og þrisvar með Adams.
Þegar við sitjum þrír saman að há-
degisverði spyr ég Víking hvernig sé
að leika þetta glæsilega verk með
tónskáldið að stjórna.
„Þótt ég kunni að hafa sterkar
skoðanir á einhverju í verkinu þá get
ég nú varla deilt mikið um það við
hann, eða hvað?“ svarar Víkingur
glottandi og lítur til Adams við hlið
sér. „Hann hefur oftast rétt fyrir
sér …“ Adams hlær að þessu.
Víkingur heldur áfram: „Það er
ekki nein ein leið til að takast á við
þennan mikilfenglega konsert, sem
býður upp á mjög fjölbreytilegar
túlkunarleiðir. Við breytum til dæm-
is hraða og það má ræða um allt
mögulegt í túlkun. Það er ákveðið
frelsi í því að vinna svona náið með
tónskáldi eins og John, þótt það geti
líka virst ógnvekjandi því hann er
ekki hvaða tónskáld sem er!“ segir
Víkingur glettnislega og vísar til
frægðar og áhrifa Adams í samtíma-
tónlistinni.
Konsertinn er vægast sagt kraft-
mikill og áhrifaríkur. „Og hljóm-
sveitarlega er þetta einn mest krefj-
andi konsert sem ég hef nokkru
sinni leikið,“ segir Víkingur. Vefn-
aður píanós og hljómsveitar sé svo
þéttur og hynjandin svo þétt, fjöl-
breytileg og spennandi, að það sé
með hreinum ólíkindum. „Við að
flytja hann finnst mér stundum eins
og ég sé að leika Stravinskíj á ster-
um! En í konsertinum eru líka ein-
staklega fallegir og blíðir kaflar.
Mér hættir líklega til að fara enn
hægar í hæga kaflanum en John
kann að meta …“ Og Víkingur Heið-
ar segist vonast til að leika verkið sí-
fellt betur við hvern flutning.
Þetta er í fjórða skipti á stuttum
tíma sem Adams stjórnar flutningi
Víkings Heiðars á píanókosertinum.
Þeir hafa flutt hann í Amsterdam,
París og Zürich. „Hann er mjög
kraftmikill en alls ekki á áleitinn
hátt. Hann getur heldur betur feng-
ið píanóið til að óma, og það er sann-
kölluð gjöf,“ segir Adams um leik
Víkings. „Hann samsamar sig við
hvern einasta þátt verksins og
sveifluna í því, og hver sem vísunin
er, í gospel eða rokk, þá nær hann
taki á þeim stíl. Ég veit ekki hvort
hann hlustar mikið á slíka tónlist en
líklega er erfitt að vera ungur tón-
listarmaður í dag án þess að hafa al-
ist upp við slíkt. Það kemst enginn
hjá því, hún er í lyftum og á veitinga-
stöðum.“ Adams þagnar og lítur á
Víking, segir svo: „Ég ætti ekki að
segja þetta svo hann heyri, en hann
hefur einstaklega skapandi huga,
eins og allir heyra sem hlusta á plöt-
urnar hans. Það er engin sjálfstýr-
ing þar, og ekkert gefið, en það er
svo gríðarlega margt á sjálfstýringu
í hinum klassíska tónlistarheimi.
Sem getur verið mjög þreytandi.“
Fór aldrei í píanótíma
Þjónn kemur að taka pöntunina
hjá okkur og það stöðvar umræðuna
um tónlistina stutta stund. Adams
kemur síðan með játningu:
„Það kann að hljóma undarlega en
ég fór alderi í píanótíma. Og get ekki
spílað á píanó. Þegar dóttir mín var
níu ára rak hún mig sem meðleikara
sinn. Samt hef ég samið þó nokkuð
af píanótónlist. Ég samdi til dæmis
konsert fyrir Emanual Ax fyrir
svona tuttugu árum og hef samið
nokkur verk fyrir tvö píanó. En ég
er alltaf jafn hissa á því að þau séu
flutt!“ segir hann hlæjandi. Bætir
svo við: „Kannski er það vegna þess
að hugmyndir mínar eru ólíkar þeim
sem þeir sem kunna að spila hafa,
tónskáld eins og Prókoffjev, Bartók,
Debussy … Ég vildi að ég gæti spil-
að en get það ekki.“ Þess má geta að
Adams lærði á klarínett.
En getur verið að hann vefi tón-
listina fyrir píanó með öðrum hætti
inn í verkin fyrir vikið?
„Já, ég held það,“ svarar hann.
„Því í raun get ég bara spilað hljóma
á hljóðfærið! Einu sinni talaði ég um
það í viðtali að í sálfræði væri stund-
um sagt um að einstaklingar bæru
síðan í æsku eins konar sár á sálinni
og það litaði allt líf þeirra, og mitt
„sár“ væri að ég lærði aldrei að leika
á píanó.“ Hann brosir. „Það var því
gríðarlega erfitt fyrir mig að læra
hljómræna uppbyggingu. Allir hinir
nemendurnir voru vanir að setjast
við píanó og leika verk eftir Bach
fram og til baka og læra við það
hljómagang, en mér reyndist það
mjög erfitt.
En stundum þegar maður hefur
einhvern veikleika tekst að snúa
honum í styrk.“
Barátta við að finna tónmálið
Víkingur hefur hlýtt á þessi orð
Adams og segist vera undrandi að
heyra þetta. „Mér hefur nefnilega
alltaf fundist hljómrænn styrkur
þinn vera svo mikill og einkennandi
fyrir verkin þín,“ segir hann.
„Ég held að enginn geti orðið gott
tónskáld án sterkrar hljómrænnar
tilfinningar,“ segir Adams þá. „Sum-
um finnst að núna sé tónlist svo fjöl-
breytileg tilraun að ekki sé lengur
nauðsynlegt að læra hljómagang – ef
þú hefðir sagt það við John Col-
traine þá hefði hann talið þig vitleys-
ing. Besta djass- og rokktónlist er
góð vegna harmóníunnar í henni.“
Þeir sem fjalla um tónlist Johns
Adams nefna iðulega áhrif frá eða
vísanir í aðrar tónlistarstefnur, eins
og djass og rokk. Er það meðvitað?
„Þegar ég var rúmlega tvítugur
og að læra tónsmíðar þá heyrðum
við í tímum bara tónlist eftir Stock-
hausen, Boulez og Schönberg. Svo
fór ég heim í herbergið mitt og þar
hlustuðu herbergisfélagarnir á Jimi
Hendrix. Það var svo sannarlega
barátta fyrir mig að finna mitt tón-
mál en ég hreifst líka mjög af
rómantískri tónlist, eins og má
heyra í Harmonielehre, og mínimal-
isma, svo hlustaði ég mjög mikið á
djass.
Þetta er mjög algengt hjá ungum
tónskáldum í Bandaríkjunum í dag.
Þeir eru sífellt að tengja sig við
popptónlist. Og ef þú getur það ekki
þá þykirðu ekki svalur!“
Vann vel í faraldrinum
Adams er hér til að stjórna flutn-
ingi á þremur verkum eftir sjálfan
sig en hann hefur allan sinn feril
gert mikið af því að stjórna. Þegar
spurt er hvort það trufli ekkert tón-
smíðarnar, þá dæsir hann.
„Stundum. Þetta hefur kosti og
galla. Og ég held að ég gæti ekki
verið það tónskáld sem ég er ef ég
væri ekki líka flytjandi. Það er bara
þegar ég er heima á kafi við að
semja en þarf að fara að taka föggur
mínar saman fyrir næstu ferð að
stjórna að ég harma það.
En ég var mjög ánægður með
heimsfaraldurinn! Ég var þá heima í
18 mánuði og kunni því vel.
Þegar ég sem þá vinn ég á reglu-
legum vinnutíma, frá klukkan níu til
átján. Ég vakna alltaf snemma, við
hjónin búum við fallegt skógi vaxið
svæði sem ég geng um alla morgna
og svo sest ég við. Og vinn alltaf
bara að einu verki í einu.
En ég þarf samt að halda reglu-
lega út í heiminn og flytja tónlist
líka. Ég held ég geri það vel. En Vík-
ingur fær að kynnast þessum kon-
serti mínum með fleiri stjórn-
endum.“
Víkingur játar því en á næstunni
mun hann til dæmis flytja konsert-
inn með öðrum stjórnendum með
Fílharmóníuhljómsveitinni í Lond-
on, Gautaborgarsinfóníunni og með
Berlínarfílharmóníunni. „Svo flytj-
um við konsertinn saman í Prag,“
segir Adams, „og Víkingur flytur
hann líka í San Francisco með Esa-
Pekka Salonen. Hann leikur þennan
konsert alltof oft; ég verð að fara að
semja annan fyrir hann svo honum
fari ekki að leiðast!“
„En það er vegna þess að ég er
svo hrifinn af konsertinum – ég bið
um að fá að flytja hann,“ segir Vík-
ingur og þar með er hádegishléi
þeirra félaga að ljúka og æfing að
hefjast að nýju.
Morgunblaðið/Einar Falur
Félagarnir Tónskáldið kunna John Adams stjórnar hér Sinfóníuhljómsveit Íslands og Víkingi Heiðari Ólafssyni á
æfingu í Hörpu. Hljómsveitin flytur í kvöld þrjú verka Adams, þar á meðal rómaðan píanókonsertinn.
Einn mest krefjandi konsertinn
- Víkingur Heiðar leikur í kvöld píanókonsert eftir hið kunna tónskáld John Adams sem stjórnar
Sinfóníuhljómsveit Íslands - „Hann hefur einstaklega skapandi huga“ segir Adams um Víking