Morgunblaðið - 10.12.2022, Blaðsíða 21

LAUGARDAGUR 10. DESEMBER 2022MORGUNBLAÐIÐ 21
Við óskum viðskiptavinum og landsmönnum öllum
og farsædar á komandi ári
með þökkum fyrir árið sem er að líða
gleðilegra jóla
Sjómennhafa lítinnhvata til verkfallsaðgerða
M
iklar verðhækkanir hafa
verið á matvælum um heim
allan á undanfarin ár og
eru sjávarafurðir engin
undantekning þar á. Laun sjómanna
eru bundin því verði sem fæst fyrir
aflann með því að skipt er milli þeirra
og útgerðar þeim tekjum sem verða
til við sölu aflans.
Ef litið er til þróunar viðmiðunar-
verðs Verðlagsstofu skiptaverðs, sem
er lágmarksverð vegna uppgjörs við
sjómenn, sést að sjómenn hafa getað
horft fram á 7,2 % hækkun greiðslna
á undanförnum 12 mánuðum fyrir
þorsk og 51% hækkun undanfarna 18
mánuði. Þá hefur lágmarksgreiðsla
vegna ýsu hækkað um 2,9% undan-
farið ár en 25% síðastliðið eitt og hálft
ár. Hækkunin nemur 20% fyrir ufsa
síðustu 12 mánuði og 42% síðustu 18.
Þá hefur viðmiðunarverð hækkað um
5,1% fyrir karfa síðastliðið ár en 9% á
undanförnum 18 mánuðum.
Það er því ótvírætt að laun
sjómanna hafa hækkað mikið á til-
tölulega skömmum tíma og hækkunin
verið nokkru meiri en það sem hefur
tíðkast hjá launþegum í atvinnulíf-
inu á sama tímabili. Vert er þó að
benda á að útgefnar veiðiheimildir
hafa verið verulega skertar í ýmsum
tegundum og því hefur úthaldsdögum
verið fækkað og/eða skipum lagt.
Sjómönnum kann því að hafa fækkað
á þessu tímabili eða verkefnum þeirra
fækkað.
Sjálfdautt
Sjómenn hafa verið kjarasamnings-
lausir undanfarin þrjú ár. Meginkrafa
þeirra er að mótframlag sem útgerðir
greiða verði hækkað til jafns við
hækkunina sem aðrir launþegar
fengu. Útgerðirnar hafa fyrir sitt leyti
ekki viljað fallast á þetta og segja
slíka kröfu auka hlut sjómanna í afl-
anum á kostnað útgerðanna, án þess
að hægt sé að hagræða á móti.
Þá hefur kauptrygging sjómanna
ekki breyst frá árinu 2019, sem er
grundvöllur greiðslna, verði sjómaður
frá starfi vegna til að mynda veikinda.
Kauptrygging samkvæmt síðustu
kjarasamningum er fyrir skipstjóra,
1. stýrimann og yfirvélstjóra 490.170
krónur, en 408.476 krónur fyrir
matsvein, 1. vélstjóra, vélavörð, 2.
stýrimann, netamann og bátsmann
og 326.780 krónur fyrir háseta.
Sjómenn hafa lengi kvartað sáran
undan því að vera samningslausir
en það er almennt talið ólíklegt að
sjómenn láti reyna á verkfall nú,
enda laun mjög hagstæð um þessar
mundir, margföld tekjutrygging,
og því fáir til að taka á sig mikla
tekjuskerðinguna sem verkfalli fylgir.
Þegar sjómenn eru almennt sáttir við
kjör sín og verkföll ólíkleg er ekkert
sem gerir gerð nýrra samninga knýj-
andi verkefni fyrir útgerðarmenn.
Umræðurnar eru því nánast sjálf-
dauðar eins og staðan er nú og ekkert
sem bendir til þess að það breytist á
á næstunni.
Óhagstæð skilyrði
Trúnaðarmenn sjómanna sem
blaðamaður hefur rætt við segja að
tekjuskerðingin sem sjómenn gætu
orðið fyrir við lækkun aufrðaverðs á
mörkuðum geta gert það að verkum
að sjómenn láti að sér kveða.
Ekkert bendir til að afurðaverð fari
lækkandi í bráð. Úkraínustríðið held-
ur áfram með tilheyrandi áhrifum
á eldsneytisverð og aðfangakeðjur.
Jafnframt er sífellt verið að herða
aðgerðir gegn Rússlandi og því
viðskipti með rússneskan hvítfisk
erfiðari, en þó langt frá ómöguleg
(enda flæðir rússneskur ufsi enn inn á
marga markaði). Kína, sem einn helsti
vinnslustaður hvítfisks fyrir vestræna
markaði, hefur veruleg áhrif á mark-
aðina og eru þar enn töluverð vanda-
mál þó stjórnvöld þar séu að breyta
Covid-stefnu sinni hægum skrefum.
Samhliða þessari stöðu í efnahags-
kerfi heimsins þá vinnur líffræðin
ekki gegn verðhækkunum og líklega
verður ekki umfangsmikil aukning í
veiðiráðgjöf vísindamanna í hvítfiski
á Norðaustur-Atlantshafi á næstunni.
Það er því ekkert sem hvetur
sjómenn og útgerðir nægilega til að
ganga frá nýjum kjarasamningum á
næstunni.
Markaðsverð á hvítfiski hefur haldist hátt um langt skeið og hefur það skilað sér í hærri launum sjómanna. Sjómenn eru þó
kjarasamningslausir, en fátt bendir til þess að þeir grípi til aðgerða til að knýja fram samninga. Spurning er hvort líklegt sé
að verkfallsaðgerðir sjómanna verði líklegri ef verð á mörkuðum fer lækkandi?
Gunnlaugur Snær Ólafsson
gso@mbl.is
Að jafnaði 75%afmeðalverði
Í flestum tilfellum eru 70% aflaverðmætis við
fyrstu sölu til skiptanna milli sjómanna og út-
gerðar, svokölluð skiptaprósenta. Vegna við-
skipta milli tengdra aðila, þ.e. þegar afurð er
seld milli útgerðarhluta fyrirtækis og vinnslu,
eru sjómenn tryggðir með lágmarksverði eða
því sem nefnist viðmiðunarverð Verðlags-
stofu skiptaverðs. Úrskurðarnefnd sjómanna
og útvegsmanna ákveður lágmarksverðið
samkvæmt viðmiðum gildandi kjarasamnings
milli Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, Sam-
taka atvinnulífsins og Sjómannasambands
Íslands. Markmiðið er að lágmarksverð sé að
jafnaði um 75% af meðalverði á innlendum
markaði síðastliðna þrjá mánuði.
Það er síðan hlutverk Verðlagsstofu
skiptaverðs að fylgjast með fiskverði og
stuðla að réttu og eðlilegu uppgjöri á aflahlut
sjómanna.
51%
7,2%
25%
2,9%
42%
21%
9%
5,1%
Þróun viðmiðunarverðs á þorski, ýsu, ufsa og karfa
Kr. á kg undanfarna 18 mánuði Hlutfallsleg breyting undanfarna 12 og 18 mán.
450
400
350
300
250
200
150
100
Des. 2021-des. 2022 (12 mán.)
Júní 2021-des. 2022 (18 mán.)
277
222
202
159
174
142
411
272
Heimild: Verðlagsstofa
Þorskur
(5kg)
Ýsa
(2 kg)
Ufsi
(1,7-3,5 kg)
Karfi
(1 kg)
júní júlí ágúst sept. okt. nóv. des. jan. feb. mars apríl maí júní júlí ágúst sept. okt. nóv. des.
2021 2022
Þorskur (5kg) Ýsa (2 kg)
Ufsi (1,7-3,5 kg) Karfi (1 kg)
383
269
167
165
Morgunblaðið/Eggert
Sjómenn fóru síðast í verkfall árið 2017.
Fátt bendir til verkfalls á næstunni.