AVS. Arkitektúr verktækni skipulag - 01.12.1993, Blaðsíða 40

Útlitsteikning af húsi móður sjálfsmorðingjans.
A einni hliðinni er gægjugat, hurð á annarri. Þakið er gert
af lóðréttum þríhyrndum kubbum, oddhvössum með smá-
opum á endanum. (Honum þótti gaman að sjá ljósgeislana
dansa um veggi og gólf.) Dyrnar eru innsiglaðar með
rafsuðu.
HUGMYND
Sjálfsmorð
í lifanda lífi var hann heillaður af Cézanne. Hann hélt því
fram að bændunum hefði yfirsést mikilvægir grundvallar-
eiginleikar hjá Cézanne. Hann hafði á tilfinningunni að
Cézanne óskaði ekki eftir snertingu. Sjálfsmorðinginn gat
meira að segja vel ímyndað sér að Cézanne, þegar hann var
einsamall, væri í hvítum hönskum, sem væru hnepptir á
innanverðum úlnliðnum. Hann vissi að Cézanne vann
með frumhvatir: morð, nauðganir, sifjaspell, ótta, sýnir,
nautnasýki, sjálfsmorð, kynlíf og hinar þöglu ógnir
náttúrunnar. Sj álfsmorðinginn hafði rannsakað verk Ingers
ýtarlega og var fær um að sjá samband milli Cézannes og
Ingers. Það vakti athygli hans, að allar mannsmyndir
Ingers voru með hendur sem líktust klóm. Mannsmyndir
með klær sem minntu á skjaldbökuklær. Landslagsmyndir
Cézannes voru hjúpaðar ótta, sérstaklega landslagið með
klettum og furutrjám. Skógar Cézannes voru fullir af
yfirnáttúrlegum töfrum og göldrum.
Honum fannst myndin af Cézanne og Pissaro vera án
fjarlægðar. Ennþá skildi hann ekki kyrralífsmyndirnar.
Þær vöktu hjá honum undrun. Honum fannst eins og þær
fengju tímann til að stöðvast. Þær voru án lífs og tíma.
Ávaxtaskálarnar komu úrútskornum glerskápum, þar sem
hillurnar voru klæddar útsaumi. Hangandi tjöld voru sótt
í lokuð þurrkherbergi þar sem kistur látinna ættingja sugu
í sig sólarhitann og dagsljósið. Hnífar voru áberandi í
kyrralífsmyndunum, einnig lokaðar eldhússkúffur.
Ávextirnir vom hjúpaðir mjúkum mosa. Hann velti vöngum
yfir geggjun Cézannes, tómleika og fjarrænu. En það sem
olli mestumóttavaróbreytileiki myndannaaf Cézanne 40
ára og af Cézanne 67 ára. Hann fann ekkert samhengi og
komst að þeirri niðurstöðu að það væri eitthvað
yfirnáttúrlegt við þær.
í viðbót við þennan „opinbera“ texta, skrifaði John Hejduk
á vinnuskitsu af Hús sjálfsmorðingja: „Málmflísar af
meðvitund". Setninguna má lesa sem ímynd þess nístandi
sársauka, sem þeir sem eru háðir tímanum hljóta að bera
í brjósti til þeirra sem eru óháðir honum. Þegar John
Hejduk talarumHúsi sjálfsmorðingja, vísarhann til eigin
áhuga á Cézanne og tekur fram, að verkið sé undir áhrifum
af þeim áhuga, að hugmyndin að verkinu sé sótt í samnefnt
málverk eftir Cézanne. Málverk Cézannes lýsir ekki
landfræðilegri staðsetningu, heldur „frystu“ eilífu andartaki
og verk Hejduks brúar bilið yfir í þrívíddina; frá málverki
til arkitektúrs. Hin óendanlega sekúnda, þar sem
sjálfsmorðinginn skilur við lífið og „frystir“ það (kyrralíf;
Iffleysi), yfirgefur og stöðvar tímann (tímaleysi), er í
málverki Cézannes og verki Hejduks fest í tíma.
Hús móður sjálfsmorðingja varð til vegna ákveðins
atburðar. Þegar Tékkóslóvakía, eftir innrás Sovétmanna
1968, var aftur um það bil að gleymast á alþjóðlegum
vettvangi, ákvað 19 ára gamall tékkneskur stúdent, Jan
Palach, að brenna sig til bana - sjálfsmorð sem, ef skilið er
milli „atburðar“ og „hetjudáðar", tilheyrirþví síðara. Með
orðum Antoine de Saint-Exupérrys: „Sumir geta sætt sig
við að deyja fyrir alla aðra, svo framarlega sem dauði
þeirra er ekki tilgangslaus“. En það er hann aldrei, því
aðrir þroskast, fá skýrari hugsun og víðari sjóndeildarhring.
Sjálfsmorð Jans Palachs brennir sig inn í vitund alls
heimsins og verður alþjóðlegt tákn fyrir þær hörmungar
sem gengu yfir tékknesku þjóðina og tákn þjóðarinnar um
baráttuhug og sjálfstæðisvilja.
Undir áhrifum af dauða Jans Palachs orti ljóðskáldið
David Shapiro:
38