Helgarpósturinn - 09.10.1981, Blaðsíða 9

Helgarpósturinn - 09.10.1981, Blaðsíða 9
htaíjarpAczH ,rinn Föstudagur 9. oktöber 1981 X UR HEIMI VISINDANNA Mmsjón: Þór Jakobsson Hvernig væri að leggja flugvallarsvæöiö undir háskólahverfiö? Vísindaþorp 1 siöasta visindaþætti Helgar- póstsins var litillega minnst á vis- indi og tækni á Islandi og þá aö þvi vikið, aö rannsóknir eru stundaðar mjög á vlð og dreif — út um borg og bi. Svo er þessu raunar variö i öðrum löndum lika, enda eru visindagreinarnar löngu orðnar legio, ótal margar, og markmiðin ólik, sums staðar hagnýt, annars staðar fræöileg. Stundum er þó slatti af stofnunum undir einni yfirstjórn, eins og t.d. háskóli meö fjölda deilda I mörg- um byggingum. Háskólasvæðið er heild, eins konar litið þorp þar, sem háskólarektor er bæjarstjóri. Þrengsliogþensla Ekki er þao óalgengt erlendis, að háskólar sem komnir eru til ára sinna lendi i kröggum vegna þrengsla. Þeir standa á gömlum merg og aðsókn fræöimanna og nemenda er góð að þeim háskól- um sem á annað borð eru vel reknir. Það þarf endurnýjun öðru hvoru og húsakynni til viðbótar til aö fylgjast með þróuninni og bregðast við vaxandi vinsældum slikrar stofnunar. En þá kemur bobb i bátinn, þvi að þessir gömlu skólar eru nú ekki lengur i útjaðri bæjar eins og i upphafi eða alla vega þar, sem landrými er nóg. Bærinn er orð- inn borg og gróðursælt háskóla- hverfið er nú vin i landi steypu og steins. Háskólinn getur þvi aðeins fært út kviarnar, að fest sé kaup á húsunum i kring með ærnum til- kostnaði, annaðhvort til afnota eftir þvi sem kostur er eða niður- rifs til að rýma fyrir heppilegri húsakynnum i staðinn. Nýir háskólar i útjöðrum borga og i útborgum standa betur að vlgi, landrýmið er meira og hæg- ara er um vik að reisa hús og hall- ir fyrir rannsóknir og kennslu. Svæðið er gjarnan skipulagt af rausn með vænum grasflötum milli bygginga. Oft eru þetta þeir staðir I stórborginni sem mest eru aðlaðandi og ekki dregur úr sjarmanum sú mixtúra mannllfs- ins sem hér blandast: sumir læra, aðrir kenna og raunar flestir hvorttveggja á einn hátt eða ann- an. Vitanlega fara ekki allar rann- sóknir fram við háskóla. Aðrar sjálfstæðar stofnanir án kennslu og nemenda eru margar og á það við bæði hér heima og erlendis. Stundum eru samskipti háskóla og sérstofnana allnáin og mynd- ast þannig margarma tenging samvinnu og gagnkvæmra áhrifa. Það er þvl ekki ófyrirsynju að mönnum hefur dottið i hug að reisa „visindaþorp" meö það fyr- ir augum að efla visindi og menntun á hnitmiðaðan hátt. „Þorpið" er þvi eins konar há- skólasvæði i æöra veldi — „bæj- arstjórnin" ræður ekki einungis yfir háskóla heldur einnig fjölda rannsóknastofnana án nemenda þar, sem lögð er stund á hin margvtslegustu fræði. Við höfum frétt af slikum visindabæjum I Sovétrikjunum, en nú skal I stuttu máli greint frá einum i burðar- liðnum og er sá i Japan. Er hann af sumum sagður stærstur I heimi. Þetta mikla menntasetur hefur verið kallað Menntaborgin Tsukuba. Kannski væri orðið „háborg" ekki svo vitlaust— sbr. háskóli. Tsukuba I rauninni hefur Tsukuba verið lengi I fæðingu. Rúm 20 ár eru lið- in slðan menn hófust handa við skipulagningu og framkvæmdir. Sjö ár eru liðin siðan staðurinn var „vigöur" — og nú þegar eru þar um 40% opinberra starfs- manna, þeirra sem vinna að rannsoknum. Þarna eru um 30% þeirra rikisstofnana sem sinna rannsóknum. Háskóli og 43 rann- sóknastofnanir eru á svæðinu. Starfsmenn eru rúmlega '11 þús- und talsins og starfa 6.5 þúsund þeirra við sjálfar rannsóknirnar. Starfsfólk, nemendur og fjöl- skyldur munu vera um 25 þúsund. Margt er um manninn og margt stórt i sniðum, en samt er ballið bara rétt að byrja að sögn þeirra sem ráða rikjum I Tsukuba. Eftir myndum að dæma eru byggingarnar I Tsukuba hinar stæðilegustu og ofgnótt er þar tækja og tóla til visindalegra til- rauna. Bregður reyndar svo und- arlega við aö skortur er á sér- fræðingum fremur en útbúnaði til rannsókna. En forráðamenn menntabæjarins spá þvi að ekki liði á löngu þar til japanskir vis- indamenn ranki við sér og gripi gullin tækifærin I Tsukuba. Stjórn og samskipti stofnana I „háborg- inni" verður endurskoðuð og reynt er að koma I veg fyrir óþarfa samkeppni og tviverknað. Menn gera sér grein fyrir þvi, að Tsukuba á um þá kosti að velja að verða þunglamalegt letibákn eða viðfrægt menntasetur og höfuð- stöðvar náttúruvisinda og tækni I Japan. Háborgin sýnd heiminum Fjölbreytilegar rannsóknir fara nú þegar fram i Tsukuba þrátt fyrir allt, en betur má ef duga skal segja stórhuga forráða- menn menntamála i Japan. Þeir vilja gera garðinn heimsfrægan. Akveðið hefur verið að halda heimssýningu I Tsukuba árið 1985. Hvorki meira né minna en jafnvirði billjón (bé) dollara á að veita 1 fyrirtæki þetta, sýninguna. Búist er að visu við talsverðu fjárhagslegu tapi af sýningunni, en ágæti menntaborgarinnar miklu mun verða mönnum kunn- ugt um viða veröld. Það mun efla visindin i Tsukuba að dómi Jap- ana. Motto þessarar miklu sýningar verður: „Híbýli manna og um- hverfi — visindi og tækni i þágu heimilisins". Kannski hefðu ein- hverjir lesenda hug á að taka þatt i sýningunni. Mætti t.d. ekki kynna þar hitaveitu? Hvað sem þvi llður má vænta þess innan tlð- ar, að einhver landi riði á vaðið með dvöl I háborginni Tsukuba — til að læra eða gruska. VETTVANGUR c WWk o VJ HBl í/> Hbi </> P^-V c ¦ WflflH __________¦- 1_ H_r :0 ^ÍiÁífl B-T 0Q Wí w ._ Tnl W^r' C ^BfflW ggf : i_ ^HB VB&*'--¦'¦¦'¦'-:"- | < MHBH-HHW 1 minjavörslu i laridinu? A hann að vera fjölhæfur vis- indamaður, sem hefur drjúga þekkingu a þeim margháttuðu sviðum, sem undir hann heyra, og vel i stakk búinn til aö skipu- leggja verkefni ásamt starfs- mönnum og fylgjast með þeim? Eða á hann að vera einhvers- konar rekstrarhagfræðingur og harðsviraður fjáraflamaður, sem óaflátanlega rlður húsum I menntamálaráðuneyti, fjármála- hvort sem eru gripir geymdir i safninu sjálfu eða fornminjar og friðuð mannvirki." Þjóðminjar I viðasta skilningi eru hverskonar heimildir um mannvist og nánast öll mannanna verk frá upphafi til okkar daga. Þetta er langtum margbrotnara en fram kemur i lagagreininni og væri efni i langan pistil að telja það upp og útskýra. En sam- kvæmt lögunum er einn einasti maður ábyrgur fyrir varðveislu Þjóðmin jasaf nið og Súpermann 1 siðastá tölublaði Helgarpósts- ins var gerð dálitil úttekt á slæmri stöðu minjaverndunar- mála hérlendis og eðlilega eink- um Þjóöminjasafnsins. Það er þarft verk að vekja athygli á þvi ófremdarástandi. A hinn bóginn er þess ekki að vænta, að öll kurl komi til grafar i slikri umfjöllun og engin furða þott sitthvaö verði einfaldað eða missagt. Eitt atriði þessa máls vildi ég ræða ögn nánar, en það er spurn- ingin um yfirstjórn minjavernd- unar. Sumum viömælendum blaðsins varð alltlðrætt um hógværð og kurteisi þjóðminjavarðar I garð fjármálayfirvalda og virtust jafnvel telja það eina höfuð- ástæðu fyrir lélegum fjárhag safnsins. 1 þvi sambandi þykist ég þó geta fullyrt, að núverandi þjóðminjavörður hafi ekki verið hótinu linari I fjárkröfum en fyr- irrennarar hans. En þetta er ekki mergurinn málsins. Lausn vandans er áreið- anlega ekki fólgin I þvi að skipta um yfirmann, einsog þeir gera i Sovétinu. Hvaða eiginleikum þarf sá maður að vera gæddur, sem á að hafa yfirumsjón meö allri þjóð- ráöuneyti og Alþingi og herjar þannig út peninga? óefað munu flestir svara fyrri spurningunni játandi. Og þvi mið- ur virðist ekki hægt að svara hinni neitandi heldur. Það mun hinsvegar vera sjaldgæf tilviljun, að þessir tvennskonar eiginleikar séu ofarlega á ferli i einum og sama manninum. Og jafnvel þótt svo væri, er hvort verksviðið um sig svo krefjandi, að annað hlyti að bitna á hinu. Það er með öðrum orðum ætl- ast til alltof mikils af einum manni, einsog einn viðmælenda benti reyndar á. Þetta gat sjálf- sagt gengið fyrir hundrað árum, þegar stofnunin og maðurinn voru eitt og safnið komst fyrir i einu herbergi. En ég fullyrði, að siðastliðin fimmtiu ár hefur þetta verið óviðuriandi. A þessum em- bættismanni standa margfalt fleiri járn en t.a.m. landsbóka- verði og þjóðskjalaverði, og er þo áreiðanlega full ástæða til að létta 19. aldar fyrirkomulaginu af þeim stofnunum Hka. 1 2. grein þjóð- minjalaganna segir: „Þjóöminjasafnið er miðstöð allrar þjóðminjavörslu I landinu. Það skal varðveita islenskar þjóðminjar I viðasta skilningi, allra þessara minja. Til þess að anna þvi öllu þyrfti helst ein- hverskonar Súpermann, þvi að kröfur og óskir um rannsóknir, varbveislu og þjónustu aukast með hverju ári, sem vonlegt er á timum hraðstigrar þróunar. Ekki bætir fámenni starfsliðs úr skák. Þegar háttsettum em- bættismanni i f jármálaráðuneyt- inu var nýlega tjáð, að 9 menn væru fastráðnir við Þjóðminja- safnið, lét hann segja sér þrim sinnum. Hann hafði eðlilega imyndað sér, að þar hlytu að starfa 20 - 30 manns. Það er reyndar I áttina við álit okkar starfsmanna um þann f jölda, sem þyrfti til að safnið gæti viðunandi sinnt þeim verkefnum, sem þvi ber lögum samkvæmt. Þar er átt við fornleifafræðinga, aðra minjafræðinga, listfræðinga, þjóðháttafræðinga, ljósmyndara, kvikmyndara, skrásetjara, út- gáfustjóra, sýningastjóra, smiði, forverði, eftirlitsmenn byggða- safna, leiðsögumenn um safnið osfrv. Það minnsta, sem hægt er að ætlast til, er að hinn visindalegi yfirmaður Þjóðminjasafnsins fái sér viö hlið einhverskonar rekstr- arstjóra, sem sjái um hina fjár- • Getur ekki sinnt því sem bað á samkvær logum að gera • Færri starf smenn vin ner á Þjóðminjasafni en a Þjóðminjasafni Fasreyinca. ««m or „, Þjóðminjasafnið í þumal- skrúf u f járveitingavaldsin málalegu hlið starfsseminnar, en hún nær einsog áður greinir yf- ir mestallt mannllf I landinu. En það er ekki nóg. Til þarf að vera eitthvert safnráð, sem gerir áætlun um verkefni fyrir ákveðib timabil og tekur afstöðu til marg- háttaðra álitamála. Það mætti skipa með ýmsum hætti. Þór Magnússon bendir á, að skipta þurfi safninu i deildir, sem hefðu tbluvert sjálfstæði. (Það er reyndar heimilt skv. núgildandi lögum). Þá væru deildarstjórar sjálfsagðir i ráðið. Einnig hefur komið fram hugmynd um fjórð- ungsminjaverði, sem þá ættu þar Hka sæti. Hvernig sem því yrði háttaö, ættu fulltrúar starfsfólks, Félags Islenskra safnmanna og jafnvel Félags islenskra fræða að eiga sæti I þessu ráöi. Það hlýtur að vera styrkur fyrir sérhvern embættismann að hafa stuðning sem flestra aðila að baki sér, þeg- ar einhverju skal hrinda i fram- kvæmd. Það vakti athygli fyrir tveim árum, þegar á það var bent, að einungis 0.46% af rikisútgjöldun- um færu til skapandi menningar- starfsemi I landinu. Til varð- veislu þess menningararfs, sem hér um ræðir, fara 0.07%.

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.