Morgunblaðið - 08.09.2022, Síða 22

22 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 8. SEPTEMBER 2022
MX
17.995 kr. / St. 36-42
LÉTTIR GÖTUSKÓR
MX
14.995 kr. / St. 36-41
MX
14.995 kr. / St. 36-41
MX
17.995 kr. / St. 36-42
KRINGLAN - SMÁRALIND - SKÓR.IS
Rússland hefur haldið í eins flokks
kerfi þar sem allir eru meðlimir sama
flokksins. Þess vegna hefur hefðin
fyrir því að bókmenntir og listir þjóni
flokknum haldist. En í Úkraínu eru
listamenn og rithöfundar óháðir
ríkisstjórninni eftir fall Sovétríkj-
anna og eru alltaf í andstöðu við ráða-
menn. Nú eru þeir í andstöðu við Sel-
enskí,“ segir hann og hlær.
„Úkraínskar bókmenntir og listir
hafa þróast óháð klassískri úkra-
ínskri hefð og óháð rússneskri hefð.
Bókmenntirnar eru þar af leiðandi
mun evrópskari og mun nútímalegri
en rússneskar bókmenntir. Ég skrifa
mest á rússnesku en meirihluti úkra-
ínskra rithöfunda skrifar á úkraínsku
og þeir eru mjög meðvitaðir um að ný
úkraínsk bókmenntahefð hefst með
þeim og þeir eru stoltir yfir því að
vera fyrstir.“
Kúrkov hefur sagt í viðtölum und-
anfarið að hann íhugi að byrja að gefa
út bækur sínar á úkraínsku í stað
rússnesku eins og hann hefur gert.
„Það var aldrei nein andstaða á
milli þeirra sem tala úkraínsku og
þeirra sem tala rússnesku. Hálf þjóð-
in talar rússnesku og hinn helming-
urinn úkraínsku. Nú er úkraínskan
svolítið að taka yfir. Rússneskumæl-
andi eru svona 30-40% íbúa en úkra-
ínskumælandi höfundar eru mun
virkari og úkraínskir lesendur líka.
Til dæmis seljast úkraínskar þýð-
ingar bóka minna mun betur en rúss-
neskar útgáfur þeirra,“ segir hann.
„Nú er rússneska orðin tungumál
óvinarins. Svo meira að segja þeir
Úkraínumenn sem hafa rússnesku að
móðurmáli eins og ég eru farnir að
tala meiri úkraínsku. Og ég sé fyrir
mér að rússneska verði notuð minna
og minna í framtíðinni.“
Hermenn stofna bókaútgáfur
Stríðið við Rússa hefur ekki aðeins
haft áhrif á tungumál bókmenntanna
heldur einnig innihald þeirra.
„Þetta stríð hefur nú þegar staðið
yfir í átta ár og síðan þá hafa úkra-
ínskar bókmenntir orðið mun her-
skárri. Úkraínskar bókmenntir voru
mjög rómantískar og ópólistískar en
frá 2014 fóru bókmenntirnar að fjalla
mikið um stríðið í Donbas. Við erum
nú með tvenns konar stríðs-
bókmenntir. Annars vegar bækur
eftir menn sem hafa gegnt herþjón-
ustu. Við erum að tala um hundruð
bóka. Fyrrverandi hermenn hafa
stofnað sínar eigin bókaútgáfur. Hins
vegar höfum við bækur um stríðið
eftir venjulega rithöfunda.“
Beðinn að mæla með verkum ann-
arra úkraínskra rithöfunda nefnir
Kúrkov tvennt. Annars vegar
„dásamlega fjölskyldusögu þriggja
kynslóða“ eftir Mariu Matios og hins
vegar The Tango of Death eftir Júrí
Vinntsjúk, sem hann segir „frábæra
bók um lífið í Lviv fyrir síðari heims-
styrjöldina og meðan á henni stóð“.
Báðar bækurnar fjalla um átök um
yfirráð yfir landsvæðum í Úkraínu.
„Úkraína er bæði heppin og óheppin.
Þetta er landsvæði sem er mjög frjó-
samt og með góðan landbúnað. En
það er líka mikið af nágrönnum sem
vilja eigna sér þetta góða land.“
Kúrkov er þekktur fyrir beittan
húmor í verkum sínum. „Ég ólst upp
í Sovétríkjunum þar sem það að
segja brandara var leið til þess að
mótmæla. Ég samdi brandara, þar á
meðal pólitíska, í mörg ár áður en ég
byrjaði að skrifa smásögur. Húmor
er leið til þess að sýna andstöðu við
þann raunveruleika sem þér líkar
ekki við. Ég féll fyrir svörtum húmor,
þessari kaldhæðnislegu sýn á raun-
veruleikann.
Það er minna af húmor í seinni
verkunum mínum af því ég hélt að ég
hefði tapað skopskyninu árið 2014
vegna atburðanna sem áttu sér stað
þá og mér leið eins í upphafi innrás-
arinnar í ár. En ég held að skop-
skynið sé að koma aftur til mín. Það
er leið til þess að lifa af og halda söns-
um.“
Harmrænn dauðdagi hamstra
Skáldsaga hans Dauðinn og mör-
gæsin kom út í íslenskri þýðingu Ás-
laugar Agnarsdóttur árið 2005 en
Bjartur stóð fyrir endurútgáfu fyrr
á þessu ári. Þar er mörgæsin Misha
í stóru hlutverki.
„Það er mikið um dýr í verkum
mínum og það eru margar ástæður
fyrir því. Meginástæðan er sú að ég
átti mörg gæludýr sem barn og þau
dóu öll harmrænum dauðdaga.
Þannig að þegar ég byrjaði að skrifa
fór ég ósjálfrátt að lífga þau við í
textanum.
Ég byrjaði að skrifa þegar ég var
sjö ára. Þá skrifaði ég fyrsta ljóðið
mitt eftir að tveir af hömstrunum
mínum dóu. Ég átti þrjá svo þetta
var um einmanaleika þess sem eftir
lifði og hafði misst vini sína. Og viku
síðar féll sá þriðji fram af svölum á
fimmtu hæð,“ segir skáldið.
„Dýr eru alltaf saklaus. Þau eru
fyrirsjáanleg því maður veit hvernig
þau hegða sér. Það er gott að hafa
þau með í bókum sem tákn fyrir
eðlilegt ástand því fólk er ekki fyrir-
sjáanlegt. Sum dýr hafa líka tákn-
ræna merkinu. Mörgæsin Misha er
mjög táknræn. Mörgæsir eru hóp-
dýr og það eru Rússar líka. Mörgæs
getur ekki lifað án þess að vera hluti
af einhverju stærra.“ Þannig kallist
aðalpersónan Viktor, sem lærir að
laga sig að lífinu eftir fall Sovétríkj-
anna og lifa af einn síns liðs, á við
mörgæsina, sem er gjörsamlega
týnd.
Snúa aftur heim í október
Kúrkov hefur undanfarna mánuði
einbeitt sér að skrifum fyrir vest-
ræna fjölmiðla en segist vonast til að
geta snúið sér að skáldskapnum
fljótlega. Þegar stríðið hófst var
hann að vinna að þriðju bókinni í þrí-
leik um borgarastríðið í Úkraínu ár-
ið 1919. „Það er margt í þessum bók-
um sem líkist því sem er að gerast í
dag. Á árunum 1918-1921 snerist
stríðið um innrás bolsévika sem
vildu innlima Úkraínu í Sovétríkin.
Þeir gerðu fjórar tilraunir og tókst
það í fjórðu tilraun árið 1921.“
En Kúrkov virðist handviss um að
Úkraínumenn muni ekki tapa sjálf-
stæði sínu í þetta sinn. „Rússar
munu ekki vinna. Þeir eru að vonast
til að stela meira landi frá Úkraínu
og fleira fólki. En ég held að allir
geti séð núna að þeir hafa ekki
hvatninguna sem þarf. Úkraínu-
menn hafa hins vegar hvatninguna
til þess að verja sjálfstæði sitt.“
Kúrkov kom hingað til lands frá
Marseille í Frakklandi þar sem
hann hefur, ásamt eiginkonu sinni,
hafst við síðan í júní. Þaðan hefur
hann ferðast um Evrópu til þess að
tala um málefni Úkraínu. Snemma í
október munu snúa þau aftur til
heimalandsins þar sem börn þeirra
eru búsett.
„Menning er vopn“
- Úkraínski rithöfundurinn Andrej Kúrkov hlaut Alþjóðleg bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness
- Segir innrás Rússa hafa áhrif á bókmenntir Úkraínu - Húmorinn er leið til þess að halda sönsum
Morgunblaðið Eggert
Verðlaun „Húmor er leið til þess að sýna andstöðu við þann raunveruleika sem þér líkar ekki við,“ segir úkraínski
rithöfundurinn Andrej Kúrkov sem tók við Alþjóðlegum bókmenntaverðlaunum Halldórs Laxness síðdegis í gær.
VIÐTAL
Ragnheiður Birgisdóttir
ragnheidurb@mbl.is
„Þetta kom mér stórlega á óvart og
var í raun tvöföld ánægja. Annars
vegar að hljóta verðlaunin og hins
vegar að fá tækifæri til þess að koma
aftur til Íslands. Þetta er þriðja
heimsókn mín hingað, á þennan
dásamlega stað með þessa dásam-
legu menningu,“ segir úkraínski rit-
höfundurinn Andrej Kúrkov. Hann
tók í gær á móti Alþjóðlegum bók-
menntaverðlaunum Halldórs Lax-
ness í hátíðarsal Háskóla Íslands.
„Þetta gefur mér tækifæri til þess
að velta því fyrir mér hvernig Íslandi
tókst að breiða út menningu sína og
þróa ríkisstefnu þar sem stutt er við
listir og menningu. Ég vildi að Úkra-
ína væri þannig.“
Kúrkov, sem er einn þekktasti rit-
höfundur Úkraínumanna, hefur verið
áberandi talsmaður heimalandsins í
fjölmiðlum víðsvegar um Evrópu frá
því að innrás Rússa hófst. „Þetta er
skylda hvers rithöfundar og ég held
að flestir skáldsagnahöfundar séu
hættir að skrifa skáldskap og hafi
snúið sér að blaðagreinum og þátt-
töku í ýmsum viðburðum.“
Hann segir þó að menningarlífið í
Úkraínu sé enn nokkuð virkt þótt
auðvitað fari hluti þess fram á netinu.
„Frá því í mars hafa verið reglu-
legir bókmenntaviðburðir í loftvarn-
arbyrgjum og neðanjarðarlestar-
stöðvum og ég held að það sé gott
dæmi um það hvernig menning getur
orðið liður í andspyrnu. Fyrir fimm
eða sex árum áttaði forsetisráðherr-
ann sem þá var, Porosjenkó, sig á því
að menning er vopn. Rússar hafa not-
að rússneska menningu sem vopn í
áraraðir. Menning er tól til þess að
móta sjálfsmynd og ef þú hefur ekki
menningu þá hefurðu ekki þjóð sem
finnst hún bundin landinu.“
Gjörólík viðhorf tveggja þjóða
Kúrkov segir menningu þessara
fyrrverandi Sovétríkja afar ólíka í
grunninn. „Rússar og Úkraínumenn
hafa ólík viðhorf. Rússneskur hugs-
unarháttur er hugsun þar sem heild-
in skiptir máli, þar sem þú ert
hræddur við að skera þig úr og velur
sameiginlega ábyrgð fram yfir að
hafa eigin rödd. Við Úkraínumenn
erum hins vegar einstaklingshyggju-
menn.“
Fyrir innlimun Úkraínu í Sovét-
ríkin hafi venjan verið að leiðtogar
væru kosnir og fólk vant að vera
sjálfstætt og svolítið anarkískt. „Það
kaus einhvern en tveimur dögum síð-
ar vildi það losna við hann og kjósa
einhvern annan. Það er ástæðan fyrir
því að núna höfum við yfir fjögur
hundruð stjórnmálaflokka á skrá. En