Morgunblaðið - 18.10.1992, Síða 21

Morgunblaðið - 18.10.1992, Síða 21
20 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 18 OKTÓBER 1992 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 18. OKTÖBER 1992 21 JRwgmiÞlafrtfe Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Ritstjórnarfulltrúi Arvakur h.f., Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías iohannessen, Styrmir Gunnarsson. Þorbjörn Guðmundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Björn Vignir Sigurpálsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aðal- stræti 6, sími 691111. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 691122. Áskriftar- gjald 1200 kr. á mánuði innanlands. í lausasölu 110 kr. eintakið. ísland og áratugur fatlaðra Staða þjóðarbúsins setur að sjálf- sögðu mark sitt á afkomu rík- íssjóðs, ekki sízt tekjuhlið hans. Versnandi afkoma fyrirtækja og vaxandi atvinnuleysi hafa skert skattstofna og rýrt skatttekjur. Heildartekjur ríkissjóðs verða um 2.400 m.kr. minni í ár en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Hallinn á ríkis- búskapnum og bágar tekjuhorfur valda því að flestum útgjaldaþáttum er þröngur stakkur skorinn í frum- varpi til ljárlaga. Þó er rýmri fjár- veiting til málefna fatlaðra en áð- ur, en staða þeirra hefur breytzt mjög til hins betra hér á landi á „áratug fatlaðra". Jóhanna Sigurðardóttir félags- málaráðherra sagði m.a. á allsheij- arþingi Sameinuðu þjóðanna síðast liðinn þriðjudag: „Alþjóðaár fatlaðara 1981 hafði mikil áhrif á málefni fatlaðra á ís- landi. Þá var lagður grunnur að, fyrstu heildarlöggjöf okkar um þjónustu við fatlaða, sem tók gildi tveimur árum síðar. Tilgangur lag- anna var að tryggja jafnrétti og fulla aðild fatlaðra að þjóðfélaginu og að samræma þjónustu fyrir alla fatlaða, án tillits til þess hver fötlun þeirra væri... Þróunin í þjónustu fyrir fatlaða á íslandi hefur verið stórkostleg á nær öllum sviðum þennan áratug. Framan af var slík þjónusta bundin við þéttbýliskjama og nánast óþekkt í dreifbýli, en er nú fyrir hendi um allt land. Horfið hefur verið frá vistun fólks á stómm stofnunum til sambýla í almennri íbúðabyggð ... Á þessu tímabili hef- ur fjárveiting hins opinbera til fé- lagslegrar þjónustu við fatlaða nær þrefaldast, úr kr. 3.215 á íbúá árið 1982 í kr. 8.992 á íbúa árið 1992.“ í fmmvarpi til fjárlaga fyrir árið 1993 er gert ráð fyrir því að veija samtals 1.940 m.kr. til málefna fatlaðra. Fjárveiting til rekstrar stofnana fatlaðra hækkar um 125 milljónir króna, m.a. vegna sex nýrra stofnana, sem ýmist hófu störf á þessu ári eða hefja störf árið 1993. Þá hækkar fjárveiting til F'ramkvæmdasjóðs fatlaðra úr 320 m.kr. í 350 m.kr. Ný lög um málefni fatlaðra, sem sett vom fyrr á þessu ári, styrkja og stöðu þeirra í samfélaginu. En þótt margt hafi á unnizt í málefnum þeirra stendur sitt hvað enn til bóta. Þannig sagði félagsmálaráðherra á allsheijarþingi Sameinuðu þjóð- annna að aukinn skilningur nái ekki jafnt til allra fatlaðra hér á landi. „Einhverfir og geðfatlaðir verði frekar fyrir félagslegum for- dómum en aðrir fatlaðir". Það er heldur ekki hægt að una því að tugir geðfatlaðra séu í meira og minna reiðuleysi á höfuðborgar- svæðinu, eins og landlæknir stað- hæfír. Og það gerði illt verra að þessu leyti ef meðferð áfengissjúkra á geðdeildinni að Vífílsstöðum yrði hætt. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna segir að fötluðum hafí víða fjölgað og staða þeirra versnað „á áratug fatlaðra“ vegna bágra þjóðfélags- aðstæðna, fátæktar, vannæringar, sjúkdóma og styijalda. í þessum efnum sem ýmsum öðrum þurfa betur megandi þjöðir að hjáípa ver stöddum til sjálfshjálpar. Það yrði verðugt umræðuefni á alþjóðlegri ráðstefnu um málefni fatlaðra, sem halda á hér á landi á komandi ári, að sögn félagsmálaráðherra. HELGI spjall 3EINAR BENE- •diktsson var persónu- legur og ósvikinn dulspek- ingur en Kristján Karlsson hefur leitt rök að því að hann var ekki algyðistrúar heldur átti hann persónu- legan guð, eða drottin. Steingrímur J. Þorsteinsson próf. benti okkur á kjamann í Gullskýi og ég hef merkt við þessar setning- ar: „Hann fann eðli náttúrunnar streyma í gegnum taugar sínar og æðar; þetta tvíbrotna hverfula eðli, sem þráir að lifa og þarf að deyja.“ —. Og: „Hvert sem hann leit urðu fyrir honum strendur hins ókunna lands, þar sem allar bylgjur brotnuðu og hurfu í sjálfar sig aftur.“ — °K: . , . „En var ekki unnt að hugsa sér að hann væn skynj- aður og skilinn til fulls af annarri æðri sál, með næm- ari taugar og öflugri æðaslög — sem ef til vill kynnu að streyma frá strönd til strandar gegnum ljósvakahaf- ið, langt, langt fyrir ofan huga hans?“ (Ljósvaki er frá Jónasi Hallgrímssyni (níunda grein í Stjörnufræði G.F. Ursins) og Einar notar það einnig í ljóði: Því ljósvakans máttuga móðurlind og moldamáttúran dauð og blind tengjast í okkar ytri mynd en em af tveimur heimum segir hann í kvæðinu í Slútnesi.) Gullský er athyglisverð saga og minnir á margt í skáldskap Einars Benediktssonar. En snertipunktar hennar em við önnur kvæði skáldsins en Pundið. Þar er fremur fjallað um skipbrotslífíð og jarðnesk von- brigði en sambandið við alheimssálina. 4TVÖ FYRSTU ERINDIN I PUNDINU HLJOÐA • svo: Sólbjarmans fang vefst um allt og alla; æska og fegurð á loftbránni hlær. Moldamndrið giltrar og grær. Gullbros af náð yfir jörðina falla. Með þagnandi ekka hafbijóstið hnígur, er himinsins blær lognhljóðum spomm af ströndunum stígur. Ljósherrann breiðir á lífsins brautir liljuprýði og eikarþrótt, — en myrkrið felur sig helkalt og hljótt í hjarta mannsins, með nagandi þrautir, þar dagsins ásýnd er eins og gríma, er undir býr nótt, — herfjötruð veröld takmarks og tíma. Í 3. erindi kemur fram að skipbrotsmaðurinn nýtur einskis í lífínu og þótt hann leiti í leyndasta djúpi eðl- is síns fínnur hann enga lind því hún er horfín í hafíð og í næsta erindi er því lýst hvernig hann getur ekki fest rætur og heldur áfram að leita árangurslaust en hugur- inn er dauður einsog ísvatn streymi í æðunum og minnir á 9. erindi Hafíss þarsem talað er um að kuld- inn streymi til stranda með blóðrás helsins. I 6. erindi Pundsins sér skipbrotsmaðurinn ekkert annað en aftur- göngu sjálfs sín. Lífíð er einsog jarðarför — án líks. En vitnum áfram í Einar sjálfan: Eitt skipbrotslíf starir í sorgarsæinn, sökkvir augum í hjarta síns eymd, þess auður er týndur, þess ákvörðun gleymd. Hann á ekki neitt, sem vermist við daginn. Hann leitar í eðlis síns leyndasta djúpi, hver lind þess er streymd í sand og á dreif undir hafborðsins hjúpi. Hann leitar á víðavangi síns anda, sem visnar í sumarandans blæ, og sér aðeins öræfi og eyðisæ, þar aldini lífsins í blóma standa, agndofa, þögull í heimsins hjörðu, eitt helkalið fræ, sem dó fyrr en það fann jarðveg á jörðu. Hann leitar, Tjann leitar í hljóðsins heimi og hvelfíng ljóssins, en allt er dautt, hvert þankans rúm er svo örent og autt sem ísvatn í farvegum blóðsins streymi, — svo djúpt er himneska djásnið falið, svo dáðlaust og snautt er gjörvallt hans líf og til einskis alið. Dauði og þögn. Þó til grafar hann græfí í glitlausum brotum síns fölnaða pijáls. Hann horfist í augu við svip sín sjálfs og sér aðeins skuggann af glataðri ævi. Hans líf var sem helför með hrylling og feiknum til haugs eða báls, — en líkið sjálft hafði svikizt úr leiknum. í 7. erindi sem minnir dálítið á Passíusálmana („Bæn- in má aldrei bresta þig“) er talað um andvörpin sem líða frá orðlausum vörum og bænimar sem lyftast af hálfum hug með viðeigandi myndhvörfum og líkingum þessa myndvísa stórskálds: Andvörpin líða frá orðlausum vörum, aflstola skeyti, er varpast á bug; bænirnar lyftast af hálfum hug, sem hópvilltir ungar, seinir í fömm, á óravegum, um víðáttu sanda, með vænglamað flug, er falla við sjónhring fjarlægra stranda. Næsta erindi hefst á því sem skipbrotsmaðurinn þráir en lýkur með blekkingarlausri staðreynd: Eitt ósvikið bros. Eitt blik af tári. Eitt blóðkorn af tryggð í hjartans reit. Einn vin í minningamúgans sveit. Nei, moldkaldur dofí í ólífs sári. Einn draum. Eina von, sem dregur á tálar. Nei, dauðaleit um hyldýpisauðnir öreiga sálar. ^ (meira næsta sunnudag) AÐ MIKLA UMRÓT sem verið hefur á sviði heimsmála allt frá falli Berlínarmúrsins haustið 1989 hefur dregið at- hyglina frá hinni hefð- bundnu umræðu um meginstrauma stjórn- mála, sem svo mjög einkenndi níunda ára- tuginn. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt. Öll umræða um togstreitu hægri og vinstri, markaðsbúskapar og áætlunarbúskapar, með hefðbundnum hætti, hefði verið hálf- tilgangslaus og raunar stórfurðuleg á sama tíma og horfíð var frá sósíalisma í Austur-Evrópu og Sovétríkin voru að leys- ast upp. Sú staðreynd að sósíalismi er ekki leng- ur marktækur valkostur þegar menn velta fyrir sér æskilegu þjóðfélagsskipulagi þýð- ir hins vegar ekki að umræða um grund- vallaratriði stjómmála sé orðin óþörf. Hún hlýtur aftur á móti að verða á öðrum grundvelli. í stað deilna um markað eða áætlunarbúskap mun umræðan snúast um hvemig markaðsskipulag við eigum að búa við og hversu víðtæku hlutverki ríkisvald- inu beri að gegna í því skipulagi. Þær umræður sem nú eiga sér stað innan Evr- ópubandalagsins um framtíðarskipan þess, í kjölfar andstöðunnar við Maastricht-sam- komulagið, em eflaust ágætis dæmi um það sem koma skal. Það er líka athyglisverð staðreynd að á sama tíma og sósíalisminn gefur upp önd- ina bendir margt til þess að sú hægri- bylgja sem hófst með kjöri Margaretar Thatcher í Bretlandi og Ronalds Reagans í Bandaríkjunum í lok áttunda áratugarins og var að heita má allsráðandi á þeim níunda, sé i rénun. Getur verið að það sama sé nú að gerast með hægribylgjuna og gerðist með vinstribylgjuna er byijaði um og upp úr 1968, náði hámarki á átt- unda áratugnum, en varð síðan smám saman að engu? Auðvitað felst mikil ein- földun í að setja upp dæmi á slíkan hátt en ýmsir þeir sem stóðu framarlega í hug- myndabaráttu hægrimanna á síðasta ára- tug telja sig samt sjá teikn á lofti um slíka þróun. Það er eðlilegt að beina sjónum fyrst og fremst að Bretlandi og Bandaríkjunum í þessu sambandi. í fyrsta lagi af þeirri ástæðu að þar átti þessi þróun upptök sín og þar var gengið lengst í að hrinda henni í framkvæmd. í öðru lagi vegna þess að hinn engilsaxneski heimur, fyrst og fremst Bretland, er eins konar vagga nútíma fijálslyndis. Það er ekki bara hægribylgja síðasta áratugar sem átti upptök sin þar, heldur ýmsir meginstraumar borgaralegra hugmynda síðustu aldirnar. Umræða öll hér á landi um þessi mál hefur einnig verið undir mjög sterkum áhrifum frá hin- um engilsaxneska heimi. í GREIN SEM nefnist „Er hægri- bylgjan að verða að engu“ og birtist í Svenska Dagbladet fyrir nokkru, gerir Janerik Larsson, framkvæmdastjóri hjá SAF, sænska vinnuveitendasamband- inu, og stjómarmaður hjá markaðsstofn- uninni Timbro, þessa þróun að umræðu- efni. Hann telur margt benda til þess að hægrimenn séu að falla í sömu giýfju og vinstrimenn áður; þeir séu haldnir sjálfs- eyðingarhvöt, famir að skipta sér niður í litla sértrúarsöfnuði og hægribylgjan þar með hætt að skipta máli í þjóðfélagsum- ræðunni. Hann bendir á að þótt ástæðu- laust sé að draga úr þeim mikla árangri sem náðist í stjórnartíð jafnt Thatcher sem Reagans, sé það óhjákvæmileg staðreynd að lífíð heldur áfram án þeirra. Þau hafi bæði stuðlað að endurnýjun hugsunarhátt- ar fólks en hvomgt verið mikill stjórnandi. Larsson, sem átt hefur náið samstarf við flestar helstu hugmyndasmiðjur (think- tanks) bandarískra hægrimanna undan- farna áratugi, bendir á að áhrif slíkra stofnana virðast ætla að verða mun minni „Sjálfseyð- ingarhvöt hægri- manna“ REYKJAVIKURBREF Laugardagur 17. október á þessum áratug en þeim síðasta. Tímam- ir hafí einfaldlega breyst frá því þær voru stofnaðar. Þá hafi ríkt eins konar „bylt- ingar-andrúmsloft“ og menn verið iðnir við að rífa niður. Nokkrum áram síðar hafí stjórnmálamenn aftur á móti staðið frammi fyrir mjög flóknum vandamálum á borð við örbirgð í stórborgunum og hvemig bæri að byggja upp menntakerfi i tengslum við raunveraleikann. Þá hafí baldin vígorð ein ekki dugað til lengur heldur verið nauðsynlegt að móta áþreifan- lega stefnu sem ekki nyti bara hylli hins þrönga hóps „trúaðra" heldur mun breið- ari hóps. Síðan segir í grein Larssons: „í þessari stöðu hefur hluti hugmyndafræðinga bandarískra hægrimanna haldið út í auðn- ina þar sem engin nauðsyn er á að leita að skírskotun í raunveraleikanum fyrir hugmyndimar. Átök hafa blossað upp milli sértrúarhópa og sá stuðningur sem Pat Buehanan hlaut [í forkosningum Re- públikanaflokksins fyrr á árinu] átti ekki síst upptök sín úr þessari átt. Auðvitað era fleiri skýringar á hinum góða árangri Buehanans, en þetta er líklega sú mikil- vægasta. Hann var tákn þess að menn neituðu að horfast í augu við raunveraleik- ann. Af helstu hugmyndasmiðum níunda ára- tugarins í Bandaríkjunum er það fyrst og fremst Stuart Butler hjá Heritage Found- ation sem enn gegnir mikilvægu hlut- verki. Það er vegna þess að hann hefur ávallt reynt að fínna hugmyndum sínum breiða skírskotun. Hann hreifst aldrei af þeirri kyrrð sem einkennir auðn sértrúar- mannanna [...] Einn af fyrri samstarfs- mönnum hans, Anna Kondratas, er nú aðstoðarráðherra hjá Jack Kemp, hús- næðisráðherra Bandaríkjanna. Butler og Köndratas hafa, hvort á sínu sviði, náð að þoka fijálslyndri stefnu — í evrópskum skilningi þess orðs — nær því að verða framkvæmd. Andstaðan hefur ekki síst verið frá því umfangsmikla skrifræði sem stjómar hinu misheppnaða félagslega kerfí Bandaríkjanna. Þversögnin er að Butler og Kondratas, hægrihugmyndafræðingarnir, reka með góðum árangri stefnu umbjóðendanna á meðan skriffínnar félagslega kerfísins reyna, á bak við Pótemkintjöld vinstrirót- tækninnar, að halda í óbreytt ástand á grundvelli vinstriforræðishyggju sem gerir þá andsnúna öllum breytingum sem gera það að verkum að umbjóðendurnir fá auk- ið vald yfír eigin lífí. Þetta má ekki skilja sem svo að hug- myndaumræðan hjá þeim sem líður best í auðninni hafí verið eða sé óáhugaverð. Ég held að áfram verði þörf fyrir einstaka hugsuði eða litlar hugmyndasmiðjur sem reka hugmyndalega umræðu án þess að taka tillit til þess hvort hægt sé að hrinda hugmyndunum í framkvæmd þá stundina. En það er líka jafnvíst að þessi hluti hug- myndaþróunarinnar nægir ekki til. Fijálshyggjustofnunin CATO hefur aldrei bilað í trúnni. Allri praktískri pólitík hefur verið gefín sú einkunn að hún sé misheppnuð; Reagan var jafnmikil hörm- ung og Carter. Þetta hreina hatur, í vand- aðri framsetningu, hefur verið athyglisvert sem bakgrunnur almennrar umræðu. Raunveruleg áhrif þess hafa hins vegar óneitanlega verið mjög takmörkuð [...] Þessa stundina fínnst mér bandarísk hug- myndaumræða einkennast af tómarúmi. Þetta er einkennilegt, þar sem raunveru- legar og alvarlegar ógnir eru nú fyrir hendi — t.d. hættan frá verndarstefnumönnum sem gæti leitt til þess að bandarísk efna- hagsmál yrðu miðstýrðari en þau hafa nokkum tímann verið, að báðum heims- styijöldunum undanskildum. Hver það verður sem fyllir þetta tóma- rúm á eftir að koma í ljós. Hugmyndafræð- ingar hægrimanna, sem nú hafa snúið aftur til þeirrar þægilegu einangrunar sem þeir vora í fyrir Reagan-tímann, munu líklega ekki vera með svörin við spurning- um tíunda áratugarins." ----------------------------1------------ Að hafa áhrif á raunveru- leikann MJÖG SVIPAÐAN tón er að fínna í grein sem Graham Mather ritaði í breska dagblaðið The Guardian í til- efni af því að hann lét af störfum sem yfirmaður Institute of Economic Affairs fyrr á árinu, en IEA var ein þeirra hug- myndasmiðja sem hvað mest áhrif höfðu á mótun stefnu Thatcher á valdaárum hennar. Mather tók þar við störfum árið 1987 en áður hafði hann verið yfírmaður Institute of Directors, stofnunar á vegum breska atvinnulífsins, sem einnig hafði mikil áhrif á Thatcher-stjórnina. Mather var þeirrar skoðunar að verkefni fijáls- lyndra manna ætti ekki fyrst og fremst að vera árásir á raunverulega eða ímynd- aða andstæðinga eða að sýna fram á hversu öðravísi eða sérvitrir menn væru. Það hlyti að vera að stuðla að breytingum; hafa áhrif á raunveraleikann. Mather var mjög umdeildur þann tíma sem hann starf- aði hjá IEA, hann var skipaður í stöðuna af yfirmönnum og fjármögnunaraðilum stofnunarinnar, sem töldu kominn tíma til að ferskir vindar blésu um hana, en þeir Richard Harris og Arthur Seldon, sem stofnuðu IEA á sjötta áratugnum, voru ráðningunni andvígir. Greinin í Guardian er eins konar uppgjör af hálfu Mathers vegna þessara átaka innan IEA, sem end- urspegluðu í raun þær fylkingar sem tók- ust á á hægri væng breskra stjómmála. Mather taldi mjög óheppilega stöðu hafa komið upp eftir að Thatcher var bol- að úr embætti. Hún hefði verið umkringd mjög harðsnúnum hópi fylgismanna sem hefðu byggt eins konar sprengjubyrgi í kringum hana. Umheimurinn hefði síðan verið skilgreindur út frá því hvort hann væri „með“ eða „á móti“ sprengjubyrginu. Mather var einn þeirra sem var „á móti“ og skýrast kom þessi ágreiningur líklega fram í afstöðunni til Evrópubandalagsins. Richard Harris, sem áður var nefndur, stofnaði hinn svokallaða Bruges-hóp, sem barðist fyrir sjónarmiðum Thatcher í Evr- ópumálum. í grein Mathers segir: „Átök milli klíkna eru í eðli sínu mjög niðurdrepandi ferli. Ætti hin nýja hreyfing hægrimanna ekki að hafa lært það af vinstrisinnum að best sé að forðast slík átök? Almenningi er í raun nánast ógerlegt að koma auga á þann hárfína mun sem skilur á milli rétt- trúnaðar og guðlasts, og veldur vinslitum. Það er mun athyglisverðara að velta því fyrir sér hvers vegna dró úr áhrifum hægri- manna á öðra og þriðja kjörtímabili Thatcher og hvaða lærdóm er hægt að draga af því. Það er nú smám saman að verða ljóst að áhrif róttækrar markaðs- hyggju á Thatcher-stjómina fór úr því að vera hófleg árið 1979 yfir í að vera mjög sterk árið 1983 en síðan hefur stöðugt dregið úr þeim.“ Mather segir að þótt sú stefnuskrá sem íhaldsflokkurinn hafí samþykkt árið 1979 hafí ekki verið neinn stórsigur fyrir mark- aðssinna hafí aðstæður eftir að stjómin tók við gert stefnuna róttækari. Hin hrika- lega afkoma ríkisfyrirtækja hafi þvingað fram mun róttækari lausnir á málum og það sama hafí átt við um þau verkföll sem tröllriðu Bretlandi á þessum fyrstu árum Thatcher-stjórnarinnar. Flestallar stefnu breytingamar hafí legið fyrir í kringum 1981 og árið 1983 hafí þær, s.s. einkavæð- ing og minni áhrif verkalýðsfélaga, að mestu leyti verið komnar í framkvæmd. Þetta, ásamt hveijum fjárlögunum á fætur öðram þar sem dregið var úr skattbyrði, hafí haldið uppi dampi til ársins 1987, þó svo að á síðari hluta tímabilsins sé erfítt að greina einhveijar nýjungar í stefnumót- un. Mather heldur áfram: „En af hveiju fór krafturinn úr hinni nýju hreyfíngu hægri: manna? Fyrir því era margar ástæður. í fyrsta lagi sú að ákafí, sannfæringarkraft- ur, atorka og eljusemi í þágu markaðarins getur hæglega breyst í ógagnrýna kreddu trú. Áróðursmaðurinn sannfærir sjálfan sig um að hann hafí á réttu að standa. Hann hlustar á þá sem fullyrða að hann hafi rétt fyrir sér. Þannig er neikvæð af- staða gagnvart Evrópubandalaginu rétt jafnvel þótt útkoman sé Einingarsáttmáli Evrópu — á meðan jákvæð afstaða er röng, jafnvel þótt hún þýði að Myntbandalagi Evrópu sé frestað, að ekki komi til þátt- taka í hinum félagslega samruna og að íjölgun aðildarríkja EB sé tryggð: allt mál sem áróðursmaðurinn er fylgjandi.“ Hann segir það einnig vera einkenni á þessari tegund hægrimanna að þeir, líkt og byltingarsinnar, séu sífellt á varðbergi og sjái „svikara" á hveiju strái. Dæmi um slík svik hafi t.d. verið „borgarasáttmáli" (Citizen Charter) Johns Majors. „Stað- reyndimar benda hins vegar til annars,“ segir Mather. „í hreinskilni sagt er fág- aðri nálgun á vandamálunum sem ekki felur í sér „nei, nei, nei“ eða afneitun á því að til sé samfélag, sem er sannfæring margra fijálshyggjumanna — óháð því hvað Thatcher sagði í raun — vænlegri til árangurs." (Mather vísar hér til viðtals við Margaret Thatcher sem birtist í tímaritinu Womans Own árið 1987. Eitt svara Thatcher hefur verið ranglega túlkað sem svo að hún hafni því að til sé samfélag.) Mather telur að vissulega sé enn grund- völlur fyrir borgaralegri stefnu og raunar mikil þörf. Hins vegar verði að hætta allri klíkustarfsemi og taka upp opnari og sveigjanlegri vinnubrögð. Sá mikli árangur sem hafí náðst með beitingu markaðs- lausna þýði að í framtíðinni verði að reyna að koma þeim á framfæri á nýjum sviðum í umræðunni. Bætt mennt- un mikil- vægasta baráttumál- ið ANNAR BRETI, David Willets, sem einnig var nátengd- ur Thatcher-stjóm- inni, gerir í bókinni Modern Conservat- ism, er kom út á árinu, tilraun til að skilgreina hver sé staða hugmynda íhaldsmanna í dag. Will- ets starfaði í breska fjármálaráðuneytinu á síðasta áratug, m.a. sem aðstoðarmaður Nigels Lawsons fjármálaráðherra. Hann átti einnig sæti í Downing Street Policy Unit, hópi sem Thatcher kom á laggirnar til að móta stefnu stjómarinnar. Hann sit- ur nú á þingi fyrir Ihaldsflokkinn. Willets segir tvo meginstrauma ein- kenna hugmyndaheim íhaldsmanna. Ann- ars vegar trúna á frelsið, framtakið og markaðinn og hins vegar trúna á hefðina og samfélagið. Margir telji þessa tvo póla vera ósamræmanlegar andstæður og að hópur markaðssinna hafi tekið flokkinn yfír. Willets bendir hins vegar á að þetta sé ekki svona einfalt og að báðir þessir hugmyndastraumar eigi rætur sínar að rekja til upprana íhaldsstefnunnar. Þannig hafi Edmund Burke, einn þekktasti tals- maður hefðarinnar, einnig verið mikill markaðssinni í anda Adams Smiths. Og Disraeli, sem mótaði hugmyndimar um heimsveldið, lét þær aldrei hefta lögmál fijálsrar verslunar. Þá hafi The One Nati- on Group (hópur þingmanna úr íhalds- flokknum sem átti mikinn þátt í að end- urnýja hugmyndagrandvöll flokksins eftir síðari heimsstyijöldina) ekki einungis sætt sig við grundvallarþætti velferðarríkisins heldur einnig barist gegn ríkisafskiptum í efnahagslífinu. „Thatcher var aldrei sam- mála hinum hráu einföldunum laissez- /aíre-stefnunnar — hún gerði sér grein fyrir því að við höfum siðferðilegar skyld ur gagnvart öðrum,“ segir Willets. Hann heldur áfram: „Þeir fijálshyggju- menn sem einungis trúa á heim hinna frjálsu markaða geta ekki í raun gert grein fyrir uppruna persónuleika okkar. Með því er átt við að þeir geta ekki útskýrt nógu vel heiðarleika — hvað það þýði að vera samkvæmur sjálfum sér og samvisku sinni. í augum þeirra samþykkjum við reglur þær sem gilda á markaðinum einvörðungu vegna þess að þeim er þvingað upp á okk- ur — það er engin innri rödd fyrir hendi Morgunblaðið/Kristinn Þess vegna þróast samfélög sem byggja mjög á einstaklingshyggju oft út í reglu- gerðafargan og mikil afskipti stjórnvalda. Ef við á hinn bóginn höfðum einvörð- ungu til gilda samfélagsins stöndum við frammi fyrir allt öðrum vandamálum. íhaldssemi getur endað í nostalgíu eða einhvers konar söknuði sem verður sá pólitíski þáttur samfélagsins sem berst fyrir varðveislu gamalla minnismerkja. Þessi þáttur hefur enga skýringu á reiðum höndum á því hvers vegna beri að virða hefðir og hvemig við eigum að greina á milli góðs og ills í samfélagi okkar.“ Willets segir íhaldssama hugmynda- fræði sameina gildi samfélagsins og hins frjálsa markaðar þegar best lætur. Grund- vallaratriði sé hversu miklar kröfur hver og einn eigi að gera til samborgara sinna. Ekki sé hægt að ganga jafnlangt og sósíal- istar, þeir hafi ætlast til of mikils, sem sé óviðunandi jafnt fræðilega sem í fram- kvæmd. Við getum ekki heldur, segir Will- ets, ætlast til þess að sameiginlegur hugar- heimur muni gera það að verkum að sam- félagið myndi eina siðferðilega heild, þann- ig að þjóðin verði eins konar munkaregla. I staðinn verðum við að feta bil beggja, sem krefst umburðarlyndis gagnvart fjöl- breytileika. Við megum ekki heldur gera of litlar kröfur, sem hann segir vera mistök frjáls- hyggjumanna. Ef við höldum ekki sameig- inlega tryggð við stofnanir sé grundvellin- um kippt undan tilveru ríkisins. Sameigin- leg saga og menning sé það sem haldi þjóðum saman öðra fremur og í gegnum menntakerfíð sé hægt að veita öllum að- gang að þeirri arfleifð. Hann gagnrýnir harðlega þær breytingar sem gerðar hafa verið á bresku menntakerfi síðustu þijátíu árin, sem hafi leitt til þess að ekki sé leng- ur hægt að reikna með því að ungt mennta- fólk hafí kynnt sér skáldsögur Dickens eða viti hver Winston Churchill hafí verið. Það er ekki erfítt að benda á sambærileg dæmi úr íslenskum veruleika samtímans. Segir Willets að baráttan fyrir bættri menntun sé líklega mikilvægasta orrustan sem framundan sé fyrir hægrimenn. En af hverju fór krafturinn úr hinni nýju hreyf- ing’u hægri- inanna? Fyrir því eru margar ástæður. í fyrsta lagi sú að ákafi, sannfæringar- kraftur, atorka og eljusemi í þágu markaðarins get- ur hæglega breyst í ógagn- rýna kreddutrú. Aróðursmaðurinn sannfærir sjálfan sig um að hann hafi á réttu að standa.

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.