Morgunblaðið - 08.08.1982, Blaðsíða 19

Morgunblaðið - 08.08.1982, Blaðsíða 19
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 8. ÁGÚST 1982 19 Fatlaðir eru alltaf að berjast gegn því að vera settir í eitthvert hólf í lífinu. Við viljum fá okkar rúm í tilverunni með öðrum og aðstæður til þess. Eitthvað á þessa leið voru efnislega orð unga lamaða mannsins Hafþórs L. Jónssonar, sem bárust úr bíl- útvarpinu mínu á laugardegi. Þetta viðhorf virðist æ oftar heyrast, er líða tekur á átakaár svokallaðra sérhópa, fatlaðra og aldraðra. Margt þessa fólks kann ekki frekar en við hin við sig í litlum afmörkuðum kössum „og allir eins", en hafa illa kjark til að streitast á móti allri þess- ari góðvild að koma þeim þangað í skjólið. Raunar ekki að furða, því eins og Sigfús þjóðsagnarit- ari Sigfússon sagði um nútíma- menninguna, er honum fannst of mikið gert af því að afmá sér- einkenni einstaklingsins: Hún vill gera alla eins ao öllu leyti. Sérkenni þótt síola hrjóti ainn meo hverju reynist roóti. Náttúran rímar nú einu sinni ekki saman börnin sín eða skap- ar þau öll eins. En það er vel þekkt, að þegar fyrirfinnst ein- hver minnihlutahópur í samfé- laginu, sem á einhvern hátt má greina frá, þá koma fljótt fram nokkrar afgerandi fullyrðingar um þá sem honum tilheyra. Eru Gyðingarnir á nasistatímanum hörmulegasta dæmið um slíkt. En ekki þarf langt að leita í okkar samfélagi eftir þess hátt- ar dæmum. Þá bíta menn sig í einhverja sterkt dregna drætti, sem eiga að vera einkennandi fyrir þennan hóp. Og setja þá eins og límmiða á alla einstakl- inga í hópnum. Fyrir hvern ein- stakling táknar það, að þess er vænst að hann og hans lífsmáti sé túlkaður út frá því sem hann á að vera í samræmi við hópinn. Verður oft æði ósanngjarnt í hans garð. Út af fyrir sig getur einstaklingur haft af því hag, ef „hópurinn hans" er sterkur og vel metinn í samfélaginu, en oftar er það öfugt. Þetta kemur m.a. fram í danskri bók um „Aldringens Psykologi" eftir Jörgen Bruun Petersen. En þar er farið ofan í slíka límmiða, sem skellt er á aldraða og við þekkjum vel. Að þeir séu tortryggnir og þverir, að þeir vilji bara lifa kyrrlátu og hlutlausu lífi, hvíla sig og horfa á sjónvarp, hætta að vinna og losna við allt félagslíf o.s.frv. Segir Petersen frá könnunum á viðhorfum fólks á ýmsum aldri til slíks. Þá kemur fram, að aldr- aðir sjá getu sína og langanir yfirleitt í allt öðru ljósi sjálfir. Því eldri sem börnin verða, því meira fjarlægjast þau þessa sjálfsmynd af öldruðum. Þeir yngstu líta til dæmis mjög líkt á mikilvægi sjálfsákvörðunarrétt- ar og sjálfstæðiskenndar og gamla fólkið sjálft. Aldrað fólk virðist hafa nokkuð samhljóða sjálfsmynd, sem svo er frábrugð- in mynd annarra aldurshópa af því. Og það er fólkið á bilinu 34ra ára og fram yfir fertugt, sem reynist hafa rangastar skoðanir eða mest frávíkjandi frá viðhorfi og lífssýn gamla fólksins um sjálft sig. Verst er svo, að þetta er einmitt fólkið sem situr við stjórnvölinn víðast í samfélaginu og sjónarmið þess ræður mestu um allar pólitískar ákvarðanir varðandi aðstöðu aldraðra í lífinu og þar með lífsstíl þess. í bókinni er gerð grein fyrir könnunum á því hvernig áhrif svona föst skoðun á einhverjum þáttum hefur á einstaklingana í viðkomandi hópum. Var það m.a. gert með því aö veita kennurum ákveðnar skoðanamyndandi upplýsingar um ákveðna nemendur. Kom þá glöggt í ljós að það hafði ákaf- lega mismunandi örvandi áhrif á nemendur og árangur þeirra hvers kennarinn vænti af þeim. Sjálfsagt gildir það sama um aila hópa, sem finna sig skv. al- mennri skoðun veikari eða minni máttar. Hópur aldraðra er eins og aðrir minnihlutahópar í sam- félaginu orðinn umluktur ein- hliða væntingum og áliti. Ald- ursmyndin, sem unga og mið- aldra fólkið hefur gert sér af þeim, er yfirleitt dregin heldur neikvæðum þáttum — þótt í góðu sé. Væntingarnar reynast í mörgum tilfellum í engu sam- ræmi við það hvernig aldraðir sjá sig sjálfir, getu sína og óskir. Spegla a.m.k. ekki þá miklu fjöl- breytni á manneskjum, sem þar er að finna. Þar sem aldraðir eru í nútímaþjóðfélagi bæði efnalega og pólitískt ekki sterkur hópur, þa eru það þeir yngri sem ákvarða lífsmöguleika þeirra og lífsstíl. Og öldruðum hefur verið ýtt út af stöðunum, þar sem ákvarðanir eru teknar. Mannlíf- ið er nefnilega býsna margbrot- ið, eins og Karl Kristjánsson sá, þegar hann leit yfir hópinn í langferðabílnum: Auolegoin er ekki situ «>E ekki er smiourinn gleyminn að iita sérstakt andlit a alla sem koma i heiminn. Einn þessara dásamlegu fjöl- breytilegu hópa eru einmitt fatl- aðir. Við höfum öll einhverjar þarfir og margir mismunandi sérþarfir, til að geta „fúngerað" í samfélaginu .í heild, en ekki í út- skoti. Sem betur fer er að koma yfir okkur tölvutækni, sem getur leyst býsna margt á einstakl- ingsgrundvelli og gerbreytir öll- um hjálpartækjum til að létta lifsbaráttuna, auk þess sem verð á öllum slíkum tækjum fer hrað- lækkandi. Ég hefi þá trú að ör- tölvubyltingin eigi eftir að koma þeim mest til góða, sem vanhag- ar um eitthvað sem flestir hafa, til að geta verið jafngildir til vinnu og náms. Með tölvum er hægt að stilla svo margt eftir aðstæðum. Til dæmis sá ég í vor í Þýzka- landi tæki við síma í listaverk- stæði Oidtmans-bræðra í Linn- ich, sniðið fyrir einn starfs- manninn, heyrnarlausan teikn- ara, sem eins og aðrir listamenn vinnur mest heima hjá sér. Sím- inn sá er útbúinn ljósakerfi jafn- framt hringingunni. Þegar teiknarinn svarar svo sjálfur rauða ljósinu, þá getur samtalið við vinnustaðinn hans farið fram á tölvu, þannig að það sem sagt er í verkstæðinu er skrifað út með letri hjá honum. Þetta tæki setja stjórnvöld upp ókeyp- is á heimili hans og vinnustað, að því tilskildu að þetta vinnu- framlag hans skipti máli. Það er ekki hugsað sem tæki handa „aumingja fatlaða manninum", heldur hjálpartæki til að gera honum fært að vera veitandi til samfélagsins. Norðurlönd munu vera farin að koma upp slíkum tækjum, og Félag heyrnarlausra hér er að prófa eitt slíkt milli herbergja í skrifstofum sínum. Vonandi dettur nú engum í hug að fara að skattleggja það til ríkiskassans, ef það reynist vel. í fyrra voru loks samþykkt á Al- þingi lög um að fella tolla niður af hjálpartækjum fyrir heyrn- arlausa — en er víst varla komið í gagnið sakir reglugerðarleysis. Slíkan vanda einstaklings til að gera honum fært að stunda vinnu sína, ætti að sjálfsögðu að vera hægt að leysa án þess að honum sé þrengt í hólf. Ætti að vera til þess svigrúm í almennri heilbrigðislöggjöf, fræðslulög- gjöf, vinnumálalöggjöf o.s.frv. Alveg á sama hátt og nú hefur það verið einfaldlega og hávaða- laust leyst í borgarstjórn Reykjavíkur að veita Vilhjálmi G. Vilhjálmssyni, varaborgar- fulltrúa Sjálfstæðismanna starfsmöguleika í nefndum með því að greiða aðstoðarmanni fyrir að túlka fyrir hann jafnóð- um á táknmál, þegar hann situr í umhverfismálaráði og kemur sem varamaður inn í félags- málaráð og umferðarráð. Bygg- ist þetta á því að fengur er að hafa við afgreiðslu í þessum málaflokkum mann með eigin reynslu og þekkingu á þörfum heyrnarlausra og fatlaðra yfir- leitt. En það var einmitt pess- vegna sem sóst var eftir honum á framboðslistann. Sýnist mér þetta marka á sinn látlausa hátt tímamót, sem vonandi draga dilk á eftir sér víðar. Við, sem ekki vanhagar um neitt, gerum okkur nefnilega ekki alltaf grein fyrir áhrifum slíks. Þegar við vorum t.d. að undirbúa stefnuskrá fyrir borg- arstjórnarkosningarnar í vor, gerðum við sem áður höfðum verið í forsvari fyrir málaflokka á laugardagsfundi grein fyrir stöðu hvers máls og þeir nýju á listanum gátu svo spurt. Vildi ekki betur til en svo að öryggi fór í húsinu undir malanda und- irritaðrar um umhverfismál. Meðan úr var bætt, hélt ég áfram með þeim orðum að ekki þyrfti birtu til að tala. En þegar Ijós kviknuðu kom í ljós, að Vilhjálmur hafði misst af allri spekinni — sakir ljósleysis. Eða eins og Bragi Ásgeirsson, list- málari, orðaði það einhvern tíma á námsárum sínum í Munchen: Kveikið þið ljósin, strákar. Ég heyri ekki lengur hvað þið eruð að segja! landsmanna i september 1980. þjóðartekjum á einstakling en samkeppnisþjóðfélög. Samkeppni og hagsmunir neytenda Morgunblaðið tók þá afstöðu (sjá forystugrein 6. nóvember 1981), að skynsamlegt hafi verið að „verða við beiðni Arnarflugs um rétt til áætlunarflugs til út- landa". I þessari forystugrein var það jafnframt áréttað, að upphaf og saga íslenzka flugsins hafi ein- kennzt af áræði og framtaki ein- staklinga. Rök eru og leidd að því að samkeppni Loftleiða og Flugfé- lags íslands á sinni tíð hafi þjónað hagsmunum almennings. Það hafi hinsvegar verið ríkisvaldið (þ.á m. samgönguráðherrarnir Hannibal Valdimarsson og Halldór E. Sig- urðsson) sem knúið hafi fram sameiningu Loftleiða og Flugfé- lags íslands í Flugleiðir, á þeim forsendum, að hið sameinaða flug- félag skyldi sitja að millilanda- fluginu, sem að þeirra dómi var ekki til skiptanna. Morgunblaðið sagði í þessum tilvitnaða leiðara að gera yrði sömu kröfur til beggja flugfélag- anna, Flugleiða og Arnarflugs, sömu reglur að gilda um þau bæði, og framvindan að ráðast af mati viðskiptavina þeirra. í Reykjavík- urbréfi 21. marz sl. er þessu sjón- armiði enn fylgt fram. Þar segir jafnframt: „Það varpar líka skugga á þetta fyrirhugaða áætlunarflug Arnar- flugs, að Steingrímur Hermanns- son hefur hvað eftir annað gefið í skyn, að hann hyggist svipta Flugleiðir flugleyfum á þeim flugleiðum, sem Arnarflug hefur nú fengið leyfi til að stunda áætl- unarflug á. Taki samgönguráð- herra slíka ákvörðun eru gjörsam- lega brostnar allar forsendur fyrir stuðningi margra einkafram- taksmanna við áætlunarflug Arn- arflugs, sem hugsað var til að skapa nokkurt aðhald og sam- keppni í fluginu milli íslands og annarra landa, en ekki til að skapa nýju fyrirtæki einokun á ákveðn- um flugleiðum". Steingrímur Hermannsson hef- ur síðan einhliða ákveðið, eins og mjög var í fréttum, að Flugleiðir skuli sviptar flugleyfum til Hol- lands og Dusseldorf, sem leitt hef- ur til lokunar söluskrifstofa þeirra á þessum stöðum og upp- sagna á starfsliði, þó að Flugleiðir hafi í raun byggt upp þennan markað, m.a. með margra ára kynningarstarfi á þessu evrópska markaðssvæði. Hér skal ekki fjallað um kaup Arnarflugs á tilteknum eignum íscargo (Kristins Finnbogasonar), langt yfir sannvirði að ýmsra dómi (sbr. þingræður og blaða- greinar þar um), í tengslum við afturköllun flugleyfa Flugleiða til þessara staða. Hitt er ljóst, að þær samkeppnisforsendur, sem ráð- herra færði fram fyrir upphafleg- um flugleyfum Arnarflugs til út- landa, eru nú brostnar, þegar hann hefur með ráðherravaldi svipt Flugleiðir samkeppnisað- stöðu á þessum flugleiðum. Eftir stendur þessi ráðherra berskjald- aður, án nokkurrar marktækrar flugmálastefnu, í hlutverki póli- tísks skömmtunarstjóra. í því hlutverki er formaður Framsókn- arflokksins svo sannarlega í sögu- legu samhengi við bakgrunn og feril flokks síns — og þá „kerfis- galla", sem hvimleiðastir eru í ís- lenzku þjóðlífi líðandi stundar. Flugör- yggismál Flugsamgöngur skipta okkur ís- lendinga mjög miklu. Eyland, víðs fjarri meginlöndum, hefur fyrir tilkomu flugsins færzt í hlaðvarpa umheimsins. Hvers konar sam- skipti við aðrar þjóðir og lönd, viðskiptaleg, menningarleg og fé- lagsleg, hafa eflzt og batnað, og hinum almenna borgara hafa skapazt ótal möguleikar til að hleypa heimdraganum. Flugið hefur og fært fólk og byggðir sam- an í okkar stóra og strjálbýla landi og haft jákvæð áhrif á hverskonar innbyrðis samskipti. Frumkvöðlar flugsins á íslandi unnu með einkaframtaki sínu og áræði afrek, sem kom þjóðinni allri til góða, og mun skipa verð- ugan sess í þjóðarsögunni. En hver hefur orðið hlutur hins opinbera, sem farið hefur með flugvalla- og flugöryggismál? Einnig þar hefur sitthvað áunnizt, en staðreyndin er engu að síður sú, að flugvöllum og flugöryggis- málum er víðast ábótavant hér á iandi. Þetta á við um nær alla strjálbýlisflugvelli — og aðflugs- öryggi á Reykjavíkurflugvelli, sem stærstu hlutverki gegnir í innan- landsflugi, hefur til skamms tíma a.m.k. verið minna en efni stóðu til. Á þessu sviði eru mörg verkin óunnin. Fámenn þjóð getur að vísu ekki gert alla hluti í einu, en flug- öryggismál hafa vaxandi vægi í þjóðlífinu — og á þeim vettvangi höfum við ekki efni á að láta skeika að sköpuðu.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.