Morgunblaðið - 19.11.2022, Blaðsíða 30

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 19. NÓVEMBER 2022
UMRÆÐAN30
Glæný verslun
Skeifunni 9
Troðfull af vörum fyrir öll gæludýr
Kauptúni 3, Garðabæ | Skeifan 9, Reykjavík | Sími 564 3364 | www.fisko.is
Opið virka daga 10-19, laugardag 10-18, sunnudag 12-18
kíktu í heimsókn
L i f and i v e r s l un
fy r i r ö l l gæ ludýr
Skýrslulekinn, RÚV og orðsporsáhættan
Í
vikulokin er gott að átta sig á eftirleik sölu ríkisins á
22,5% hlut í Íslandsbanka 22. mars 2022. Hiti hljóp
enn einu sinni í umræðurnar.
Í apríl óskaði Bjarni Benediktsson, fjármála- og
efnahagsráðherra, eftir að Ríkisendurskoðun kannaði
söluferlið. Var úttektarskýrslu vænst í júní 2022, fyrir
sumarhlé alþingis. Þegar þau tímamörk stóðust ekki var
sagt að þing yrði kallað saman sérstaklega birtist skýr-
slan. Það var þó ekki fyrr en sunnudaginn 13. nóvember
að skýrslan var afhent nefndarmönnum í stjórnskipun-
ar- og eftirlitsnefnd þingsins (SEN) undir formennsku
Þórunnar Sveinbjarnardóttur, Samfylkingu.
Snarlega var skýrslunni lekið til fréttastofu Ríkis-
útvarpsins. Birtust fréttir um niðurstöðuna áður en
ríkisendurskoðandi hitti nefndina á formlegum fundi
síðdegis mánudaginn 14. nóvember. Taldi hann vonsvik-
inn „nokkuð öruggt að henni hafi verið lekið af nefndar-
manni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar“.
Venjulega tekur þingnefnd skýrslu sem henni berst
til umræðu og skoðunar, kallar til sín sérfræðinga og
ræðir málið áður en hún skilar áliti. Er síðan efnt til
þingumræðna um nefndarálitið.
Um bankaskýrsluna fór hins
vegar fram sérstök umræða á
þingi þriðjudaginn 15. nóvember
og var Þórunn Sveinbjarnardóttir
málshefjandi. Stóð umræðan frá
14.33 til 23.00, var fjármála- og
efnahagsráðherra til svara.
Fulltrúar bankasýslunnar veittu
þingmönnum í SEN upplýsingar á
fundi miðvikudaginn 16. nóvember.
Að kvöldi þess dags sagði Hildur
Sverrisdóttir, Sjálfstæðisflokki, á
Facebook að SEN yrði hér eftir að
taka mið af nýjum upplýsingum
frá Bankasýslunni í meðferð sinni á málinu.
Fyrstur til að gera athugasemd á þessum þræði Hildar
var Bergsteinn Sigurðsson, fréttamaður ríkisútvarpsins
(RÚV) og stjórnandi Kastljóss. Hann spurði Hildi: „Þarf
þá, að þínu mati, að setja á laggirnar sérstaka rann-
sóknarnefnd til að skera úr um málið?“ Hildur sagðist
ekki hafa séð neitt sem kallaði á slíka nefnd.
Spurning Bergsteins er endurómur á afstöðu stjórn-
arandstöðunnar til bankaskýrslunnar. Hún gjaldfellir
skýrsluna með tali um rannsóknarnefnd af því að Ríkis-
endurskoðun skapar henni ekki þá fótfestu sem hún vill.
Spurning Bergsteins beinir jafnframt athygli að hlut
Kastljóss og fréttamanna í atburðarás vikunnar.
Strax að kvöldi mánudags 14. nóvember gaf Sigríð-
ur Dögg Auðunsdóttir tóninn. Hann féll algjörlega að
stjórnarandstöðunni. Margt sem fréttastofan hefur sagt
vegna málsins líkist upplýsingafölsunum. Spurt er eins
og fyrir liggi í skýrslu Ríkisendurskoðunar ásakanir um
lögbrot. Það er rangt.
Sá sem hlustar og treystir fréttamönnunum getur
varla dregið aðra ályktun af kröfum þeirra um að Bjarni
Benediktsson „axli ábyrgð“ og segi af sér vegna lögbrots.
Þegar Bjarni ræddi við Sigríði Dögg og sagðist axla
pólitíska ábyrgð á málinu blés hún á það. Hún vildi koma
allt annarri skoðun að hjá hlustendum. Hún væri að
spyrja um annars konar ábyrgð.
Bergsteinn Sigurðsson stjórnaði Kastljósi að kvöldi
þriðjudags 15. nóvember og ræddi við Ingibjörgu Ísak-
sen, fulltrúa Framsóknarflokksins í SEN. Bergsteinn lét
að því liggja að lög hefðu verið brotin. Ingibjörg sagðist
ekki sjá það. Þá spurði Bergsteinn hvort hún gæti fullyrt
það. Hann sáði vafa í huga áhorfenda.
Mesta undrun yfir framgöngu fréttamanna RÚV vakti
þó Sigríður Dögg í lok samtals hennar við Bjarna. Hún
sagðist hafa orðið að ganga að því „skilyrði“ að ræða ein
við hann í stað þess að hann stæði andspænis Kristrúnu
Frostadóttur, formanni Samfylkingarinnar.
Bjarni brosti og sagði Sigríði Dögg fara með rangt mál
um aðdraganda samtals þeirra. Síðan birti Hersir Aron
Ólafsson, aðstoðarmaður Bjarna, lýsingu á samskipt-
um sínum við Sigríði Dögg sem
stangaðist á við það sem hún sagði
í útsendingunni þegar hún benti
reiðilega á Bjarna.
Bjarni sagðist ætíð reiðubúinn
að ræða málið við stjórnarand-
stöðuna, hann mundi gera það
daginn eftir á þingi eins og hann
gerði á þriðjudaginn í átta og hálf-
an tíma. Nýi formaður Samfylk-
ingarinnar minnti hins vegar á Jón
sterka og sagði Bjarna ekki hafa
„þorað“ í sig í Kastljósi.
Ráðherrar og þingmenn stjórn-
arflokkanna segja að þeim sé
kappsmál að dregið verði úr því sem Ríkisendurskoðun
kallar „orðsporsáhættu“ vegna vanmats Bankasýslunn-
ar, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og þingnefnda í
aðdraganda bankasölunnar.
Sagt er að alþjóðleg rannsóknarfyrirtæki meti nú
orðsporsáhættu sem alvarlegustu áhættu í rekstri fyrir-
tækja – alvarlegri ógn en t.d. tölvuinnbrot og þjófnað á
upplýsingum, fjandsamlegar breytingar á lagaumhverfi,
náttúruhamfarir og hryðjuverk.
Af þessu má ráða að mikið er í húfi vegna orðsporsins.
Er ekki að efa að í áliti SEN verði tekið á þessum þætti
sem öðrum. Líklegt er að innan SEN myndist meirihluti
stjórnarsinna og einn eða fleiri minnihlutar stjórnarand-
stæðinga sem ef til vill ná saman um það eitt að skipuð
sé rannsóknarnefnd! Stjórnarandstaðan vill að allt verði
gert til að hindra efnislegar umræður og greiningu á því
sem nú hefur verið kynnt.
Hvernig ætlar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að
endurreisa orðspor sitt eftir lekann úr nefndinni?
Hvernig ætlar Ríkisútvarpið að endurreisa orðspor
sitt eftir framgöngu fréttamanna vegna bankaskýrsl-
unnar?
Nú í vikulokin er brýnast að þessum spurningum sé
svarað. Vopnin snerust einfaldlega í höndum frétta-
manna RÚV og stjórnarandstæðinga. Þeim ætti að vera
kappsmál að bjarga eigin orðspori.
Ráðherrar og þingmenn
stjórnarflokkanna segja að
þeim sé kappsmál að dregið
verði úr því semRíkisend-
urskoðun kallar „orðspors-
áhættu“ –Hvað geraRÚVog
stjórnarandstaðan?
Pistill
Björn Bjarnason
bjorn@bjorn.is
M
álfræðingar trana sér
yfirleitt ekki fram, og
reyndar finnst mér að
okkar virtustu málvís-
indamenn mættu láta meira í sér
heyra á opinberum vettvangi. En
nú verð ég að hrósa Ríkisútvarpinu
og Guðrúnu Línberg Guðjónsdóttur
fyrir að hafa í þáttunum Orð af orði
rætt við þrjá sérfræðinga sem nýlega
fluttu fyrirlestra á málþingi undir
yfirskriftinni „Kynhlutlaust mál“.
Á þinginu töluðu fulltrúar þriggja
kynslóða: Finnur Ágúst Ingimundar-
son MA; dr. Guðrún Þórhallsdóttir
dósent; og dr. Höskuldur Þráinsson,
fyrrverandi prófessor.
Til glöggvunar skal ég nefnda örfá
atriði sem fram komu í máli þrem-
enninganna:
1. Við höfum lengi sagt: „Allir vel-
komnir“ – í svokölluðu kynhlutlausu
karlkyni. Að baki liggur „arfleifð
indóevrópska samkynsins“. Þetta
hefur ekkert með líffræðilegt kyn
að gera frekar en orðin gestur og
læknir: Við segjum t.d.: „Það komu margir gestir,“ og eigum við bæði konur
og karla.
2. Hugtökin „sjálfgefið kyn“ og „vísandi kyn“ eru hjálpleg í umræðunni:
„Heyra allir í mér?“ (sjálfgefið kyn) og „Heyrið þið öll í mér?“ (vísandi kyn).
En stundum er ekki hægt að velja hér á milli, sbr. spurninguna: „Eru allir
mættir?“ Við getum tæplega sagt: „Eruð þið öll mætt?“
4. „Í þessu húsi eru íbúðir fyrir aldraða“ (ekki: öldruð). Málfræðilegt
karlkyn er sjálfgefið í dæmum af þessu tagi, sbr.: Ég pantaði borð fyrir fjóra;
Margur er ríkari en hann
hyggur. Höskuldur Þráinsson
spurði: „Getur fólk sem elst
upp í íslensku málumhverfi
komist hjá því að túlka karl-
kynið í dæmum af þessu tagi
sem sjálfgefið, þ.e. þannig að
það eigi ekkert sérstaklega
við karla, sé kynhlutlaust?“
5. Það er mikilvægt að eiga málstaðal sem allir skynja á sama hátt.
Breytileiki í kynjanotkun getur valdið misskilningi.
6. Það verður erfitt að venja heila þjóð á nýja notkun málfræðilegra kynja.
„Nýlenskan“ felur í sér handstýrða málbreytingu. Þetta nýja mál hefur
aldrei verið til, enginn hefur alist upp við það; það hefur enginn beðið um að
árþúsunda hefð að baki íslenskunni verði raskað.
Ég hvet ykkur, ágætu lesendur, og þá kannski helst fréttamenn, stjórn-
málamenn og auglýsendur, til að fara inn á slóðina https://islenskan.is/
malfregnir þar sem fyrrnefndir sérfræðingar hafa orðið.
Að lokum tvennt:
1. Nánast hver einasti viðmælandi fréttamanna talar enn það mál sem
hann lærði ómeðvitað í bernsku, hvort sem hann er karl eða kona, ungur
eða gamall. Hann segir t.d.: „Það var enginn heima“ (en ekki: „Það voru
engin heima“). Hann segir: „Það komu margir í afmælið“ (en ekki: „Það
komu mörg í afmælið“).
2. Þeir stjórnmálamenn sem vilja taka nýlenskuna upp eru þegar komnir
í vanda: Fylgið hrynur af vinstri grænum sem auglýsa: „Öll velkomin“ – og
segja niðurlútir eftir á: „Sárafá mættu“. En atkvæði sópast að Samfylk-
ingunni sem auglýsir: „Allir velkomnir“ – og sendir frá sér frétt að fundi
loknum: „Fjölmargir mættu“.
„Öll“ vildu Lilju kveðið hafa
Málvísindamenn Nýlega fluttu
þrír sérfræðingar fyrirlestra á
málþingi undir yfirskriftinni „Kyn-
hlutlaust mál“.
Tungutak
Baldur Hafstað
hafstad.baldur@
gmail.com
•Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Vínarborg,
nóvember 2022
Fyrst kom ég í söngleikahöllina
í Vín, Staatsoper Wien, árið
1974. Ég var þá í erindum Vöku,
félags lýðræðissinnaðra stúdenta,
á ráðstefnu í borginni og skrapp
einn míns liðs á söngleik, Don
Carlos eftir Verdi, sem saminn
var upp úr leikriti Schillers. Mér
fannst hann heldur langdreginn.
Ég held að vísu, að ég kynni betur
að meta verkið nú en þá. Árið 2019
var ég aftur staddur í borginni og
horfði þá á listdans, ballett, Pétur
Gaut, eftir Edvard Grieg. Tónlistin
var afar ljúf og þægileg, og tíminn
leið áfram áreynslulaust. Við vor-
um tveir, og í hléinu fengum við
okkur kampavín.
Í nóvember 2022 var ég enn
staddur í Vínarborg og átti að
halda aðalræðuna til heiðurs
viðtakanda Hayek-verðlaunanna
þetta árið, en þau hlaut skóla-
bróðir minn frá Oxford, dr. Emilio
Pacheco, sem var lengi forstjóri
Liberty Fund í Bandaríkjunum.
Stofnunin, sem veitti verðlaun-
in, Hayek Institut, bauð okkur
nokkrum fyrst sunnudagskvöldið
6. nóvember í kvöldverð á Rote
Bar á Sacher-gistihúsinu, þar sem
ég hafði stundum átt ánægjulegar
stundir áður, og síðan á söngleik-
inn La Traviata eftir Verdi í
söngleikahöllinni, og var uppfær-
slan mjög kunnáttusamleg. Stefið
var auðvitað, að kona með fortíð
ætti sér enga framtíð.
Það var þó erfitt að taka hinar
sterku ástríður helstu söguhetj-
anna í Traviata alvarlega. Þær
virtust margar vera viti sínu
fjær. Og þó. Daginn eftir sóttum
við málstofu hjá Hayek Institut
um nýútkomna ævisögu Hayeks
eftir Bruce Caldwell og Hansjörg
Klausinger, fyrra bindi, og þá kom
í ljós, að árið 1950 hafði Hayek
kastað frá sér öllu til þess að
ganga að eiga æskuástina sína.
Hann skildi fyrri konu sína og tvö
börn þeirra eftir í Bretlandi með
allar þær jarðnesku reytur, sem
hann hafði eignast, sagði pró-
fessorsembætti sínu í Lundúnum
lausu og hélt til Bandaríkjanna,
þar sem hann hóf kennslu við
Chicago-háskóla. Ef til vill er það
þá rétt, sem David Hume hélt
fram, að skynsemin væri ambátt
ástríðnanna.
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð