AVS. Arkitektúr verktækni skipulag - 01.12.1993, Blaðsíða 60

ERU HUSAGERÐ OG LANDSLAG
ÓSÆTTANLEG í MANNLEGU SAMFÉLAGI?
Með tilkomu vélvæðingarinnar höfum við sagt náttúrunni stríð á hendur og erum þar
með í sífelldri togstreitu.
HALLDÓRA ARNAR LISTFRÆÐINGUR
Iþessari grein, sem frekarmætti nefnahugleiðingu,
þá berst hugurinn milli stríðandi strauma. Það er
að segja strauma sem tengjast náttúrunni og
húsagerð. Hvaða tengsl eru og geta verið milli
bygginga og náttúrlegra forma og efnis hér uppi á Fróni?
Geta og eiga arkitektar okkar þjóðfélags að leiða hugann
að formum náttúrunnar og túlka þau í mótun byggingar-
efnisins?
Nú á tímum rísa sífellt fleiri hús og byggingar sem ekki
viðurkenna tilvist umhverfis síns. Hvorki hvað varðar
form né efnisval - grá steinsteypan hefur verið ráðandi
byggingarefni þó oft sé hún máluð, timburhúsum fer
fækkandi þó á tímabili væri nokkuð byggt úr því efni,
bárujárnið er ekki heldur náttúrleg afurð þó aðlaðandi sé
í samspili við veðrabrigðin. Ef litið er aðeins lengra en út
fyrir bæjarmörkin og yfir til fjalla, kemur í ljós að gnótt er
af ýmiss konar steinefnum og sandtegundum sem henta
vel til húsagerðar. Þessi steinefni auka blæbrigðamun og
auðga umhverfið með lit sem tónar við náttúruna. Jarðlitir
mynda jafnvægi sín á milli í tónavali sem ber sig einstaklega
vel hér á landi ef veðráttan er höfð í huga. Veturnir eru
kaldir og snjóalög mikil. Af því leiðir að mest ber á hvítum
lit meirihluta ársins. Það veldur því að litir á húsum eru
nauðsynlegir til þess að gera þau áberandi. En áferð skiptir
einnig máli. Hún skerpir augað með því að mynda
fjölbreytileika og spila saman andstæðum.
Vissulega á náttúran stóran sess í huga þess fólks sem býr
í þessu harðbýla landi. Hún er svo nálæg manninum og
áhrif hennar verða sterkari með veðrum og vindum. Annars
vegar eru yfirþyrmandi fjöll og hins vegar víðlendi og
hrjóstrugt landslag hálendisins. Fjöllin faðma fólkið að sér
og veita því vernd og skjól frá því sem óvitað er og ekki
vænst. Þó eru ummæli þessi ekki einhlít. Fjöllin verka á
mannfólkið hvort tveggja í senn vemdandi og þrúgandi.
Hvað býr að baki fjallanna og hver býr inni í þeim? Tröll
og forynjur og/eða álfar og huldufólk sem hafa áhrif á
hlutskipti manna. Fjöllin hafa oft þau áhrif að manninum
finnst hann verði að vinna á þeim og vera þeim yfirsterkari.
En þessi tilfinning á ekki einungis við um tilfinningar
mannsins til fjallanna. Ár og aðrir vatnsfarvegir hafa
einnig mótandi áhrif á náttúruna og endurspeglast í
mannshuganum. Vatnið mótar dali og sprungur, hengiflug
í gervi fossa og ólgandi hreyfingu. Vatnið er uppspretta
lífsins og viðheldur hringrás þess sem lifandi er. Náttúran
sér fyrir sínum á nauðsynlegan hátt, engu er ofaukið eða
vanrækt. Hún leyfir oft afkvæmum sínum að leika lausum
hala í uppvexti sínum en grípur þó í taumana þegar þörf
þykir og viðheldur aðhaldi.
Þegar fjallað er um húsagerð er um allavega þrjá grunn-
hagsmunahópa að ræða. Það er í fyrsta lagi alþýða manna
eða þjóðfélagið í heild, í öðru lagi arkitektar og að lokum
stjórnmálavitringar. Skipting þessara hópa getur síðan
leiðst út í það óendanlega. Hvaða hagsmuna þurfa þessir
hópar að gæta á sviði arkitektúrs? Hver er hugsjón þeirra
og von? Eða eru þær ekki lengur til í núverandi efnahags-
og einstaklingsbundna þjóðfélagi? Beinist meðvitaður
vilji manna ef til vill til afla náttúrunnar? Að falla henni í
geð og bindast henni faðmlögum eða á hinn bóginn að
storka henni eins og fjöllunum og spyrna gegn fastheldni
hennar og takast á við þjóðfélagslegar hugsjónir og hugleiða
tilgang arkitektúrs? Er ef til vill hvorug leiðin farin og
hentistefna látin ráða ferðinni?
Allar þessar spurningar eiga nauðsynlegan rétt á sér við
uppbyggingu, ekki aðeins byggða á efnahagslegum
aðgerðum ríkisstjórnarinnar, heldureinnig á spumingunni,
hvers konar menning byggi þetta land. Hér ætla ég þó ekki
að fara út í aðrar listgreinar en einbeita mér að húsagerð.
Ástæðan er sú að hvar sem við erum, inni eða úti, í borg eða
bæ og jafnvel úti í sveit þá verðum við ætíð vör við hið
byggða form. í hugum margra, sérstaklega almennings,
markast gildi húsagerðar af því hvaða tákn og stöðu hún
býr yfir - tákn valds og virðingar eins og þinghúsið eða
nýja ráðhúsið. Þessar byggingar eru mjög ólíkar í formi og
lögun enda reistar af mismunandi arkitektum og á mjög
ólíkum tímum. Þó má segja að þær séu báðar einfaldar að
útlitsgerð. I því framhaldi vakna upp spurningar.
Hvert sækja arkitektar hugmyndir sínar og hverju vilja
þeir koma á framfæri til notenda sinna? Eins og fram hefur
komið höfðar náttúran til margra. Engin húsagerð er þó
meiri félagi hennar en gamli torfbærinn og burstirnar sem
einkenna hann. Form þeirra, og ekki aðeins byggingarefni,
ber vitni um tengsl torfbæjarins við náttúruna. Burstimar
eru mótaðar bæði af hvössum fjöllum og árfarveginum
sem gerir skorur í fjöllin og myndar dalina. Má því að
nokkru leyti segja að frumbýli okkar hér á Islandi hafi
verið háð náttúrunni og veðurfari þar sem burstirnar tóku
58