Morgunblaðið - 22.09.2022, Síða 52

DAGMÁL
Árni Matthíasson
arnim@mbl.is
Bjarni Harðarson er rithöfundur og
forleggjari, rekur í dag bókaútgáf-
una Sæmund, og hefur lengi sýslað
með orð – byrjaði ferilinn sem rit-
stjóri Stúdentablaðsins og var síðar
blaðamaður á Tímanum og Helgar-
póstinum og víðar þar til hann
stofnaði Bændablaðið með félögum
sínum og síðan Sunnlenska frétta-
blaðið á Selfossi. Ekki er bara að
hann hafi starfað sem blaðamaður,
heldur hefur hann líka skrifað bæk-
ur, fræðirit og skáldskap, og gefið
út bækur sínar og annarra. Rithöf-
undarferillinn hófst, að hans sögn,
þegar hann hélt með konu sinni til
Hollands þar sem hún stundaði nám
í tónlistarfræðum. „Ég var þar sem
húsmóðir og dundaði mér við að búa
til bók um þjóðsögur á Suðurlandi,
þjóðfræðilegt rit sem ég var kominn
með útgefanda að. Svo guggnuðu
þeir sem ætluðu að gefa bókina út
og ég ákvað þá að gefa hana út sjálf-
ur.“
Þessi fyrsta bók Bjarna kom út
2001 og ber heitið Landið, fólkið og
þjóðtrúin. Hann segir að títt sé
kvartað yfir því að bækur séu dýrar
en sér verði títt hugsað til þess að
þegar hann var að undirbúa útgáf-
una var hann ekki viss um hvernig
ætti að verðleggja bókina.
„Bókin var í venjulegu broti, lit-
prentuð. Sá sem hafði ætlað að gefa
hana út hætti við og taldi að þetta
myndi alls ekki seljast. Ég hugsaði
með mér að ég þyrfti alla vega að
selja fyrir prentkostnaði og setti
verðið eins hátt og ég gat en samt í
samræmi við það sem menn voru að
gera svo það væri ekki út úr kort-
inu. Ég seldi bókina á 6.000 kr., en
einstaka maður fékk hana á 5.000
kr., svona fyrir náð og miskunn.
Þetta samsvarar því að ég hefði
komið með venjulega bók á markað
í dag sem kostaði 16.000 kr., sem
væri fjarstæðukennt – bækur eru
miklu ódýrari en þær voru.“
Síðar stofnaði Bjarni bókaútgáf-
una Sæmund, sem gefið hefur út á
þriðja hundrað bóka og allmargar
bætast við fyrir þessi jól. Sæmund-
ur gefur gefið út ýmsar bækur, tals-
vert af þjóðlegum fróðleik og ævi-
sögum, en einnig þýdd skáldverk,
sem Bjarni segir að sé þó æ erfiðara
að gefa út vegna kostnaðar, íslensk-
ar barnabækur, ljóðabækur og
skáldsögur.
Ekki er þó bara að Bjarni sé
bókaútgefandi, hann er líka bóksali,
annars vegar í Bókakaffinu á Sel-
fossi, og hins vegar í Bókakaffinu í
Ármúla, þar sem hann rekur bóka-
verslun með gamlar og nýjar bæk-
ur. Bjarni segir að sala á gömlum
bókum hafi dregist saman, ekki síð-
ur en sala á nýjum bókum, en telur
þó að þar sé viðspyrna. „Bókin deyr
ekki, það þarf ekki að velta því fyrir
sér. Hennar líf er breytt og hún er
ekki á sama stað og þegar öll heimili
söfnuðu bókum, en það kemur alltaf
nýtt bókafólk, nýir bókasafnarar.
Manni hefur stundum dottið það í
hug að þeir myndu bara fara allir
upp í Gufunes og svo kæmum við,
Árni, tveir síðastir og gætum þá
bara slökkt ljósin í Bókakaffinu og
öðrum fornbókabúðum, en það verð-
ur ekki svo. Það koma ný áhugasvið
með hverri kynslóð. Ég fletti mikið
upp í Jóhannesi Ágústssyni, sem sér
um búðina hér í bænum og er nask-
ur á að skilja þessa sprota, það eru
nýir sprotar í þessu eins og í öllu.“
Það kemur alltaf nýtt bókafólk
Morgnblaðið/Hallur Már
Forleggjari Bjarni Harðarson rekur tvær bókabúðir með gamlar bækur og nýjar og segir að bókin muni ekki deyja.
- Bjarni Harðarson hefur glímt við orð í áratugi sem blaðamaður, ritstjóri, blaðaútgefandi, rithöf-
undur, forleggjari og bóksali - Hann segir bókina fráleitt dauða þótt líf hennar sé breytt
52 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 22. SEPTEMBER 2022
L
úkían frá Samostata fædd-
ist um 120 og dó árið 180
eða litlu síðar, líklega í
Egiftalandi, Sýrlendingur
að ætt; Rómverjar nýbúnir að hrifsa
Sýrland í veldi sitt þegar hann leit
dagsljós, Samostata núna í Tyrk-
landi. Hann var settur til verknáms
hjá frænda sín-
um, myndhöggv-
ara að mennt, en
fyrir klaufsku
sakir hvarf hann
á brott. Með ein-
hverju móti varð
hann lærdóms-
maður og tileink-
aði sér gríska
tungu með slíkum
ágætum að allir sem hana þurfa að
nema til nokkurrar hlítar verða að
lesa rit hans. Ekki spillti að þau féllu
í kramið hjá lesendum nema þeir
væru bundnir á klafa einhverrar
kreddu.
Vitneskja um Lúkían er brota-
kennd og öll sótt í rit hans sjálfs, en
þau eru talin rúmlega 80. Ekki er á
vísan að róa um sannleiksgildi þeirra
um lífshlaup Lúkíans því að hann
var skemmtilegur háðfugl, ekkert
var honum heilagt. „Fræðimenn
sem láta það eftir sér að tengja
girnilega textabúta við lífshlaup höf-
undarins eiga það líka til að seilast of
langt til túlkunar“ segir Már rétti-
lega (10); margir fallið í þá gryfju að
fornu og nýju og sumir brennt sig.
Lúkían nýtti sér samræðuform í
verkum sínum en gjarnan er sagt að
meistari þess sé Platon. Þessi aðferð
skaust inn í íslenskar bókmenntir í
t.d. Gylfaginningu og Atla Björns í
Sauðlauksdal í fræðsluformi þar sem
fávís spyr en vitur svarar. Fræði-
maður hefur skil-
greint samræður
Lúkíans sem
blöndu af Platon
og Aristofanesi;
Platon var góður
grískumaður,
sennilega fremur
alvörugefinn, en
Aristofanes eitt
þekktasta og
besta gamanleikjaskáld fornaldar;
hann einn er sagður vekja glaðari
hlátur en Lúkían af klassískum höf-
undum fornum. Samræður Lúkíans
og önnur verk hans eru öll mörkuð
af efasemdum og háði gagnvart
ríkjandi gildum samtímans; hann
endurvekur gamlar hefðir með
hressilegum brag (17); hafði ríkuleg-
an orðaforða og nokkru fjölbreyttari
en t.d. Platon og Plútarkos.
Kannski fannst Lúkían að líf
manna væri „einn brandari“ og
menn skildu ekki sjálfa sig og hags-
muni sína (13). Staðalmyndir mann-
lífsins stíga ljóslifandi fram í verkum
Lúkíans, harðstjóri, nískupúki,
mannhatari, slúðrari, svikahrappur
o.fl. (16) en hann hafði legið um aldir
í gröf sinni þegar menn fóru að gefa
verkum hans gaum að nýju, laust
fyrir 1000 í Konstantínópel og að
marki á endurreisnartímanum;
kirkjunnar menn guldu varhug við
Lúkían, töldu hann guðlastara (23).
Það bjargaði hins vegar ritum hans
frá glötun hvað hann skrifaði góða
grísku sem var verðandi embættis-
mönnum o.fl. að fyrirmynd (24). Rit
hans voru þýdd á latínu einkum á 15.
og 16. öld og höfðu áhrif á þýðendur,
t.d. Tomas More og Útópíu hans (25)
og Erasmus (Lof til heimskunnar);
franski höfundurinn Rabelais var
aðdáandi Lúkíans. Jonatan Swift rit-
aði um ferðir Gúllívers undir áhrif-
um hans og sumir ganga svo langt að
kalla Lúkían upphafsmann vísinda-
skáldsögunnar. Á 16. og 17. öld voru
ritaðar ótal samræður með sama
glettna yfirbragði og Lúkían mótaði.
Víða hreinn skemmtilestur
Ýmis rit Lúkíans voru kennd í
Bessastaðaskóla sem skráði pilta til
náms frá 1805, bæði kaflar úr sýnis-
bókum grískra bókmennta sem
gefnar voru út handa dönskum lærð-
um skólum og öðrum útgáfum, ekki
síst eftir að Sveinbjörn Egilsson
byrjaði kennslu 1819; efnamaður í
krafti föðurarfs (35). Hann hafði á
því orð að sum fræði, líklega ekki
síst grísk og latnesk, væru „inn-
gangur og aðdragandi til annara, svo
að ekki verður komist til þekkingar
á þessum nema hin séu áður numin“.
Bessastaðakennarar hafa áreiðan-
lega þurft að svara sömu spurn-
ingum nemenda og kennarar núna:
„Til hvers erum við að læra
ÞETTA?“ Ekki var Lúkían þó vetur
hvern á dagskrá, en „Draumurinn“
og „Tímon“ alloft og raunar fleiri
verk. Bókaskortur hamlaði stundum
að Lúkían væri tekinn til kostanna
(41). Prestar sem bjuggu pilta undir
Bessastaðaskóla létu sumir lesa
Lúkían (45) eftir ábendingum Svein-
bjarnar.
Engin af þýðingum Sveinbjarnar
á ritum Lúkíans er til með hendi
hans, þær sem varðveist hafa eru
runnar frá lærisveinum; þannig eru í
þessari bók þrjár mismunandi upp-
skriftir af „Draumnum“ og jafn-
margar af „Tímon“ en ein af
„Ragnaræðum“, „Sjógoðaræðum“
og „Promeþeusi“, tvær af „Karon“.
Sýnilegur blæbrigða- og orðalags-
munur er á handritum skólapilta
sem sýna fremur að Sveinbjörn hef-
ur í tímans rás snurfusað þýðingar
sínar fremur en að skólasveinar hafi
farið sínar eigin leiðir þegar þeir
skrifuðu upp fyrirlestrana. Már seg-
ir þýðingar hans „óviðjafnanlegar“
og „hann hlýtur að hafa skemmt sér
konunglega sjálfur“ (64). Þessu má
samsinna, víða eru verk Lúkíans
hreinn skemmtilestur í meðförum
Sveinbjarnar en auk þess eru þær
heimild um orðafar, málnotkun,
veraldarsýn o.fl.; „með bognar fing-
urnar“ skrifar t.d. einn lærisveinn-
inn (119). Sagði Sveinbjörn svo?
Hvernig er „skinnsterkur“ maður
(123)? Menn hittust í „hellirnum“
sem stangast á við skólamálfræðina
(253). „Örnin“ er hér í kvenkyni
(262).
Erindi þýðinganna?
Hvaða erindi eiga þessar þýðingar
við samtímann? Í fyrsta lagi eru þær
menningarsöguleg heimild. Þetta
lásu verðandi embættis-, stjórn-
mála- og fræðimenn vorir til að búa
sig undir lífið. Gríska var akkeri, og
Lúkían skrifaði betri grísku en flest-
ir aðrir þótt efnisval og -tök færu
fyrir brjóstið á mörgum. Ritin og
lestur þeirra voru grundvöllur fyrir
málfræðilega greiningu, rétt eins og
raunin var um Völuspá í einhverjum
skóla síðar. Ekki spillti fyrir að lest-
urinn var alls ekkert svefnmeðal
þótt vafalaust hafi grísk málfræði
reynst mörgum dáðadreng seig und-
ir tönn. Í heimildaskrá má sjá að
ýmsir hafa spreytt sig við að þýða
Lúkían fram á síðustu ár þannig að
hann virðist enn eiga hljómgrunn
enda er útsmoginn stíll hans og
skeytingarleysi um ríkjandi hefðir
og gildi í ætt við ýmis ádeiluskrif í
samtímanum þótt Lúkían sé þeim
mun hvassari en sporgöngumenn
hans flestir sem hann var betur les-
inn en þeir.
Ekki fæ ég betur séð en Már hafi
lagt mikla alúð við verk sitt, fært eitt
og annað til nútíðarmáls, birtir skýr-
ingar Sveinbjarnar á efnisatriðum,
sem eru bráðnauðsynlegar því hér
renna fram á færibandi guðir og
vættir. Inngangur hans er stuttur en
þar er stiklað á stærstu steinum og
óspart vísað í viðamiklar heildar-
útgáfur á verkum Lúkíans. Að öllu
samanlögðu: óvænt útgáfa og læsi-
leg bók!
Grafinn en ekki gleymdur!
Þjóðminjasafn Íslands
Þýðandinn Sveinbjörn Egilsson á einstakri daguerreó-týpu sem tekin hefur
verið upp úr 1850 og er ein fyrsta ljósmynd af Íslendingi.
Fræðirit
Lúkíansþýðingar Sveinbjarnar
Egilssonar bbbbn
Már Jónsson bjó til prentunar og
skrifaði inngang.
Kilja, 377 bls., skýringar, skrár.
Sæmundur 2022.
SÖLVI
SVEINSSON
BÆKUR
Skáldið Lúkían frá Samostata
fæddist um 120 og dó árið 180.
Már Jónsson