Morgunblaðið - 13.03.1976, Side 10

Morgunblaðið - 13.03.1976, Side 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 13. MARZ 1976 Eigum við að kaupa freigátu eða rækjubát? Þegar svarta skýrslan læsti sig eins og helköld greip um okkar litla þjóð- arhjarta andvaralaust í brjóstinu, hrökk það til svo heyrðist víða um lönd —ogsíðan seigþað. En sem þjóðinni virðist horfinn kjarkur til frið- samlegra úrræða, hefur hún í þeim mun ríkara mæli öðlast kjark til stríðsverka, sem hún engan hafði áóur. Það er talað fyrir daufum eyr- um um aó gera út skip á djúprækju og kolmunna og auka nýtingarrann- sóknir. — Það er enginn eyrir til í slíkt, en enginn nefnir skort á peningum til að kaupa eöa leigja tundurskeytabáta eða freigátur. Ég er ekki einn um að spyrja: Út á hvaða braut erum við að fara? Hvað verður næst? Ástandið 1934 Arið 1934 má seííja að keyrt hafi um þverbak á saltfisk- mörkuðum þjóóarinnar og reyndar í öllum þjóóarbúskapn- um. Kreppan heimsótti okkur uppúr 1930, eða nokkru seinna en }>eróist úti í hinum stóra heimi, og það hallaði undan næstu árin, «{■ það var komið i botn þetta herrans ár o>j hin algerlcga lokun Spánarmarkað- anna 1936, breytti litlu til hins verra. Arið 1934 var landið fullt af óseljanlegum saltfiski, þjóð- in sokkin í skuldir. Vínstri stjórnin hafði sóað hverjum eyri í góðærunum 1928—30 og stóð uppi með tóman ríkiskass- ann, þegar kreppan skall yfir. Það tekur vinstri stjórn aldrei nema tvö ár að tæma rikiskass- ann. Framsóknarmaður, sem skrifaði söguna myndi vafa- laust rekja andvaraleysið lengra aftur en það gæti aldrei orðið nema til að sanna að ein- hverjir aðrir hafa verið samsek- ir. Það er reyndar of vægt til orða tekið að þjóðin hafi verið sokkin í skuldir og peningalaus. Hún átti ekki fyrir mat. Það eru engar ýkjur að víða um land þjáðist fólk af næringarskorti á þessum árum, enda grasseruðu berklarmir með þjóðinni. Nær- ingarskorturinn leitaði fyrst og fremst á unglinga. F.ldra fólkið bjó lengi að góðærunum fyrir kreppuna. Ég var í sveit á sumrum og fór með mjólk ,,oní" þorpið. Mörg heimilinna, og þau barnmörg sem, keyptu ekki nema hálfflösku af mjóik. En kjarkur hinna fullorðnu var óbilaður. Ofan á markaðsvandræðin bættist síldarleysis sumarið 1935 og síðan viðvarandi afla- brestur á þorski. Meðalheildar- afli áranna 1930—34 hafði ver- ið 378 þús. tonn en meðalheild- arafli áranna 1935—39 ekki nema 327 þús. tonn og rýrnunin var öll í þorski, að undanskildu áðurnefndu síldarleýsis ári. Viðbrögðin 1934 Það voru markaðsvandræðin, sem steðjuðu fyrst og fremst að, sem áður segir. A þinginu 1934 bar Ölafur Thors fram tillögu um Fiskiráð og sagði þá meðal annars: —...... valdir séu (I ráðið?) menn, sem staðið hafa í örðugleikum atvinnulifs- ins og búnir eru þeirri þekk- ingu og lífsreynslu, sem sér- staklega er þörf fyrir til að ráða framúr þessu höfuðvandamáli þjóðarinnar. Hvort íslendingar svo geta rekið útveginn eins og að undanförnu eða — hvort — og þá að hve miklu leyti menn j neyðast til að draga saman segl- in, veltur meðal annars að tölu- verðu leyti á hugkvæmni og dugnaði slíkrar nefndar og þeirra er síðar að taka við fram- kvæmdum á tillögum hennar . . .“ Þó að Framsóknarmenn- irnir og Alþýðuflokksmenn gætu náttúrlega ekki samþykkt tillögu Ölafs, þá tóku þeir hana þessum hallæristíma. Þannig færðu þeir sig úr saltfisksverk- uninni með öllu móti og salt- fisksframleiðslan, sem hafði verið 103 þús. tonn 1934 var ekki orðin nema 46 þús. tonn 1937 og ekki nema 26 þús. tonn 1940, og að verðmæti hafði hún fallið úr 66% af útfl. verðmæti sjávarafurða og niður í 16%. Líkt og þeir mættu saltfisks- hruninu með leit að nýjum fisk- verkunaraðferðum fyrir aðra markaði, eins mættu þeir afla- brestinum á þorski með því að auka sókn í annan fisk. Þeir fóru (1935) að veiða karfa i stórum stil, en honum hafði áður verið hent; rækjuveiðar sem hafnar voru á þessum árum urðu mikil búbót einum eftir ASGEIR JAKOBSSON 1. Eigum við eftir að sjá svona skip undir fána Landhelgisgæslunnar. upp í breyttu formi og skipuðu Fiskimálanefnd og henni var uppálagt skilmerkilega að finna jákvæð úrræði — og ekki orðað að hún leitaði ráða til að hefta sóknina Það getur verið að starf Fiskimálanefndar sé umdeilanlegt og vissulega vant- aði ekki deilurnar um hana, en það fer ekki á milli mála, að hún leitaði ákveðið á móti veðr- inu, en lét ekki flakka undan. Það var undinn bráður bugur að þvi að reyna að koma hér upp frystihúsum og fenginn Englendingur hingað upp til aðstoðar og eftir tvö ár voru frystihúsin orðin 14 og sex ár- um seinna (1940) 44 talsins og fiskifrystingin hafði náð fót- festu og markaðir fundizt. Is- fisksöluna juku þeir með því að fá fiskitökuskip, sem fluttu út ísaðan bátafisk í kössum. Skreiðarverkun hafði alveg lagzt af með þjóðinni á salt- fiskstímabilinu, sem staðið hafði nær öld allsráðandi, og við kunnum ekki lengur til þeirrar verkunar. Það var fenginn upp Norð- maður til að kenna mönnum að herða skreið uppá norska visu og keyptar trönur frá Noregi. — Einnig þessi verkunaraðferð komst á skrið og nýttist. Það voru flutt út 115 tonn af skreið' þegar 1935 og um 500 tonn árið eftir. Möguleikar til aukinnar nýt- ingar og nýtingarrannsókna voru ekki miklir á þessum árum, en það var strax gerður út ungur maður að kynna sér nýjustu rannsóknir í nýtingu mjöls og lýsis, og síðan sett á laggirnar af vanefnum og í einni stofu í F’iskifélagshúsinu rannsóknarstofnun. Það starf bar skjótan árangur í sambandi við karfamjölsvinnsluna og einnig nýtingu síldarmjöls og síldarlýsis. Síldarmjölsfram- leiðslan jókst úr 900 tonnum árið 1935 í tæp 9 þús. tonn 1940. Þorskalýsisframleiðslan var bætt með skilvindum og lút- suðu og aukin úr 3800 tonnum 1935 í rúm 13 þús. tonn 1940 og síldarlýsisframleiðslan úr tæp- um 1800 tonnum i 12700 tonn 1940. Sala á hrognum, frystum og söltuðum, nær tvöfaldaðist á landsfjórðunganna og þeim, sem einna verst varð úti af þorskaflabrestinum. Einnig var farið að moka upp steinbít til herzlu. Síldveiðar voru stór- auknar. Reynt var að auka flot- ann með skipabyggingum innanlands, því að enginn eyrir var til fyrir skipakaupum erlendis frá; þó var nú keyptur stór og mikill togari, einn sá fullkomnasti sem þá þekktist, Reykjaborgin, og sildarskip á borð við Eldborgina, sem margir muna, einnig Hugarnir á Isafirði, svo dæmi séu nefnd. Mennirnir 1934 brugðust sem sé þannig við þorskaflabrest- inum, að þeir hófu eftir getu sókn í annan fisk og leituðu allra-ráða til að halda flotanum gangandi. Viðbrögðin 1976 Við teljum, og sjálfsagt rétti- lega, að við verðum að minnka þorskaflann um 100 þús. tonn á þessu ári. Slíkt kallast afla- brestur og verkanirnar eru þær sömu, þó að aflabresturinn stafi af okkar eigin ákvörðun — við ætlum að vinna hann upp seinna — en ekki náttúrunnar, nema hvað við stöndum auð- vitað betur að vígi til að mæta aflabrestinum, þar sem við vitum um hann fyrirfram en feður okkar ekki fyrr en um seinan, eða í lok vertíðar með miklu tapi. En nú eru viðbrögð- in svoiítið önnur en 1934. Þau eru ekki; — ef við fáum ekki þorsk, veiðum við annan fisk — heldur ef við ekki fáum þorsk, leggjum við skipunum — það virðist varla hugsuð önnur hugsun — nema rétt til mála- mynda. — Nú er ekki kallað á lifsreynda og dugmikla menn né skorað á menn að beita hug- kvæmni til jákvæðra úrræða, heldur hugkvæmni til að leggja skipunum sem haganlegast. Hver ætli yrðu svo viðbrögð^ in, ef frystimarkaðurmn lok- aðist, sem væri hliðstætt því sem gerðist 1934? Ég er ekki í nokkrum vafa um það. Það yrði umsvifalaust skipuð nefnd til hins sama, sem sé að draga úr afla. — Við verðum að hætta að fiska, fyrst við getum ekki verkað í frost.— Nú höfum við miklu meiri skilyrði til jákvæðra viðbragða en feður okkar 1934. Þrátt fyrir óáran höfum við nokkur pen- ingaráð, eða svo er að sjá af innflutningnum og langtíma fjárfestingum um ailar jarðir, og við eigum nýjan og góðan flota, heppilegan til aliskonar veiða, og við eigum hafrann- sóknastofnun og fiskileitarskip og rannsóknarstofnun velskip- aða færum mönnum og búna nýtízku tækjum til rannsóknar á nýtingu aflans. Hvað veldur þá muninum á viðbrögðunum og hugsunar- hættinum 1934 og 1976? Fólkið, sem byggði landið 1934 Eg vitnaði hér að framan til orða Olafs Thors á þingi 1934. Hann óskaði eftir mönnum með „þekkingu og lífsreynslu", sem áttu að sýna „hugkvæmni og dugnað“. Ölafur vissi, hvaða eiginleikum var mest þörf á í baráttunni. Hann bað ekki um menn, sem gætu sett upp reikningsdæmi og kynnu á reikningsvélar, heldur þrótt- mikla og lifandi menn. Og stjórnvöld þessara ára voru einmitt umkringd af slíkum mönnum úr sveit og frá sjó. Stjórnendurnir sjálfir og reyndar allt forystulið þjóðar- innar, voru menn, aldir upp við að taka til hendi, ef þurfti. Og það kom fleira til, ser.i veldur breyttum viðbrögðum. Eldur- inn brann heitast á forystulið- inu sjálfu. Bundið skip þýddi fyrir þá ekkert minna en gjald- þrot. Otgerðarmenn þessara daga urðu því ekki manna fyrstir líkt og nú til að jánka því að skipunum væri lagt. Fiskimenn þessara daga áttu heldur ekki að neinu að hverfa, ef skipunum var lagt, og vildu því heldur róa í tvísýnu og reyna fyrir sér með öllu móti. Það var enga atvinnu að hafa í landi. Nú er þetta fyrir þeim, sem kallaðir eru til að leita úrræða aðeins reikningsdæmi. Þeir hafa allt sitt á þurru. Þeim er svo falið að fínna ráð til að draga úr þorskafla, og sjá rétti- lega að haldbezta og lang- einfaldasta ráðið er að róa ekki til fiskjar. Er þó við því að sakast? Var ekki málið lagt svona fyrir þá? „Finnið ráð til að draga úr sókninni" ekki, eins og 1934: „finnið ráð til að breyta sókninni." Sjávarútvegs- ráðherra er dugmikill maður. Hver er hans afstaða í málinu? Er hann sáttur við að alfarið sé unnið að málinu í þessa átt? En segjum að stjórnvöld hefðu hugsað eitthvað líkt Ólafi Thors, áttu þau þá nokkra menn til að kalla til orrustu? Það er nú það. Þriggja ættliða lögmálið Lengi frameftir aldri, var ég þeirrar skoðunar, að lofræður ýmissa mætra sagnamanna um aldamótakynslóðina væri einn síðborinn anginn af okkar sögu- aldarrómantík, sem mér fannst einnig heldur hjákátleg á ungl- ingsárum minum. Nú er mér löngu ljóst að kynslóðir eru mjög misdugmiklar. Og það má segja að með þjóðum gangi þetta i öldum. Orsakirnar eru margþættar, en megin orsökin er líkast til sú, að aðstæður kalla fram þróttinn og þegar sá sem hertur er í harðræðum fær hagstætt tækifæri notar hann það vel og afkastar miklu. Þegar birti yfir þjóðinni um aldamótin, bæði- í stjórnarfari og náttúrufari, þá var hér fyrir harðskeytt fólk, sem lét ekki deigan síga, þótt byrinn yrði þvi hagstæðari. Harkan var rótgróin með því. Ég er þeirrar trúar, að síðan á landnámsöld hafi aldrei jafn- kraftmikil kynslóð byggt þetta land og aldamótakynslóðin, — og hennar næstu afkomendur mennirnir, sem voru við stjórn og i starfi 1934. Það virðist gilda svipað lög- mál hjá þjóðum, sem fyrir- tækjum það er oftast, að stofnandinn er dugmikill og hugkvæmur, sonur hans reyn- ist einnig vel, stundum jafnvel betri, en þriðji ættliðurinn bregzt — og með honum fer fyrirtækið á hausinn —. Við Islendingar höfum átakanlega orðið fyrir barðinu á þessu lögmáli lifsins — dug- leysi þriðja ættliðar — á öllum sviðum þjóðlífsins — stjórn- málum, bókmenntum og í at- vinnulífinu. Aldamótamennirn- ir þoldu að auðgast — það var í þeim næg herzla — en við áttum ekki nægilega sterk bein til að þola góða daga. —

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.