Morgunblaðið - 18.07.2022, Qupperneq 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 18. JÚLÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Fjögurra daga
ferð Joes Bi-
dens Banda-
ríkjaforseta til Mið-
Austurlanda, þeirri
fyrstu í því embætti,
lauk á laugardag. Biden og hans
menn í Hvíta húsinu telja ferðina
góða og geta í því sambandi til
dæmis vísað í skilaboð forsetans í
lok ferðarinnar sem voru út af fyr-
ir sig jákvæð. Biden sagði að
Bandaríkin myndu ekki hverfa frá
svæðinu og skilja eftir „tómarúm
fyrir Kína, Rússland eða Íran að
fylla“. Og hann sagðist vilja
byggja á því sem í ferðinni hefði
verið rætt með virkri forystu
Bandaríkjanna, byggðri á grund-
vallarafstöðu. „Bandaríkin eru
ekki að fara neitt,“ sagði Biden, en
einhverjir gætu talið táknrænt að
skömmu síðar var hann kominn
um borð í Air Force One og flog-
inn á braut.
Mið-Austurlönd verða seint tal-
in auðveld eða einföld við-
ureignar. En svæðið er mikilvægt
fyrir Vesturlönd og heiminn allan
og þess vegna skiptir máli hvernig
haldið er utan um samskipti við
ríkin á svæðinu, bæði þau sem
Vesturlönd hafa átt vinsamleg
samskipti við og eins hin sem hafa
verið óvinveitt. Vandinn sem Bi-
den glímir við nú er ekki aðeins sú
flókna staða sem ævinlega er uppi
í þessum heimshluta heldur líka
að skilaboð hans og Baracks
Obama forseta, sem Biden starf-
aði með sem varaforseti, hafa ver-
ið óskýr og misvísandi. Þess
vegna hljómar það ekki mjög
sannfærandi þegar Biden segist
hvergi fara. Sádi-Arabía minnist
til að mynda í því sambandi að
Obama og Biden fylltu fjárhirslur
Írans fyrir nokkrum árum af
ómerktum peningaseðlum sem
nýttir voru til að ýta undir hryðju-
verkastarfsemi á svæðinu. Og
Sádi-Arabía, Ísrael og fleiri óttast
að Biden muni endurtaka afleik-
inn og hafa þessi ríki fulla ástæðu
til slíkra efasemda. Sádi-Arabía
og fleiri eru líka án efa hugsi yfir
því hve hikandi Bandaríkin hafa
verið að styðja hernaðarlega við
þennan gamla bandamann sinn í
átökunum við fulltrúa Írana í
Jemen, jafnvel þegar ráðist hefur
verið inn fyrir landamæri Sádi-
Arabíu. Það er við slíkar aðstæður
sem hættan eykst á því að gamlir
bandamenn halli sér að Rússlandi
og Kína enda er þeim tekið fagn-
andi þar og athugasemdir um
mannréttindi flækjast ekki fyrir
samtölunum.
Biden gekk afar langt í kosn-
ingabaráttunni fyrir tveimur ár-
um og sagði Sádi-Arabíu úrhrak
meðal þjóða vegna Khasoggi-
málsins. Þetta fór ekki mjög vel í
forystu konungdæmisins sem sást
til að mynda á því hve hófstilltar
móttökurnar voru. Ferðin og
fundurinn með krónprinsinum eru
þó til marks um að Biden sé að
innbyrða aftur ummæli sín, þó að
hann hafi tekið málið upp á fund-
inum. Ef marka má lýsingar
beggja vegna borðsins mun Biden
hafa nefnt morðið og sagst telja
ábyrgðina hjá krónprinsinum, en
sá hafi á móti sagt að búið væri að
refsa hinum ábyrgu
og að hann hafi ekk-
ert haft með morðið
að gera. Þetta hafi
verið mistök og fleiri
ríki geri mistök, svo
sem pyntingar á vegum Banda-
ríkjanna í Abu Ghraib-fangelsinu í
Írak séu dæmi um. Þá sé leyni-
þjónusta Bandaríkjanna ekki
óskeikul í mati sínu, líkt og stað-
hæfingar um meint gereyðingar-
vopn Saddams hafi sýnt. Lengra
virðist þetta samtal ekki hafa náð
og segja talsmenn prinsins að um-
ræðurnar hafi verið stuttar. Enda
aðeins til málamynda og þó að Bi-
den hafi sagt að svona lagað mætti
alls ekki koma fyrir aftur, þá
fylgdi ekki sögunni hvað gerðist ef
svo færi. Mun hann þá taka málið
upp á næsta fundi þeirra? Það
hlýtur að hafa farið um krónprins-
inn.
Það sem Mohammed bin Salm-
an krónprins veit er að Biden var
ekki síst í heimsókn til að biðja
Sádi-Araba um aukna olíu-
framleiðslu og að samhliða slíkum
erindum er erfitt að vera með
margar aðrar kröfugerðir. Biden
sagði eftir fundinn að hann væri
bjartsýnn á aukið framboð olíu en
að það kæmi ekki í ljós „næsta
hálfa mánuðinn“. Ekki þarf að
efast um að markaðir og kjós-
endur í Bandaríkjunum, en það
eru kjósendurnir í nóvember sem
Biden er fyrst og fremst með hug-
ann við, munu fylgjast með því
hvort olían fer að renna greiðar
innan fárra vikna. Markaðir voru
þó í það minnsta ekki mjög trúaðir
á þetta á föstudag, því að þá
hækkaði olían í verði. Og það þarf
ekki að koma á óvart því að eftir
yfirlýsingu Bidens sá fulltrúi
Sádi-Arabíu ástæðu til að benda á
að Biden hefði verið sagt að eftir-
spurn réði því hvort olíu-
framleiðsla yrði aukin.
Annað sem Biden fagnaði er að
Sádi-Arabía hefði opnað lofthelgi
sína fyrir flugi frá Ísrael, en Air
Force One flaug einmitt þá leið til
konungdæmisins og nú mun öðr-
um það sömuleiðis fært. En
fulltrúi Sádi-Arabíu sá einnig
ástæðu til að tjá sig eftir þennan
fögnuð Bidens og nefna það að
þessi „sögulegu“ tíðindi, eins og
Biden kallaði þau, hefðu ekkert
með samskipti Sádi-Arabíu og
Ísraels að gera og væru engin vís-
bending um frekari skref í þessa
átt.
Biden er svo sem ekki óvanur
því að starfsmenn hans í Hvíta
húsinu „útskýri“ hvað hann átti
við en það er óvenjulegra að er-
lendir gestgjafar sendi frá sér
slíkar áréttingar. En segja má að
þetta sé hluti af breyttri heims-
mynd og ekki síður veikari forseta
Bandaríkjanna en í það minnsta
núlifandi menn hafa áður séð.
Bandaríkin hafa ekki lengur þá
stöðu sem þau höfðu áður. Að
hluta til stafar það af auknum
styrk annarra en að hluta til af því
að Bandaríkin hafa sent misvís-
andi og veik skilaboð um hvar þau
standa, ekki síst í málefnum Mið-
Austurlanda. Á meðan svo er
munu heimsóknir sem þessar að-
eins skila takmörkuðum árangri.
Við förum hvergi,
veriði bless,
sagði Biden}
Í olíuleit í Sádi-Arabíu
M
eð reglulegu millibili upphefst
umræða um hver eigi fisk-
veiðiauðlindina. Hver eigi
kvótann.
Síldarvinnslan keypti ný-
lega fjölskyldufyrirtækið Vísi í Grindavík. Með
þeim kaupum var kvótinn metinn til fjár. Mark-
aðsverðið rennur í vasa fyrrverandi eigenda
Vísis, sex systkina úr Grindavík. Áttu þau þá
kvótann eftir allt saman?
Samkvæmt 1. grein laga um stjórn fiskveiða
er alveg skýrt að fiskveiðiauðlindin er eign ís-
lensku þjóðarinnar. Greinin hljóðar svona:
„Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign ís-
lensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er
að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu
þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og
byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda sam-
kvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óaft-
urkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“
Jöfnum leikinn
Ofsagróði stóru útgerðanna hefur ruðningsáhrif. Örfáir
aðilar hafa orðið allt of valdamiklir í samfélaginu og teygja
arma sína um allt viðskiptalífið með fjárfestingum utan
greinarinnar. Veiðigjöldin sem þessar útgerðir greiða eru
skammarlega lág og það blasir við að þjóðin fær ekki rétt-
látan hlut í arðinum.
Nú þegar almenningur þarf að bera kostnaðinn af hærri
verðbólgu með hækkandi verði á matvörum, hærra hús-
næðisverði, hærri leigu og hærri vöxtum á lánum er eðli-
legt að fólk spyrji hvers vegna stjórnvöld sjái ekki til þess
að stærri hluti arðsins af auðlindinni renni í ríkissjóð og
þaðan til að greiða fyrir mótvægisaðgerðir til
að jafna leikinn.
Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en
helming kvótans. Ofan á þetta bætist svo eign-
arhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerð-
um. Lagagreinarnar um kvótaþak og tengda
aðila eru svo óskýrar að Fiskistofu er ómögu-
legt að fara með skilvirkt eftirlit með skaðlegri
samþjöppun í greininni.
Málið dautt
Nýliðun innan greinarinnar er nánast
ómöguleg nema með kvótaleigu á okurverði af
þeim sömu sem sjálfir greiða slikk fyrir úthlut-
aðan kvóta. Það er fráleit staða að markaðs-
verð á kvótanum renni úr vasa útgerðarmann-
anna í vasa barna þeirra og auður safnist á
fárra hendur. En ríkissjóður fái örfáar krónur
fyrir auðlindina, svo fáar að þær standa ekki einu sinni
undir þjónustu við greinina.
Það er réttlætismál að fólkið í landinu fái fullt verð fyrir
veiðileyfin. Að sanngjarnt veiðigjald renni til samfélags-
ins, til allra íslenskra barna.
Nýr matvælaráðherra hefur sett sjávarútvegsmálin í
nefnd. Málið er á meðan dautt. Eru þá ekki allir sáttir?
Nei það eru ekki allir sáttir. Við þurfum nýja ríkisstjórn
sem tekur á sjávarútvegsmálunum af festu. Við þurfum
fullt verð fyrir kvótann, tækifæri til nýliðunar, skilvirkt
eftirlit með auðlindinni og jafnræði á milli kvótalausra út-
gerða og hinna sem stunda bæði veiðar og vinnslu.
oddnyh@althingi.is
Oddný G.
Harðardóttir
Pistill
Allir sáttir?
Höfundur er þingmaður Samfylkingarinnar
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
FRÉTTASKÝRING
Gunnhildur Sif Oddsdóttir
gunnhildursif@mbl.is
S
tærsti jarðskjálftinn sem
varð í skjálftahrinunni á
Reykjanesskaga og varð
líklega valdur að eldgosinu
í Geldingadölum á Fagradalsfjalli
var ekki óvenjulegur skjálfti. Al-
gengt er að slíkir skjálftar verði alls
staðar innan gosbelta á Reykjanes-
inu, og það geta margar orsakir hafa
verið fyrir honum.
Þetta segir Þorbjörg Ágústs-
dóttir, jarðskjálftafræðingur og ein
þeirra sem standa að grein um jarð-
skjálftann 24. febrúar 2021 og
skjálftavirknina í tengslum við fram-
rás kvikugangsins. Að greininni
standa þrír vísindamenn frá Íslensk-
um orkurannsóknum (ÍSOR) og
hópur vísindamanna frá Tékklandi.
„Það eru greinilega breytingar á
svæðinu. Það byrjaði 2020 í kringum
Þorbjörn, þá var landris og landsig
og búin að vera mikil skjálftavirkni á
öllum Reykjanesskaganum. Mögu-
lega hefur spennusviðið breyst út af
þessari kvikusöfnun og spennusviðið
breytist í nærsvæði þessa stóra
skjálfta sem hugsanlega kom gang-
inum af stað,“ segir hún.
Geti hafa verið tilviljun
Spurð hvort álíka jarðskjálfta
þurfi til að annað gos verði á Reykja-
nesskaga, segir Þorbjörg að það
þurfi ekki að vera nauðsynlegt, tíma-
setning jarðskjálftans og eldgossins
geti verið tilviljun en miðað við þau
gögn og það skjálftamælanet sem
hópurinn hefur þá geti jarðskjálftinn
verið upphaf gossins.
Greinin byggist á skjálftamæla-
neti sem ÍSOR rekur í samstarfi við
tékknesku vísindaakademíuna. Þeg-
ar skjálftavirknin var mikil á
Reykjanesskaga bæði 2020 og 2021
þá voru mælarnir settir í streymi til
ÍSOR og Tékklands og svo áður en
gangurinn fór í framrás voru þeir
settir í streymi til Veðurstofunnar.
Það var gert til þess að hjálpa til
við vöktun en eftir því sem skjálfta-
mælanir eru fleiri þeim mun ná-
kvæmari niðurstöður er hægt að fá
um hvar jarðskjálftavirknin er og
hvernig jarðskorpan brotnar.
Þorbjörg segist ekki muna eftir
því að önnur eldgos hafi orðið á Ís-
landi sem byrja út frá einum stórum
skjálfta eins og í Fagradalsfjalli í
fyrra.
„Það hefur oft sést að ef þú ert
með stóra skjálfta, þá færðu svokall-
aða eftirskjálftavirkni. Það hefur til
dæmis gerst í Suðurlandsskjálftum,
þá færðu einn stóran skjálfta og svo
eru ákveðnar sprungur sem verður
mikil skjálftavirkni á í kjölfarið. En
þetta er aðeins öðruvísi þar sem um
er að ræða framrás kvikugangs. Þú
ert að fá mjög stóran skjálfta sem
veldur spennubreytingum í jarð-
skorpunni, líkanið okkar sýnir að
framrás gangsins hefst á svæði rétt
tvo kílómetra norðaustan við stóra
skjálftann, þar sem urðu jákvæðar
spennubreytingar sem auðvelda los-
un frekari jarðskjálfta. Á því þriggja
vikna tímabili staðsetjum við níu
þúsund skjálfta mjög nákvæmlega,
sem sýna framrás kvikugangsins og
gikkvirkninnar til austurs og vest-
urs við Fagradalsfjall.“
Greinin er fyrsta greinin af mörg-
um frá sama hópi en um er að ræða
þriggja og hálfs árs verkefni þar
sem skoðuð verða aðallega jarð-
skjálftagögn frá Reykjanesskaga.
Hópurinn fékk styrk frá EES fyrir
verkefninu. Verkefnið nefnist
NASPMON og hægt er að fylgjast
með því á twitter: @naspmon og á
heimasíðu verkefnisins.
Gikkurinn var ekki
óvenjulegur skjálfti
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Kvika úr möttli jarðar Ekki er víst að álíka skjálfta og þann sem varð 24.
febrúar í fyrra þurfi til að gjósi á nýjan leik á Reykjanesskaganum.
Eldgos hófst í Geldingadölum í
Fagradalsfjalli 19. mars 2021.
Þá hafði jarðskjálftahrina stað-
ið yfir á Reykjanesskaga um
þriggja vikna skeið. Gosið var
það fyrsta á skaganum í næst-
um 800 ár og endaði sem
meðalstórt gos.
Það stóð í sex mánuði eða til
18. september 2021 en form-
lega var tilkynnt um goslok í
desember. Fjöldi fólks gerði sér
ferð að eldgosinu meðan á því
stóð, sumir oftar en einu sinni,
og voru skráðar ferðir um 360
þúsund.
Stóð yfir í
sex mánuði
FAGRADALSFJALLSGOS
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Eldgos Fagradalsfjall varð óvænt
sérlega vinsæll staður í fyrra.