Morgunblaðið - 10.12.2022, Blaðsíða 24

24 MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. DESEMBER 2022
Bætaheilsu og líðanog lágmarkaálag
S
töðugar framfarir hafa átt sér stað í
baráttunni við sjúkdóma og sníkjudýr
sem herjað geta á eldisfisk og vinnur
greinin jafnt og þétt að því að tryggja
heilsu fiskanna og skapa þeim sem best skil-
yrði til að vaxa og dafna.
Vidar Aspehaug er sérfræðingur í heilbrigði
eldisfisks og á að baki nærri þriggja áratuga
feril í norsku laxeldi. Árið 2005 lauk hann
doktorsgráðu í faginu og fjallaði doktors-
rannsókn hans um sjúkdóminn blóðþorra (e.
infectious salmon anemia). Hann stofnaði
jafnframt og rak á sínum tíma rannsóknastof-
una PatoGen sem þjónustar í dag laxeldi i
Skotlandi, Noregi og Íslandi og er leiðandi á
sínu sviði. Félagið seldi hann frá sér fyrir ári
síðan og hafði hann í huga að taka sér langt
og gott frí þegar kallið barst frá Ice Fish Farm
á Íslandi, því vart hafði orðið við blóðþorra í
laxeldi fyrirtækisins.
Vidar býr enn í Noregi en heimsækir Ísland
a.m.k. mánaðarlega til að sinna eftirliti og
ráðgjöf og lætur hann vel af stöðu íslensks
laxeldis: „Miklar framfarir hafa átt sér stað.
Greinin á samt mikið starf óunnið, en á að
sama skapi mikið inni,“ segir hann.
Gengið hefur ágætlega að koma böndum
á blóðþorrann í starfsemi Ice Fish Farm en
sjúkdómurinn getur reynst fiskeldisfyrirtækj-
um mjög kostnaðarsamur. Greindist blóðþorri
í fyrsta skipti á Íslandi á síðasta ári en um er
að ræða veirusjúkdóm sem hefur komið upp
hjá fiskeldisstöðvum víða um heim. Var fyrsta
tilfellið staðfest í Noregi árið 1984 en í Kanada
árið 1996 og Skotlandi 1998. Veiran er skaðlaus
mönnum og berst ekki með fiskafurðum í
menn en getur valdið miklum afföllum. Krafan
er sú að þegar smit greinist sé öllum fiski sem
kann að hafa smitast slátrað án tafar.
Aðstæður ágætar en hægt að gera betur
Í umræðunni um aðstæður til fiskeldis á
Íslandi hefur því oft verið haldið fram að
skilyrðin við strendur landsins séu betri en
víða annars staðar, m.a. vegna þess að lægra
hitastig í sjó hjálpi til við að halda óværu í
skefjum. Vidar segir að þó þetta eigi almennt
við þá glími greinin við ýmsar áskoranir s.s. að
bæta megi enn frekar ástand sjógönguseiða og
að á Vestfjörðum hafi menn verið að glíma við
laxalús. Segir hann að bætt heilsufar fisksins
leiði til minni meðhöndlunar hans og meiri
gæða afurða.
Laxeldi á Austurlandi er laust við laxalús og
er mikill kostur að þurfa ekki að meðhöndla
laxinn vegna lúsar, enda mannaflsfrekt og
kostnaðarsamt, og alltaf hætta á að fiskurinn
verði fyrir hnjaski sem mer hold fisksins og
veldur sárum. Engar nýjar töfralausnir hafa
litið dagsins ljós í baráttunni við laxalúsina.
Vidar telur helst hægt að binda vonir við kyn-
bætur sem hafa leitt til þess að nýjar kynslóðir
eldislaxa þola lúsina betur og þurfa sjaldnar á
meðhöndlun að halda. „Á Íslandi ætti áherslan
ekki síst að vera á að bæta heilbrigði göngu-
seiðanna svo að þau þoli betur sjúkdóma og
sníkjudýr,“ útskýrir hann.
Spurður hvort það geti hjálpað fiskeldi á
Íslandi að hafa t.d. lengra á milli kvía í sjó, og
sem mestan aðskilnað á milli eldissvæða til
að forða því að smit berist á milli, segir Vidar
að oftar en ekki berist sjúkdómar ekki á milli
svæða í sjó heldur á landi. „Berast þá örverur
á milli kvía, t.d. með búnaði sem færður er á
milli staða og samnýttur í fiskeldi á mörgum
svæðum. Besta ráðið er að vakta ástand fisks-
ins eins vel og kostur er og grípa þá til aðgerða
um leið og grunur kviknar um sjúkdóm. Hjá
Fiskeldi Austfjarða hf. er alger aðskilnaður
eldissvæða og búnaður er aldrei fluttur milli
svæða.“
Nefnir Vidar í þessu sambandi nýja tækni
þar sem myndavélar ofan í kvíunum ljósmynda
fiskinn í sífellu og gervigreind metur ástand
fisksins. „Þessi tækni er enn í þróun en hefur
svo sannarlega alla burði til að einfalda vökt-
unina til muna.“
Fiskurinn dafnar vel ef það fer vel um hann
Stjórnvöld víða um heim setja fiskeldi æ
strangari skorður, m.a. til að tryggja það að
framleiðslan fari fram með mannúðlegum
hætti. Þá gera kaupendur líka æ ríkari kröfur
um mannúðleg, umhverfisvæn og vönduð
vinnubrögð í fiskeldi. Vidar segir að þær
reglur sem gilda um fiskeldi í Evrópu falli
vel að því sem við vitum um heilbrigði og
velferð fiska og yfirleitt haldist hagsmunir
fiskeldisfyrirtækja í hendur við þarfir fisksins:
ef fiskurinn fær hæfilegt rými til að vaxa og
hreyfa sig og ef vatnsgæðin eru í lagi er vaxt-
arhraðinn góður, og bæði sjúkdómar og sár í
lágmarki.
Er gaman að nefna að laxinn hefur ekki gott
af því að hafa allt of mikið pláss í kvíunum
og honum reiðir best af í hæfilegri nálægð
við aðra fiska. „Ef laxinn hefur of mikið rými
tekur hann upp á því að helga sér svæði og
byrjar að ráðast á aðra fiska í sömu kví, sem
aftur eykur hættuna á sárum og sýkingum. Ef
eldissvæðið minnkar þá hættir þessi hegðun
og ástand fiskanna batnar um leið.“
Einnig skiptir það máli fyrir heilsu og vellíð-
an fisksins að lágmarka streituvalda í um-
hverfi hans, s.s. með því að halda fuglum frá
kvíunum. „Það má gera með því að strengja
net yfir kvíarnar, en yfir vetrartímann þarf
yfirleitt að fjarlægja þessi net því að ísing get-
ur safnast á þau og gert þau mjög þung. Hafa
framleiðendur því gripið til þess ráðs að fóðra
fiskinn með búnaði sem er þannig hannaður
að fóðrinu er dreift undir vatnsyfirborðinu,
frekar en að því sé úðað yfir kvína og þannig
sækir fuglinn síður í kvína og fóðrið.“
Vidar Aspehaug er einn fremsti sérfræðingur heims á sínu sviði. Hann hefur hjálpað Ice Fish Farm að glíma við blóðþorrasmit sem kom upp nýverið.
Ljósmynd/Ice Fish Farm
Vidar segir forgangsmál að bæta heilbrigði þeirra gönguseiða sem íslenskt fiskeldi notar.
Það er lykilatriði til að verj-
ast sjúkdómum í fiskeldi að
vakta ástand fisksins. Eitt af
brýnustu verkefnum íslenskra
eldisstöðva er að bæta ástand
sjógönguseiða.
Ásgeir Ingvarsson
ai@mbl.is
Til að halda fuglum frá og minnka áreiti má nota búnað sem dreifir fóðri undir vatnsyfirborðinu. Fiskurinn þarf hæfilegt pláss í kvíunum og hæfilegan straum til að synda í til að vera hraustur.