Morgunblaðið - 07.12.1980, Blaðsíða 15

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
51
„Ég skvldi betur þennan trega, sem var næstum harmþrunginn, við brottför íslandsfaranna. þvi henni
fylgdi visst hugboð um yfirvofandi dauða,“ skrifaði Francoise Menez 1914. Hér eru konurnar að kveðja á
hafnarbakkanum. Þær áttu margar að þakka sr. Jóni í Sandfelli og hans iikum að þær sáu menn sína koma
aftur.
ins í Sandfelli
3. grein
Sr. Jón N. Johannessen var prestur í einni afskekktustu sveit
iandsins, öræfasveitinni, en þar vann hann mörg afreksverk til að
bjarga lifi sjóhraktra skipbrotsmanna og var heiðraður fyrir, bæði af
Þjóðverjum og Frökkum.
mannabyggða og yfir miklar tor-
færur að fara, Hvalsíki, eða ef
ofar er farið, yfir Núpsvötnin, sem
er ljótt vatnsfall og erfitt yfirferð-
ar, eða svo fannst mér jafnan,
nema þegar mínir ógleymanlegu
vinir, Jón Sigurðsson í Vestur-
bænum, Páll í Austurbænum eða
Hannes á Núpsstað, voru með, þá
var öllu borgið. Svínfellingar
fluttu strandmennina að Núps-
stað, og var þeim komið fyrir á
bæjunum. Og þannig komust þeir
heilir á húfi, óhraktir og fljótlega
til bæja, og sluppu við langa,
erfiða og hættulega ferð, sem
ómögulegt er að segja hvernig
hefði endað.
Mjög gladdi það mig, þegar ég
frétti, að strandmennirnir hefðu
sloppið við alla hrakninga og að
þeim liði vel. Þetta var fyrsti
árangurinn af varðþjónustu minni
uppi í Sandfelli, og varð hann mér
til gleði og hugarléttis, því að nú
var fengin reynsla fyrir því, að
þessi viðleitni mín var ekki þýð-
ingarlaus með öllu.
(Eftirköstin af þessari fyrstu,
miklu svaðilför síra Jóns eftir að
hann kom í Sandfell, urðu þau, að
hann var nauðbeygður að fara til
Noregs næsta haust til að leita sér
lækninga. Þannig hafði þessi
mikla vosbúð farið með hann, að
honum var nauðugur einn kostur
að vera nokkra mánuði þar á hæli,
hliðstæðu Vífilsstöðum, og fékk
þar góðan bata.
Árin liðu. Daglega hljómaði í
eyrum mér hinn þungi niður
úthafsbrimsins, og minnti mig á
hina hættulegu strönd. Daglega
(er ég var heima) gekk ég upp í
Sandfellið og horfði til sjávar. En
nú var aðstaða mín betri, því að
þýzki ræðismaðurinn, Ditlev
Thomsen, hafði sent mér að gjöf
ágætan sjónauka, eftir að hinum
þýzku strandmönnum hafði verið
bjargað fyrir mínar aðgerðir.
Morguninn 27. febrúar 1912
gekk ég upp í fjallið og leit til
sjávar. Sá ég þá skip, sem var
statt í brimgarðinum! og auð-
sjáanlega strandað. Minn góði
sjónauki hjálpaði mér að sjá þetta
betur. Ég hraðaði mér því heim og
sagði tíðindin. Ég bjó mig til
ferðar og tók með mér minn ágæta
og ógleymanlega vinnumann, Eyj-
ólf. Þessi vinur menn og vinnu-
maður lézt í maímánuði síðastlið-
num, þrotinn að heilsu. Hann var
fágætur maður, traustur, afkasta-
mikill, húsbóndahollur og víking-
ur í starfi. Ég veit, að hann hefur
nú hlotið trúrra þjóna verðlaun,
hjá Honum, sem einn fær endur-
goldið.
Við Eyjólfur lögðum út á sand-
inn í suðvesturátt, eða hér um bil í
beina línu að strandinu. Leiðin
þangað var löng og seinfarin á
köflum. Loksins komumst við að
Skeiðará, neðarlega, skammt frá
sjó. Þegar við komum fast að ánni,
sáum við 5—6 menn á einni
sandeyrinni í Skeiðará. Þeir hafa
auðsjáanlega ætlað að vaða ána,
en slíkt er með öllu ómögulegt.
Áin var mjög vatnsmikil og
straumþung, eins og hún er oftast.
Við lögðum í ána, en ekki mátti
tæpara standa að við kæmumst
yfir, því það skall yfir á leiðinni.
Þegar yfir var komið, sóttum við
mennina, sem voru á eyrinni, og
komum þeim aftur til sama lands.
Skipið var strandað rétt vestan
við árósinn. Þetta var franskt
fiskiskip, nýsmíðað og hið feg-
ursta. í skipinu var enginn farmur
og því hefur brimið kastað því
strax upp í landbrimið, svo að
mennirnir gátu komizt í land.
Þeir voru þarna allir (24) í
fjörunni og leið mjög illa. Eftir að
ég hafði talað við skipstjórann,
sendi ég Eyjólf heim að Svínafelli,
til þess að fá nægilega marga
hesta og menn til að flytja þá hina
löngu og erfiðu leið heim. Én hest
minn léði ég 2. stýrimanni, Labl-
eiz, sem var mjög hrakinn og leið
illa. Sjálfur ákvað ég að dvelja hjá
strandmönnunum, þangað til Eyj-
ólfur kæmi aftur.
Ég óttaðist að þessir menn, frá
suðlægum löndum — þar á meðal
var 14 ára unglingur — þyldu ekki
að liggja á skjóllausum sandinum
heila vetrarnótt, án þess að veikj-
ast. Því að sjálfur hafði ég fengið
sára reynslu í þessu efni. Ég fór
því og athugaði hvað rekið hafði
frá skipinu. Þar fannst eitt stórt
segl og töluvert af spýtum. Ég
fékk mennina til að reka langar
spýtur niður í sandinn, og þar yfir
breiddum við seglið. I þessu skýli,
þó ófullkomið væri, dvöldum við
um nóttina við sæmilega líðan.
Daginn eftir komu Svínfellingar
með um 30 lausa hesta til að flytja
mennina og eitthvað af farangri.
Að loknum undirbúningi lögðum
við á stað heimleiðis, og sóttist
seint, því að mennirnir voru óvan-
ir hestum og leiðin löng og erfið.
Um nóttina kom ég heim með 13
af skipbrotsmönnunum. Húsa-
kynni á Sandfelli voru lítil og
þröng, ein baðstofa og lítil stofa.
Og þar við bættist að erfiðar voru
heimilisástæður, því að þessa nótt,
er ég kom heim með mennina,
lagðist konan mín á sæng og
eignaðist dóttur. En allt gekk
samt furðanlega vel. Hinir
frönsku voru mjög kurteisir og
ljúfir í framgöngu, og vildu allt
fyrir okkur gera, og voru mjög
þakklátir fyrir það, sem við reynd-
um að gera fyrir þá. Framkoma
þeirra var sannarlega prýðileg
þann hálfa mánuð, er þeir dvöldu
á heimili mínu.
Eftir hálfan mánuð voru þeir
fluttir landveg til Reykjavíkur, og
fór ég með þeim suður. Við
Franska sjúkrahúsið í Reykjavík
kvaddi ég þá. Nú eru flestir úr
þessum fríða hóp komnir yfir
móðuna miklu. Aðeins er á lífi
skipsdrengurinn, sem þá var, en
hefur nú verið skipstjóri í mörg
ár.
Guð blessi þessa vini mína, lífs
og liðna.
J.N. Jóhannessen.
Af bréfi því, er hér fer á eftir, og
er frá einum af strandmönnunum,
er síra Jón og Öræfamenn björg-
uðu, má sjá að hann hefur lengi
þráð að hafa samband við hann,
til þess að geta tjáð honum
þakklæti sitt fyrir björgun og
aðhlynningu alla á hinni hættu-
legu stund. Bréfið ber með sér, að
hann hefur náð þessu sambandi
fyrir bréf konu sinnar, er skrifaði
esperantista á íslandi og náði um
hendur hans sambandi við síra
Jón, sem þegar skrifaði konunni.
Af bréfinu má einnig sjá, að í
fleiri sinn en þetta hefur hann í
raunir ratað, bæði á sjó og landi.
Hér á eftir fer hið hugþekka
þakklætisbréf til síra Jóns:
Monsieur le Pasteur.
Hvernig get ég sagt yður,
hversu hrærður ég varð, er ég
byrjaði að lesa bréf yðar til konu
minnar, og sá, að bréfritari var sá
hinn sami sem hafði bjargað
okkur frá um það bil hræðilegum
dauða í febrúar 1912. Sá, sem ég
hef talað svo mikið um við konuna
mína að hún þekkti að lokum eins
og vel og ég sjálfur smáatriði þess
atburðar, sem ég var riðinn við.
Hversu oft hef ég ekki sagt henni,
að mig mundi langa til að skrifa
yður, persónulega, til þess að tjá
yður þakklæti mitt. Ég þekkti
hvorki nafn yðar né heiti þess
staðar, þar sem þér voruð prestur,
og lögðuð upp frá til að hjálpa
okkur. En það, sem menn vilja af
heilhug, kemst í framkvæmd,
hygg ég. Konan mín lærði esper-
anto, og setti sig í samband við
esperantista í landi yðar og bað þá
þakka eftir þeim leiðum, sem þeir
teldu kleifar, löndum sínum, sem
höfðu verið svo hjálplegir við
franska skipbrotsmenn nálægt
Ingólfshöfða. Og þannig er það,
eftir að hún hafði gefið hr.
Helgasyni vitneskju um þetta, að
þér gátuð skrifað konu minni öli
atvik björgunarinnar, allt frá
þeirri stundu, er þér sáuð skip
okkar á ströndinni.
Við lestur bréfs yðar, lifði ég
áhinar hryggilegu stundir
strandsins, vissi hvað við áttum
allir yður að þakka en vegna
þekkingarleysis míns á landinu,
þá gat ég ekki ímyndað mér hve
líkar raunir þér höfðuð þurft að
yfirstíga til þess að komast til
okkar, í hvílíkar hættur þér höfð-
uð stofnað yður. Þakklæti mitt
mundi verða enn innilegra af
þessu, ef það væri hægt. Þér megið
vera viss um, að ég mun ekki undir
höfuð leggjast að tala um þetta við
félaga mína, sem enn eru á lífi.
Upp frá þessari stundu hefur
sjálfsagt enginn dagur liðið, svo
að ég hugsaði ekki til yðar. Ég hef
lifað aðrar stundir, grimmilegar.
Ég var í Belgíu með skotliðunum
úr sjóhernum, 1915, ég lenti í öðru
sjóslysi, 1916, þegar skipið, sem ég
var í og flutti til Grikklands-
stranda, varð fyrir tundurskeyti.
Ég velktist á sjónum tuttugu og
sex klukkustundir, til allrar ham-
ingju á góðum tíma árs, áður en
mér varð bjargað. Árið 1940 þoldi
ég loftárásir í Le Havre og
Cherbourg, þar sem ég var tekinn
til fanga. Ég kynntist hinum
ömurlegu leiðindum stríðsfangans
í ókunnu landi, en ég örvænti
aldrei. Því að ég minnist alltaf
mánaðanna febrúar og marz 1912,
þegar menn úr fjarlægu landi,
sem þekktu okkur ekki og var ekki
ætlað að þjóna okkur, færðu okkur
hjálp þrátt fyrir allt, meðbræðr-
um sínum í háska stöddum, sem
presturinn af árvekni sinni hafði
uppgötvað í sjónauka sínum.
Éf satt skal segja, hefur dáð
yðar lýst upp ævi mína.
En þessi dáð lagði mér þá
skyldu á herðar, að vera hjálpleg-
ur, ef aðstæður krefðust. Því
miður sköpuðust þær aðstæður.
Árið 1944 tókum við á móti fjórum
flóttamönnum frá Brest, sem
höfðu hrakizt úr húsum sínum
vegna loftárása og misst allt sitt.
Tvennt varð eftir hjá okkur, göm-
ul hjón, sem fengu húsaskjól og
mat hjá okkur í meira en fjögur
ár. Og nú er ég kominn á eftirlaun
og rækta garðinn minn, gengur
afgangurinn af grænmeti okkar og
ávöxtum til þessara gamalmenna,
sem eru ein síns liðs.
Alltaf hef ég þráð að sjá aftur
hið gestrisna Island, staðina, sem
ég fór um á hestbaki, en veslings
skepnan sökk með mig niður í snjó
og forarbleytu og lækina, sem
urðu á vegi okkar, og hesturinn
beið þess rólegur, að ég kæmist
aftur á bak, þegar ég hrökk af
baki. Ég mundi hafa reynt að
þekkja aftur til þess að sýna þau
konunni minni, húsin, þar sem
mér var fengið skjól og dekrað við
mig, einkum í Hvoli, þar sem kona
og tvær dætur hennar klæddu
veikbyggða nýliðann, sem ég var
þá, í annan yfirfrakka, drógu á
hendur mér aðra vettlinga og gáfu
mér að borða í fyrsta sinn súkku-
laði og sagógrjónasúpu, en það
voru réttir erlendir, sem höfðu
enn aldrei komið í fátæklegu
fiskimannsíbúðina á Bretagne-
skaga. Ég mundi hafa sagt við
þessar kærleiksríku sálir: „Ég hef
ekki gleymt ykkur."
Yves Le Roux.
I lok bréfsins frá skipbrots-
manninum til prestsins talar hann
um hve þau hjónin langi til að sjá
aftur ísland og staðina, sem hann
kom á þegar hann var skipreika.
En til þeirrar pílagrímsferðar
þyrftu þau að vera auðug. Sú von
rættist 25 árum síðar, en þá var
hún látin. Og hann segir:
„Konan mín biður mig að segja
yður, að henni hafi þótt sérstak-
lega hjartnæmt atriðið um fæð-
ingu litlu dóttur ykkar, þegar þér
voruð önnum kafinn við að sinna
skipbrotsmönnunum. Henni verð-
ur líka hugsað til þess, að þér
urðuð að yfirgefa fjölskyldu yðar,
sem þannig hafði fjölgað í, og það
á erfiðum árstíma, og í hálfan
annan mánuð, til þess að inna af
hendi allt til enda, skyldu yðar
gagnvart meðbræðrum yðar:
fylgja þeim, sem áttu yður líf sitt
að launa, svo að þeir kæmust
örugglega á þann stað, þar sem
þeir skyldu stíga á skipsfjöl til
heimferðar. „Mættu allir menn
skilja þannig köllun sína,“ segir
hún, „þá væri heimurinn hólpinn.“
Le Roux bætir því við að þá,
1956, sé annar stýrimaður Lableiz
lifandi og reki búgarð síðan hann
hætti sjómennsku og að sex aðrir
af áhöfninni séu á lífi. Skipstjór-
inn Maigat hafi látizt 15 árum
áður og einnig Vidament fyrsti
stýrimaður. En hann ætlar að láta
birta bréf prestsins í dagblaði á
staðnum, svo skipverjar og fjöl-
skyldur þeirra fái að vita um
kveðjur þeirra og verði snortnir af
einstökum atriðum björgunarinn-
ar.
Hefur þetta sennilega orðið til
þess að fleiri skipbrotsmanna
höfðu samband við sr. Jón og hafði
Matthea dóttir hans og nú dóttir
hennar Þuríður slík bréf undir
höndum. Og sl. sumar birtist hjá
henni frönsk stúlka, Lucette Feri-
cot, sem hér var á ferðalagi. Hún
er systurdóttir Vitaments stýri-
manns á Auroru. Hafði hún ætlað
að leita uppi móður hennar, enda
hafði hún meðferðis gamla mynd
af prestinum og fjölskyldu hans,
sem var í eigu fjölskyldu hennar.
Bjó hún hjá Þuríði í nokkra daga.
Svo tengslin milli afkomenda
skipbrotsmannanna á Auroru og
afkomenda sr. Jóns N. Johaiines-
sen haldast enn. — E.Pá.