Helgarpósturinn - 09.10.1981, Blaðsíða 15

Helgarpósturinn - 09.10.1981, Blaðsíða 15
14 Föstudagur 9. október 1981 Jielgarpóst — Pnctudantir 9. október 1981 „Flciri litir cn iivíit ofl svart í tiiverunní" Gils Guðmundsson í Heigarpóstsviðtali Þaö leynir sér ekki þegar komið er inn I vhmuherbergi Gils Guömundssonar uppi á loftiá heimilihansaðLaufásvegi 64, aö þar býr grúskari. Maður sem grúskar f liókum. Þaö leynir sér hetdur ekki, að þar býr rit- höfundur. Veggir vinnuherbergisins eru meira og minna þaktir bdkum. t einu horninu, innan seilingar frá stórum bókaskáp, er djiipur hægindastóll og skemill, og þaö þarf ekki lengi aö horfa á hann til að sjá, aö þar hefur verið setib löngum stundum. Það liggja útskrifuð btöð út um allt. Á legubekkpróförk af næstu bók hans, fyrsta bindinu af Togaraöldinni. En fleira er I gangi. A skrifborðinu blasir við handrita- bunki, efstblað sem bendir til, að þarna sé komið leikrit. „Ég er að undirbiia titvarpsþátt um Tómas Sæmundsson. Hhitiaf þvl er leikrit, sem fjallar meðal annars um það þegar Tómas kemur til Kaupmannahafnar og hittir þá Jónas og Konráð. Ilann skammar þá fyrir að eyöa timanum i útgáfu skemmtirita I stað þess að gera eitthvað gagnlegt. Tildæmis gefa út landbúnaðarrit átsIandi",segirGitsumleiðoghannbirtist f dyrunum með rjúkandi kaffi i gamaldags kaffikönnu — einni af þessum með gömlu, góðu kaffipokunum sem þarf að sjdða í kaffitilað fá réttbragð að kaffinu, en hafa nú aö mestu vikið fyrir pappir eða vlrnetum i rafdrifnum kaffikönnum. ,,Þii getur fengið nóg heitt vatn. Ég er þekktur fyrir að laga sterkt kaffi." En undirritaður kann að meta sterkt kaffi og veltir fyrir sér hvernig best sé að tyrja viðtalið, um leiö og fyrsti sopinn rennur ljúflega niður. Sögugrúskari, höf undur margra bóka um sögulegt efni, stjórnmálamaður og lengi al- þingismaBur — dró sig Ut úrpólitikinni fyrir þremur árum. Svo ekki sé þvi gleymt, að iiann var forstöðumaöur Menningarsjóðs árum saman. En a undan öllu þessu? Það er liklega rétt aö byrja á þvi að gníska dálitið i fortið sögugriiskarans. „Eg er Vestfirðingur að ætt og uppruna, fæddur i önundarfirði, og ættir minar eru þar og við tsafjarðardjUp." Hennari oq sjómaður ,.Þar var ég til 16 ára aldurs, þegar ég veiktistaf berklum og fór á berklahæli. Eg komstaftur heim aB tveimurárum liBnum, fdr sfBan i Kennaraskólann. En jafnframt skólasókninni, á sumrin, og þar á eftir, bæBi sumar og vetur, stundaBi ég sjó. Ég útskrifaBist Ur Kennaraskólanum 1938 og var eftirþaB á sjó, bæBi fyrir vestan og á skipum af SuBurnesjum, mest SandgerBi, og framanaf striBsárunum var ég á sfld á sumrin. Eftir þaB fór ég aB fást viB kennslu og rit- störf. Eg kenndireyndar stutt. Fyrst var ég hjá SigurBi Greipssyni i Haukadal, siBan viB unglingaskólaiGarðiogSandgerBi. ÞaB var skóli, sem séra Eirikur Brynjólfsson á Útskálum i GarBi hafBi stofnaB, einn af þessum einkaskólum, sem störfuBu vfBa um land þangaB til gagnfræðaskólalögin tóku gildi. Eftir aB ég hætti kennslu tók ég við rit- stjórn SjómannablaBsins Vikings og var ritstjóri þess I niu ár. En rétt fyrir striB hafBi ég fariB aö semja og gefa Ut safnritið Frá ystu nesjum, sem eru vestfirskir sagnaþættir og þjoBsögur. Skömmu siBar fór ég siBan að safna efni til rits um skútutimabilið á Islandi, aÐ frumkvæBi GuBjóns Ó. GuBjónssonar Utgef- anda. Þetta varö bók sem kom Ut i tveimur bindum og var vinna min ásamt öðru i þrjU til fjögur ár. Ég ferBaðist hringinn i kringum landið og dvaldi Iengri og skemmri tima á ölhjm stærstu verstöðvum þar sem skUtur höfBu veriB gerBar Ut. Ég gæti imyndaB mér, aB þetta hafi veriB ifyrsta sinn sem útgefandiréB mann á föst mánaðarlaun til ákveBinna starfa. Hann borgaði mér allan ferBakostnaB og meBal kennaralaun, en þaB var þaB sem ég heföi getað gengið að annars. víoiöi viö skútukalla Verkið framkvæmdi ég þannig, að ég átti viðtöl við gamla skútumenn.bæði skipstjóra og háseta og reyndi að grafa upp á stöðunum þær heimildir, sem þar var um að ræða. En ég hafBi ekki vit á aB hafa meB mér myndavél og myndasmiB hafBi ég engan, eins og þú núna, svo þvi miður eru fáar myndir til af þessu fólki. Þaö er lika áberandi með skutuöldina að það var tekið litið af myndum um borð, af mönnum viB vinnu sina. Ef myndir voru teknar hlupu menn til og skiptu um föt og rökuðu sig og fóru siðan saman til ljósmyndara til að láta mynda sig i finu fötunum. Það varalltannaðmeBtogarana. A ÞjóB- minjasafninu er til hreinn fjársjóður af ljósmyndum, sem eru teknar um borð og i landi, flestar eftirGuBbjart Asgeirsson sjó- mann i HafnarfirBi." — Og nU er komiB aB togaraöldinni — prtíförkin liggur þarna á bekknum... ,,Þa6 var mjög ánægjulegur timi, þegar ég vann viB Skútuöldina. UppUr þvi aB sú bók kom út fór ég aB glima viB sögu togarannaogvann viB það verkefni meira og minna næstu árin, 1946.til 1948. En vegna anna i öðru lagði ég það til hliðar, þangað til núna. Eftir að ég dró mig út úr pólitlkinni fannst mér ég skulda islenskri sjómanna- stét það aB dusta rykiB af þessum gömlu handritum og koma þeim fyrir sjónir lesenda." 15 viðlal: Þorgrímur Gesisson í minninp hállrar aldar — Fyrst viB erum farnir aB tala um þessi sagnfræBilegu verk væri ekki Ur vegi aB minnast á Aldabækurnar svonefndu. Lik- lega eru þær einna þekktastar af ritverkum þinum. Hver var aBdragandi þess, aB þú réBst iaB taka þærsaman —og hvers vegna var þessi fréttastill valinn? „Þessar aldabækur eru þannig til komnar, aB þegar 20. öldin var um þaB bil halfnuð, það hefur verið 1949 eða snemma árs 1950, kom Valdimar Jóhannesson bóka- útgefandi að máli við mig og ræddi um Ut- gáfuhugmynd, sem hann sagöimér að væri komin frá Þórhalli Vilmundarsyni, síðar prófessor. Valdimar spuröi hvort ég vildi taka að mér aB semja bók i einhverskonar minningu um þennan helming aldarinnar á þann veg, aB ég skrifaBi 50 þætti, einn frá hverju ári, og veldi sögulegustu atburBi hvers árs. Mér fannst hugmyndin nokkuB góð og fór að vinna að þessu verkefni. En fljótlega tók hugmyndin breytingum i samvinnu viB Valdimar á þann veg, aB þetta yrBi eins konar fréttablað þessarar hálfu aldar og skrifaö um atburðina i þeim fréttastil.semþá tiBkaBistlfréttablöBum — og gerir enn i dag. Ég hafBi mjög gaman af aB glima viB þennan stil, þott ég hafi aldrei unniB viB dagblaB. En þetta er eins og hvert annað handverk sem verBur aB læra, og þaB er ekki sist gaman aB reyna aB blása fréttalifi i gamlar og dálitiB þurrar frásagnir. t fréttum frá fyrri timum þurfti að tina saman úr ýmsum áttum og auka heldur viö, eftir likum stundum.Eftir að kemur fram á seinni áratugi var aBal verkefniB að sjóBa niBur, taka megin atriBin, ná kjarnanum". Blaðamennskusapírsði — Ef viB vikjum aftur aB sagnfræBinni. StundaBir þú einhverntimann nám i henni, eða ert þú einn af fræðaþulum gamla timans? „Fyrir velvilja Jóns heitins Jóhannes- sonar prófessors I sagnfræði fékk ég að sitja hjá honum i timum eina tvo vetur. Og sömu vetur fékk ég einnig að sitja itimum hjá bókmenntasöguprófessorunum SigurBi Nordal og Steingrimi J. Þorsteinssyni, sinn veturinn hjá hvorum. Þetta er mitt eina „nám" i sagnfræBi og bókmenntum. 'ÞaB kann aB vera af þvi aB ég hef reynt aB klóra mig framúr þessu sjálfur, aB ég hall- aBist aB þvi sem mætti kalla blaBa- mennskusagnfræBi. Ég hef meiri áhuga á þvi aB gera söguna liflega heldur en vera meB þurrtstaBreyndatal. Mér þykir gott, ef mér hefur tekist aB gera söguna, eða það sem ég fæst við, aðgengilegt og læsilegt. Og mér til ánægju hef ég veitt þvi athygli, aB margt ungt fólk hefur lesiB t.d. aldarbæk- urnar, væntanlega sér til fróBleiks". Þjöðvarnarllokkurínn — Ensnúum okkuraBpdlitfkinni, sem þú ert liklega einna kunnastur fyrir — aB minnsta kosti seinni árin. Hvenær fórst þU aB hafa afskipti af stjórnmálum, og hvaB rak þig út á þa braut? „ÞaB var náttúrlega öllu öBru fremur hernám landsins og þaB ástand sem hér skapaBist um og upp úr 1945, stríBs- lokunum, sem olli þvi, aB ég fór aB hafa af- skipti af stjórnmáium. Eg hafBi engin telj- andi afskipti af þeim fyrr. Ég var kjosandi Sosialistaflokksins frá stofnun hansen gekk aldrei i hann, fyrst og fremst vegna þeirra viðhorfa sem mérþóttiþá gæta allt of mikið gagnvart Sovétríkjunum. Þeirrar skil- yrðislausu hlýðnisafstöðu sem virtist áber- andi hjá ráðamönnum i flokknum. Svo var ég einn af stofnendum ÞjóB- varnarflokks íslands árið 1953. Þar á undan átti ég þátt i þvi að berjast gegn her- stöðinni, þegar herinn kom hingað aftur, árið 1951, og raunar allar götur frá þvi kröfur komu upp um herstöð til 99 ára, i striðslok." — Hvernig flokkur var Þjóðvarnarflokk- urinn — fyrir utan það aB vera á móti her- stöðinni? „Þjóðvarnarflokkurinn skilgreindi sig sem flokk lýðræðisjafnaöarmanna, en and- stæðan herstöðvum og þeirri ihaldssam- vinnu sem setti mikinn svip á AlþýBu- flokkinn. Flokkurinn vildi gjarnan starfa á svipuBum grundvelli og vinstri armur Verkamannaflokksins breska gerBi og hefur löngum gert — hann var róttækur flokkur sósialdemókrata". „Til höluðs okkur" — Þjóðvarna.rflokkurinn átti um tima talsvert góBu gengi aB fagna, kom meBal annars mönnum á þing. „Já, ég, ásamt Bergi Sigurbjörnssyni, vorum þingmenn ÞjóBvarnarflokksins á árunum 1953—'56. En þá náBum við ekki kosningu, þótt litlu munaBi. Astæðan var fyrst og fremst sú, aB fyrir þær kosningar höfBu veriB stofnuB tvenn kosningabanda- lög, meBal annars okkur til höfuBs. AlþýBu- bandalagiB var til vinstri viB flokkinn, aB taliB var, þá sem lausleg kosningasamtök, en hinumegin kom bandalag AlþýBuflokks- 'ins og Framsóknarflokksins, „hræBslu- bandalagiB", sem svo var kallaB. Upp úr þessum kosningum var vinstri- stjórnin mynduB, en ÞjóBvarnarflokkurinn starfaB siBan nokkur hæstu ár. En áriB 1963 gekk hann til samstarfs viB AlþýBubanda- lagiB. Þá var ég aftur kosinn á þing I Reykjaneskjördæmi, á vegum AlþýBu- bandalagsins, og sat til 1978". — Hver var ástæ&an fyrir velgengni ÞjóBvarnarflokksinsá þessum árum, sem - hann átti menn á Alþingi? „ÞaB var aB verulegu leyti vegna þess ástands,sem hér komupp, einkum á fyrstu árunum eftiraB Bandaríkjaher kom hingaB á nýjan leik. Þeir voru margir sem töldu, aB Sósialistaflokkurinn og AlþýBubanda- lagiB næðu ekki til nándar nærri allra þeirra, sem voru andvigir hersetunni og hermanginu vegna afstöBu þeirra til risa- veldisins i austri". — Ætti slikur flokkur möguleika nú? „Nei, það held ég ekki. Það sem meðal annars hefur breyst frá þessum tima er það, að Alþýðubandalagið hefur verið skipulagt sem stjórnmálaflokkur og hefur engin fbkksleg tengsl austur á bóginn né I aBrar áttir og er aBeins háB félögum sinum og kjósendum — islenskri alþýBu". „Besli valkoslurinn" — Ert þú ánægBur meB AlþýBubanda- lagiB eins og þaB er nú? „MaBur væriþá alltof litilþægur ef maBur væri nokkurn timann ánægBur meB þann flokk sem maBur fylgir. Ég tel tvimæla- laust, að sitthvaB standi þar til btíta, þótt ég hiki ekki við að fullyrða, að Alþýðubanda- lagið er langbestivalkosturinn sem Islensk- um stísialistum stendur til boða i dag". — Ert þú ánægBur meB frammistöBu fiokksins i herstöBvamálinu? „Nei, ég er þaB ekki. Hinsvegar er afar ósanngjarnt aB gera þá kröfu til AlþýBu- bandalagsins, að það eitt geti ráðið ferðinni i þeim málum meðan það hefur innan viB fimmtung þingmanna á Alþingi — og kjós- enda á bakviB sig". Skíikasi — Pólitisktskltkasthefur löngum tiBkast i islenskum stjórnmálum. En sé lítið til baka, yfir ptílitiskan feril þinn, virBist manni sem þar hafir þU setiB hjá — hvorki veriBþolandinégerandi iþeimleik. Hvern- ig stendur á þvi? „Ég hef alltaf átt erfitt meB aB skilja, hvaB þá heldur tileinka mér hugsunargang þeirra manna, sem virBast lifa i svart- 'livitri veröld. Þeir skipta mönnum i sauBi og hafra, góBa og illa, siðaða menn og siB- lausa. SÍikt er ákaflega mikil einföldun hlutanna og getur orBið háskalegt ef stjórn- málamenn og blaðamenn fara að temja sér þá aðferð. Af slikri einföldun sprettur for- dæming og ofstæki. Ég tel það kost á stjdrnmálamanni ef hann er bæði hreinskilinn og einarður — geðlausir menn koma einatt litlu i fram- kvæmd. Stjórnmálamaður þarf aB vera fær um aB beita gagnrýni. En mjög einsýnn maður og ofstækisfullur er allsstaðar hvim- leiður,enþóóvIBa hættulegrien á vettvangi stjórnmálanna. Hvert mál hefur tvær hliBar, og þaB er sjaldnara en ofstækis- maBur heldur, sem önnur hliBin er snjóhvit en hin kolsvört. Og ætli þaB sé ekki bæBi „gull og grjót" i hverjum manni, eins og segir i visunni um Arnljtít ölafsson — kannski i dálitið breyti- legum hlutföllum. Eigi ég að velja á milli ofstækis og umburðarlyndis i dómum um menn og málefni, þá hika ég ekki við aB telja siBari kostinn betri. ÞaB eru sem betur fer fleiri litir en hvitt og svart i til- verunni — hún er blönduB litrófinu eins og þaB leggur sig". Pðlíiísk umræða á villiuölum — Nú hefur þú pælt i gegnum islensk blöB frá siBastliBinni hálfri öld og vel þaB. Hvernig er pólitisk umræBa á Islandi nútimans miBaB við það, sem hefur gerst og gengið gegnum tíðina? „Jú, ég hef kynnst ansi mikið islenskri blaðaútgáfu alveg frá stofnun Þjóðólfs, á miðri siðustu öld og fram á þennan dag. Það er erf itt að bera þetta saman, lengi vel voru blöðin afskaplega litil og yfirleitt vann bara einn maður við þau, og oft jatn- vel iaukavinnu. En ég get ekki séð, að þaB hafi orðið stökkbreyting, þó hefur hver ára- tugur sinn sérstaka svip. Siðustu árinhef ég veriB töluvert uggandi um þaB, aB pólitisk umræða i fjölmiBlunum væri aB komast á töluvert háskalegar villi- götur. ÞjóBmálabaráttan hefur orBiB heift- úðugri, illskeyttari, meira af persónulegu skitkasti en algengt var undanfarna ára- tugi. Mér er kUnnugt af lestri þessara gömlu blaBa, aB þetta persónulega skitkast var hér landlægt, t.d. um og eftir siBustu alda- mtít og enda lengur. Menn reyndu að slá sig tilriddara, oft undir dulnefnum, með sóða- legu orðbragði um kunna menn i ábyrgðar- stöðum. Svo breyttist þetta um nokkuð langt skeið — breyttist að minu viti mjög til batnaBar.Og vissulega var þaB landhreins- un, aB vera laus viB sóBaskapinn. Dulnelnisluglar En nú um nokkurra ára skeiB hefur aftur sigiBáógæfuhliBiþessu efni.ÞaB ereinsog ýmsir þeir sem slá um sig meB.orBum eins og ,,frjálsblaBamennska"og „rannsóknar- blaBamennska" haldi, aB slikt sé einkum fólgiB i þvi' aB ausa auri áberandi einstak- linga og stofnanir þjtíðfélagsins. Þeir eru sumir mestu sóðar, sem rita undir fullu nafni, og bera jafnvel ritstjöratitil. Verstir eru þd dulnefnisfuglar og nafnleysingjar, sem fylla slúðurdálkana og demba óspart yfir landslýðinn Ur skálum illgirni sinnar. Ég segi það alveg eins og er, aB sIBustu árin min á þingi sárnaBi mér oft, þegar t.d. alþingismönnum, ekki einum, heldur öllum, var lýst i greinum og lesendabréfum dagblaBa sem duglausum slæpingjum, fé- gráBugum, spilltum, mUtuþægum, siB- lausum. Og Alþingi var þá aB sjálfsögBu spegilmynd slikra vesalmenna, fordæman- leg stofnun þar sem úrþvætti sátu og komu sér aldreisaman um neitt nema aB hækka kaupiB sitt. OrBbragB af þessu tagi er ekki aBeins for- dæmanlegt af þviaB þar er fariB meB ósatt mál. ÞaB ætti aB vera öllum góBum mönn- um áhyggjuefni, ef f ólk almennt fer aB trUa þvi, aB stjtírnmálamenn séu upp til hópa misyndismenn og Alþingi hrein og bein vandræBastofnun. Þá er lýBræBinu hætt og kominn jarBvegur fyrir hreinar einræBis- kenningar. myndir: Jim smarl Og eftir á aB hyggja: HvaBa fyrirmunun væri þaB, ef rétt væri, aB islenskum kjós- endum mislækist áratug eftir áratug aB kjdsa sér þingmenn. Þeir kysu i hverjum einustu kosningum, heimsk illviljuB og sér- góB Urþvætti! Nokkuð löng reynsla mi'n af stjórnmála- mönnum Ur öllum flokkum er töluvert önnur. Þetta eru undantekningarlÍtiB greindir, gegnir og vinnusamir menn, sem vilja að störf þeirra verði islenskri þjóö til nytja..A Alþingi hafa starfað og starfa enn, ófáir hæfileikamenn. — Afburðamenn eru fáir, jafnt innan þings sem utan. Þeir eru ekki heldur á hverju strái hjá miklu fjölmennari þjóðum". — Nú hefur þU dregið þig i hlé frá stjórn- málaafskiptum. Hvers vegna? „Það var tvennt sem olli þvi. Annars vegar hef ég orðið fyrir miklum von- brigðum meö samstarf verkalýðsflokkanna tveggja, sem ég hafði gert mér nokkrar vonir um. En ég sannfærðist um, að þau samskipti voru nú örBugri en nokkru sinni fyrr. Hin ástæBan var áhugi minn á þvi aB grúska og skrifa um ymsi þau efni sem ég hafBi áBur fengist viB, en orBiB aB leggja aB miklu leyti til hliBar vegna stjórnmála- starfanna. Þarer efst á blaði togarasagan, auk þess sem ég hafBi lengi haft áhuga á siglingasögu tslands á 19. og öndverBri 20. öld, þ.e.as. siglingum til og frá tslandi og» strandsiglingum eftir aB þær hófust hér. Við efnisöflun um þessi mál hef ég fengist nokkuð siðustu misserin". — Hefur þú alveg slitið öll tengsl viB póli- tikina — engar áætlanir um aB snUa aftur? „Ég starfaennþái minum flokki, en hef látiB þar af flestum trúnaBarstörfum. Ég get hiklaust fullyrt, aB ég mun aldrei fara aB bjóBa mig fram til þings á nyjan leik. Verkefnin hrúgastupp fyrir framan mig og ég er ákaflega sattur viB þaB ef ég get unniB að þvi sem ég hef bæ&i áhuga á og ánægju af". Halði alllal „hiákonu" — Hvort ertu meiri sagnfræðigrúskari og rithöfundur eBa stjórnmálamaBur? .„Ég hef einhverntimann orBaB þaB þannig, aB ég hafi aldrei beitt mér eins og ég hefBi ef til vill getaB á stjórnmála- sviBinu. ÉghafBi alltaf .Jnjákonu" þar sem var grúskið og ritstörfin. E n þrátt fyrir þaö sé ég ekki eftir þeim ti'ma, sem fdr i stjórn- málaafskiptiþviþað varoftlærdómsrikt og ánægjulegt að vinna með áhugasömu og duglegu fólki. En sennilega hef ég haft ennþá fleiri ánægjustundir viB sögugrUskið. Hinsvegar færBu stjórnmálin mig afskaplega mikiB Ut á meBal lifandi fólks. Ég kynntist áhuga- málum þess og viBfangsefnum og ef til vill & ég stjórnmálavafstri minu þaB aB þakka, að ég er ekki löngu orðinn innskorpnuð mumia aftan Ur öldum inni á þjóðskjala- safni eða öðrum rykföllnum stað".

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.