Framkvæmdafréttir Vegagerðarinnar - 10.10.2022, Side 16

16 Framkvæmdafréttir nr. 721
6. tbl. 30. árg.
Framkvæmdafréttir nr. 721
6. tbl. 30. árg.
17
Einhverjar heimildir um hvaða vegir voru markaðir með
kílómetrasteinum eru dönsku herforingjaráðskortin og
atlaskortin. Þar má sjá kílómetratölur á stöðum þar
sem þessir steinar stóðu en þau eru þó ekki áreiðanleg
hvað þetta varðar. Frá Reykjavík eru á korti merktir
steinar við Suðurlandsveg langleiðina austur að Ytri-
Rangá við Hellu, 90 km en ekki lengra. Þó eru til steinar
sem stóðu austar og eru þrír þeirra nú á Skógasafni. Á
kortunum má sjá kílómetrasteina allt að Eyrarbakka 70
km. Vegurinn um Mosfellsheiði til Þingvalla var merktur
50 km en ekki áfram austur á kortinu þótt frásögn
Sigurðar vitni um annað. Vegurinn frá Akureyri um
Hörgárdal var merktur fyrstu 20 km skv. korti. Austur
frá Akureyri eru engar merkingar að sjá á korti. Frá
Húsavík eru merkingar 35 km suður Reykjadal. Vitað er
um kílómetrasteina víðar um land.
Til er texti eftir Adolf J.E. Petersen vegaverkstjóra
þar sem hann lýsir gerð kílómetrasteina: „Eitt er svo
ótalið sem gert var úr höggnu grjóti, en það voru
merkjasteinarnir. Með 5 km millibili voru settir steinar
við vegbrúnina, eins áberandi og kostur var hverju sinni.
Það voru kílómetrasteinar sem svo voru nefndir. Þeir
voru tilhöggnir mjög vel, gerð þeirra var sú, að þeir voru
í ferkant, höfðu talsverðan setflöt, en grenntust eftir
því sem ofar dró. Efst voru þeir ýmist bogadregnir yfir
framhlið eða sperrulaga á framhlið, þ.e. sú hlið sem
að veginum snéri. Á þá hlið voru höggnir stafirnir km
og svo talan sem við átti og sýndi kílómetratöluna frá
einum stað til annars. Venjulega var svo málning sett
í stafina til að gera þá auðveldari til aflestrar. Steinar
þessir eru enn víða meðfram vegum og eru til prýði, ef
vel er um þá hirt.“
Frávik frá þessu er steinn úr Reykjadal sem nú
er varðveittur á Samgönguminjasafninu Ystafelli en
hann hefur verið steyptur á staðnum. Á hann er ritað:
30 KÍLÓM FRÁ HÚSAV. Samkvæmt atlaskorti hefur
steinninn verið við Vestmannsvatn, norðan við Hólkot.
En hvernig var ákveðið hvaða vegir skyldu vera
mældir í lengd? Árið 1897 var lagt fram á Alþingi
frumvarp þess efnis „að mæla skuli á þremur næstu
árum alla vegi, sem ákveðnir eru samkvæmt lögum um
vegi 13. apríl 1894. Mark skal setja á kílómetramótum,
og setja tölur á markið, er sýni vegalengd og
vegastefnu. Hreppsnefndir hlutast til um mælingu
hreppavega, sýslunefndir um mælingu sýsluvega, og
landstjórnin um mælingu þeirra vega, er landssjóður
kostar.“ (Stafsetning er færð til nútíma hér og héreftir í
tilvitnunum).
Þetta hefur væntanlega þótt fullmikil merking og
frumvarpið náði ekki fram að ganga. En það var engu
að síður byrjað að mæla og merkja og hefur líklega
þótt vera hluti af vegabótum þegar þær voru gerðar á
helstu leiðum.
Í Lögbergi, blaði Vestur-Íslendinga í Kanada
7. október 1897 birtist þessi texti í frétt frá Íslandi:
„Nú geta menn riðið eftir sléttri braut alla leið austur
að Bitru í Flóa. Þangað austur var brautin komin um
fyrri mánaðamót, og hefur henni vel skilað áfram í
sumar. Meðfram veginum eru reistir steinar sem sýna
vegalengdina, með fimm kílómetra millibili. Næsta
merkissteininum hér við Reykjavík kvað nú vera rutt
um koll. Hefur kvenmaður, sem fór um veginn í sumar,
sagt svo frá, að hún sá 3 karlmenn, sem þar voru líka
á ferð, leggjast á eitt til að fella steininn. Rælni eins og
þetta er mjög svo vítaverð og þarf bæði mikla heimsku
og ónáttúru til þess að geta leikið sér að þess konar
spillvirkjum“.
Þetta er elsta prentaða heimildin um uppsetta
steina sem ég fann og er það nokkuð dæmigert að
henni fylgir frásögn af skemmdum því slíkar frásagnir
eru fleiri í heimildum um þessa steina.
↑ Adolf J.E. Petersen (f.1906 d.1985) vegaverkstjóri hjá
Vegagerðinni