Morgunblaðið - 28.08.1974, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 28.08.1974, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 28. AGUST 1974 Selfoss — hæst f hálendisbrúninni, allt að 60—80 fossbunur f leysingum. Tilkomumikill foss skammt nfan við Dettifoss. V Sigurvin Elíasson: Jökulsárgljúfrum Nátttröllin (Karl og Kerling) f Hljððaklettagfgunum. Tröllahellir andspænis þeim. Flati hamarinn hærra uppi er Eyjan. — Karlinn er 50—60 m hár, að kunnugra sögn. Jökulsárgljúfur Jökulsá á Fjöllum þekkja allir, a.m.k. úr landafræðinni. Hún er eitt af 10—12 stórvötnunum, sem eiga upptök í Vatnajökli, vatns- forðabúrinu mikla. Hún fellur norður af hálendisbrúninni á Hólsfjöllum eftir að hafa runnið u.þ.b. 100 km leið um öræfi og eyðimerkur. I brattanum þar norður eftir hefur hún grafið sér hér um bil 30 km löng gljúfur — hroðagljúfur, sem opnast út á Jökulsársanda. Þessi gljtífur eru ekkert smá- smíði, hin mestu hér á landi. í rauninni eru þessi miklu gljúfra- göng fram I hálendið miklu líkari þröngum hamradal, því að Jökuls- á, þðtt vatnsmikil sé, er allt of lítil fyrir þetta gfmald. Hún ætti að hafa verið æríð stærrí, þegar hún smíðaði gljúfrin. Greinilegt er, að hér haf a margs konar hamfarir náttúrunnar leik- ið lausum hala. A.m.k. tvívegis hafa orðið eldgos í gljúfrunum. í annað skiptið gaus á gígaröð langsum eftír gljúfradalnum (Hljóðaklettar o.fl. gígar) ogrann þá að líkindum glóandi hraunelfa eftir árdalnum niður á Sanda, a.m.k. norður á móts við brúna í Axarfirði. I hitt skiptið gaus á óralangri eldvarparöð (f fram- haldi af Rauðuborgum á Mývatns- öræfum), sem sker gljúfrin um þvert skammt neðan við Detti- foss, og hálffyllti gljúfradalinn af dökku hraunflóði, sem runnið hefur einkar liðugt. Sérlega fall- Dettifoss — konungur fossanna — er f nýja þjððgarðinum. egur þverskurður af þessari gos- sprungu sést hjá Hafragilsfossi. Vel sennilegt er, að stíflur hafi orðið samfara þessum gosum báð- um. En þar með er sagan ekki öll. Og þó liggur saga Jökulsárgljúfra engan veginn alveg ljós fyrir. Kristján Sæmundsson jarðfræð- ingur heldur jafnvel, að stórhlaup hafi grafið verulegan hluta Ás- byrgis og breiða gljúfrið milli Þórunnarfjalla og Sauðafells fyr- ir allmiklu meira en 7000 árum. Jarðfræðingum, sem rýnt hafa f gljúfrin, virðíst yfirsjást um vel hugsanlega þátttöku jökullón- anna fornu á Svínadal (e.t.v. frá svonefndu Búðaskeiði fyrir rúml. 10 þúsund árum) — f greftri As- byrgis og farvegsins, sem liggur að þvf sunnan frá, bæði með af- rennslí og einnig með hlaupum úr þeim. Hraunstffluð vötn koma einnig til greina í gljúfurgreftri til forna. En hvað sem þessu Hður er ör- uggt, að síðustu 2000—2900 árin hafa stórkostleg vatnsflóð hlaupið niður gljúfrin með brauki og bramli — Ifklega jðkulhlaup úr Vatnajökli. Víst er að stórkostleg hlaup hlupu niður gljúfrin fyrir um það bil 2500 árum — eins og stærstu Kötluhlaup. Það má marka af jarðvegi með öskulögum í gljúfradalnum. Sigurður Þórar- inssón jarðfræðingur, sem fyrstur kannaði gljúfrin vel, hefur líka sagt skilmerkilega frá hlaupum í Jökulsá, sem urðu oft frá 15. öld og fram á 18. öld og ollu stórsköð- um f byggðum við Axarf jörð. Þessi kröftugu flóð, sem m.a. fluttu björg upp í 50 lestir að þyngd eða meira auk býsna af grjóti og sandi, gerðu feikilegan usla f Jökulsárgljúfrum og vfkk- uðu þau stórlega. Þau brutu upp hraunin, snikkuðu til eldgfga, hlóðu upp malarhjöllum, grófu aukagljúfur stór og smá og breyttu venjulegu árgljúfri í stór- gerðan gljúfradal. Eldsumbrot og flóð hafa átt mikinn þátt f að gera Jökulsárgljúfur að harla stór- brotnu furðulandi auk annarra náttúrukrafta. Síðan hafa hin fín- gerðari sköpunaröfl verið iðin við að snurfusa og breiða yfir þessi ljótu handaverk jötunaflanna og prýtt gljúfrin um kletta og syllur. Birkikjarr og víðir hafa vfða fundið friðland auk margs konar lággróðurs. Tærir lindalækir spretta út úr háum berghlöðum og fossa niður hlíðar. Hvönn kann vel við sig I úðanum. Þarna er griðland músarindilsins, verpir f mörgum holum, auk auðnutittl- ings, þrastar og snjótittlings. Fálki, smyrill og hrafn verpa f - Þjóðgarðurinn nýi - Forvöð við Jökulsá, sérkennilegur staður andspænis þjóðgarðinum. Vfgabjarg til hægri. Hólarnir á brúnunum lengst f fjarska eru Randarholar, þar sem gljúfrahraunin áttu upptök sín. — Ljósmyndir: Sigurvin Eifasson.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.