Morgunblaðið - 05.08.1983, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 05.08.1983, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 5. ÁGÚST 1983 Viðskiptasamningur íslands og Sovétríkjanna 1953—1983 eftir Þórhall Asgeirsson ráðuneytisstjóra Ástæða er til að minnast þess, að 1. ágúst voru 30 ár liðin síðan ísland gerði viðskipta- og greiðslusamning við Sovétríkin. Samningur þessi er enn í gildi, en þó mikið breyttur. Með samningn- um opnaðist nýr og stór markaður fyrir íslenskar afurðir. Þetta hafði ómetanlega þýðingu fyrir allt þjóðarbúið, sem átti þá í miklum erfiðleikum. Bretar höfðu lagt löndunarbann á íslenskan fisk vegna útfærslu fískveiðilögsog- unnar úr 3 sjómílum í 4. Þar af leiðandi hlóðust upp birgðir af freðfiski, sem ekki fannst viðun- andi markaður fyrir. Einnig voru vandræði með sölu á þeirri salt- síld, sem hægt var að framleiða. Þetta var upphaf að varanlegum viðskiptum, sem hafa haldist í þrjá áratugi, þó með nokkrum breytingum, eins og nánar verður gerð grein fyrir hér á eftir. Eldri viðskipti Fyrstu formlegu viðskiptatengsl fslands og Sovétríkjanna eru sam- komulag um verslunar- og sigl- ingaviðskipti, sem tryggði báðum aðilum gagnkvæm bestukjara réttindi, og undirritað var af sendifulltrúa Danmerkur í Moskvu 25. maí 1927. Þetta sam- komulag virðist samt ekki hafa haft neina þýðingu og voru við- skipti landanna á árunum fyrir seinni heimsstyrjöld smávægileg. Eftir lok seinni heimsstyrjaldar- innar hafði ríkisstjórnin frum- kvæði að því að koma á beinum viðskiptum við Sovétríkin fyrir tilstilli sendiráðsins í Moskvu, en þar störfuðu nafnarnir Pétur Benediktsson sendiherra og Pétur Thorsteinsson sendifulltrúi. f maí 1946 tókust svo samningar við sov- ésk ríkisfyrirtæki um sölu á freð- fiskflökum, saltsíld og lýsi, en í staðinn var keypt timbur, kol og sement. Árið eftir voru svo gerðir sams konar samningar, en síðan féllu viðskiptin niður og voru næstum engin næstu 5 árin. f trek- aðar óskir ríkisstjórnarinnar um áframhaldandi viðskipti fengu engan hljómgrunn. Eflaust mun það hafa veikt stöðu okkar, að viðskiptin 1946—47 byggðust ekki á almennum viðskiptasamningi milli ríkisstjórna landanna, eins og þau hafa gert síðan 1953, held- ur á vörukaupasamningum við- skiptaaðila. Aðdragandi að viðskipta- samningnum 1953 Snemma árs 1953 þóttust menn verða varir við nokkur umskipti í afstöðu sovéskra stjórnvald^ til viðskipta við Vesturlönd og var í því sambandi talað um „þíðu í kalda stríðinu". Svíinn Gunnar Myrdal prófessor var þá fram- kvæmdastjóri Efnahagsnefndar Evrópu í Genf (ECE), en hún starfar á vegum Sameinuðu þjóð- anna. Hann brást skjótt við þess- um veðrabrigðum og boðaði til fundar á vegum ECE í Genf í apríl 1953 til að ræða moguleika á því að efla viðskiptin milli Austur- Evrópulanda og Vesturlanda. Rík- isstjórnin ákvað að taka þessu boði og fólu Bjarni Benediktsson utanríkisráðherra og Björn ólafsson viðskiptaráðherra mér að vera fulltrúi Islands á fundin- um. Genfar-fundinum var þannig háttað, að auk almennra umræðna um austur-vestur-viðskiptin voru skipulagðar tvíhliða viðræður milli annars vegar allra Vestur- Evrópulanda og hins vegar allra Austur-Evrópulanda. Þannig átti ég sérstaka fundi með fulltrúum Sovétríkjanna, Póllands, Tékkó- slóvakíu, Ungverjalands, Rúm- út af fyrir sig. Viðskipti okkar við Pólland, Tékkóslóvakíu og Ungverjaland voru þá í eðlilegu horfi, en síðar leiddu Genfar-við- ræðurnar til þess að gerður var viðskiptasamningur við Rúmeníu 1954. En aðaltilgangurinn með þátttöku okkar á Genfar-fundin- um var að reyna að opna aftur viðskiptin við Sovétríkin. Að ráði Bjarna Benediktssonar fór ég á fund sendifulltrúa Sovétríkjanna, Syssoev, áður en ég fór til Genfar til þess að gera honum grein fyrir þátttöku okkar og biðja hann um að undirbúa sovésku fulltrúana undir þær viðræður. Á fundunum með sovésku full- trúunum í Genf lagði ég fram lista yfir þær íslensku afurðir, sem óskað væri eftir að selja, og einnig annan lista yfir þær vörur sem við vildum kaupa frá Sovétríkjunum. Undirtektir sovésku fulltrúanna voru jákvæðar og var lofað að málið yrði athugað í Moskvu og formlegt svar yrði sent til Reykja- hærri en umsamin yfirdráttar- upphæð. í reynd var slík frjáls gjaldeyrisgreiðsla aldrei innt af hendi á meðan jafnkeypisákvæðin giltu til ársloka 1975, enda þótt skuld á jafnkeypisreikningnum hafi oft verið meiri en umsaminn yfirdráttur. Vegna viðskiptastefnu Sovét- ríkjanna voru engir möguleikar á að selja verulegt magn af freðfiski og síld til Sovétríkjanna nema hægt væri að kaupa þaðan í stað- inn mikilvægar innflutningsvörur. Þetta tókst þegar Sovétríkin buðu okkur olíuvörur, sem áður höfðu eingöngu verið fluttar inn gegn greiðslu í frjálsum gjaldeyri. Með því að kaupa megnið af þörfum okkar fyrir gasolíu, svartolíu og bensín tókst að selja 21.000 tonn af freðfiskflökum, 180.000 tunnur af saltsíld og 3.000 tonn af frystri síld. Olíuviðskiptin voru þannig grundvöllur fyrir þessum víðtæku viðskiptum við Sovétríkin og hafa verið það alla tíð síðan. Auk olíuvara var samið um kaup á hveitiklíði, rúgmjöli, sem- enti og járnvörum. Síðar hefur fjölbreytni sovésku varanna auk- ist með kaupum á timbri, bílum, vélum o.fl. vörum. Einnig hefur sölunni. Er ánægjulegt að við- skipti hafa tekist á ný við þetta fjölmenna ríki. Er vonandi að framhald megi verða á þeim viðskiptum, báðum þjóðunum til gagns. Þótt skoðanamunur sé á stjórnskipulagi milli þjóða, á það ekki að koma í veg fyrir viðskipti eða vinsamleg samskipti ríkja á milli." Framkvæmd samningsins Af hálfu íslenskra stjórnvalda og innflytjenda var lögð mikil vinna við framkvæmd samnings- ins. Hvað útflutninginn varðar var þetta tiltölulega einfalt mál, því að Sölumiðstöð Hraðfrystihús- anna og Samband fsl. samvinnufé- laga önnuðust freðfisksöluna og Síldarútvegsnefnd saltsíldarsöl- una. Hins vegar voru margir inn- flytjendur á þeim vörutegundum sem kaupa átti frá Sovétríkjunum og skipti því miklu máli að ná góðu samstarfi við þá um fram- kvæmd samningsins. Undantekn- ingarlaust sýndu innflytjendur rnikinn skilning á nauðsyn þess að efla þessi viðskipti frá þjóðhags- legu sjónarmiði, og sameinuðust þeir því samkvæmt ósk stjórn- valda um kaup og flutning á vöru- Vio lok gertar viðskiptabókunar vio Sovétríkin fyrir árin 1981—1985. víkur. Hinn 14. maí 1953 skýrði svo sovéski sendifulltrúinn mér frá því, að í framhaldi af Genfar- viðræðunum hefðu sovésk stjórn- völd ákveðið að bjóða íslenskri samninganefnd til Moskvu til við- skiptaviðræðna. Þessum skilaboðum var tekið fegins hendi af ríkisstjórninni. Hún ákvað að senda samninga- nefnd til Moskvu með fulltrúum helstu viðskiptasamtakanna undir forustu Péturs Thorsteinssonar, sem verið hafði sendifulltrúi í Moskvu og talaði rússnesku. Eftir langar og strangar samningavið- ræður náðist samkomulag um al- mennan viðskipta- og greiðslu- samning, sem undirritaður var 1. ágúst 1953 af Pétri Thorsteinssyni og V. Spandarian, sem þá var starfandi yfirmaður Vesturlanda- deildar utanríkisviðskiptaráðu- neytisins. Viðskiptasamningurinn 1953 Viðskiptasamningurinn fjallar annars vegar um umsamin vöru- skipti milli íslands og Sovétríkj- anna og hins vegar um greiðslu- fyrirkomulagið. II. gr. samnings- ins segir, að viðskiptin skuli fara fram samkvæmt listum yfir sov- éskar og íslenskar vörur, sem samið er um að afgreiða skuli ár- lega. Gert er ráð fyrir því að jöín- uður verði í vöruskiptunum, s.k. jafnkeypi, og því komi ekki til frjálsra gjaldeyrisgreiðslna nema skuld annars hvors aðilans verði bæst við íslenska vörulistann lag- meti, ullarvörur, málning o.fl. vör- ur. Samt sem áður hafa viðskiptin í þessi 30 ár verið í nokkuð föstum skorðum og hafa að mestu byggst annars vegar á sölu freðfisks og saltsíldar og hins vegar kaupum á olíum og bensíni. Um þessa samningsgerð ríkti enginn ágreiningur heldur almenn ánægja. í tilefni af samningnum flutti Bjarni Benediktsson ávarp í útvarpinu og sagði þá m.a.: „Þetta eru mikil tíðindi og góð, því að engin þjóð er jafnháð utan- ríkisverslun um afkomu sína og við fslendingar. Með samningum þeim, sem nú hafa náðst, hefir verið seldur Vi hluti freðfisk- framleiðslu landsins á þessu ári og svipaður hluti af væntanlegri framleiðslu næsta árs. Einnig hef- ur selst xh hluti af áætluðu salt- síldarmagni Norður- og Austur- lands í sumar, og að minnsta kosti helmingur af væntanlegu saltsíld- armagni Suðvesturlands í sumar og haust og verulegt magn af freð- síld þaðan. f staðinn fyrir þessar afurðir fáum við nauðsynjavörur, svo sem brennsluollur, bensín, kornvörur, sement og járnvörur. Mega þetta teljast hagstæð skipti." Nokkrum mánuðum seinna minntist Ingólfur Jónsson við- skiptaráðherra á samninginn í ræðu á Alþingi og sagði þá m.a.: „Samningarnir við Sovétríkin hafa auðvitað greitt mjög fyrir tegundum með hliðsjón af við- skiptasamningum. f sumum til- fellum þurfti viðskiptaráðuneytið að vera formlegur samningsaðili, en nú á það ekki lengur við nema um kaup á olíuvörum. Þegar ákveðið var að hefja innflutning á sovéskum bílum, voru fulltrúar allra bílaumboða boðaðir á fund og þeir hvattir til að sameinast um bílainnflutninginn. Tóku flest bílaumboðin þátt í þeim innkaup- um og stofnuðu fyrirtækið Bif- reiðar og landbúnaðarvélar til að annast þessi viðskipti. Til þess að stuðla að þessum viðskiptum voru veitt innflutningsleyfi fyrir bílum frá Sovétríkjunum, en innflutn- ingur á þeim frá öðrum löndum var mjög takmarkaður á þessum árum. Eitt dæmi um það, hversu langt var gengið til að greiða fyrir viðskiptum við Sovétríkin fyrstu árin, er það, að keypt var rússn- eskt hveiti og síðan samið um möl- un á því við hollenskt fyrirtæki, sem pakkaði því og sendi síðan til fslands. Rússar voru þá aflögu- færir um hveiti, en gátu ekki af- greitt hveitimjöl. Það er ekki óeðlilegt, að það valdi einhverjum erfiðleikum, þegar hafin eru viðskipti milli landa með ólík efnahagskerfi. f Sovétríkjunum eru utanríkis- viðskiptin í höndum ríkisins. Fáar stórar viðskiptastofnanir annast viðskiptin samkvæmt árlegum áætlunum. Þvl var nauðsynlegt að semja um vörukaup fyrir heilt ár í Þórhallur Ásgeirsson senn, í stað nokkurra mánaða eins og innflytjendur voru vanir. Inn- flytjendur sýndu góðan vilja og hæfni til að aðlaga sig að þessum breyttu viðskiptaháttum og gengu viðskiptin því yfirleitt tiltölulega snurðulaust fyrir sig. Það auðveld- aði framkvæmdina að á fyrstu ár- um samningsins voru flestar vör- ur háðar innflutningsleyfum. Gátu því stjórnvöld beint vöru- kaupum til Sovétríkjanna og ann- arra jafnkeypislanda og greitt þannig fyrir afurðasölu til þeirra. Af vörum sem keyptar eru frá Sovétríkjunum eru nú aðeins olíur og bensín háðar innflutningsleyf- Þróun viðskiptanna Ef viðskipti landanna á fyrstu árum samningsins eru borin sam- an við viðskiptin síðustu árin, kemur í ljós, að verðmæti þeirra hefur margfaldast. Þannig nam innflutningur frá Sovétríkjunum á fyrstu þrem árunum að meðal- tali árlega $11,2 millj. og útflutn- ingurinn til Sovétríkjanna $10,0 millj., en innflutningurinn frá Sovétríkjunum á árunum 1980—82 var að meðaltali árlega $88.3 millj. og útflutningur þangað $52,2 millj. Að miklu leyti er hér um að ræða verðhækkanir, en ekki magnaukningu. Hlutfall sovésku viðskiptanna í heildarviðskiptum fslands hefur hins vegar lækkað mikið, en þar ræður mestu um, að áukning á útflutningsframleiðslu landsins hefur farið meira á aðra markaði en til Sovétríkjanna. Hlutfall viðskiptanna var lang- hæst á árunum 1954—1960, en þá var innflutningshlutfallið að með- altali 15,7%, en útflutningshlut- fallið 17,8%. Síðastliðin 3 ár hefur innflutningur frá Sovétríkjunum að meðaltali verið 8,9% af heildar- innflutningi, en útflutningur þangað 6,4% af heildarútflutningi. Á þessu tímabili öllu hafa Sovét- ríkin ætíð verið meðal fremstu viðskiptaþjóða okkar, og á árinu 1982 voru þau í 3. sæti hvað inn- flutning snertir og í 4. sæti hvað útflutning snertir. Slíkar hlutfallstölur eru þó ekki einhlítur mælikvarði á gildi við- skipta við einstök lönd. Það er ekki síður undir því komið, hvaða vörur eru keyptar og seldar. Það er auðvitað þýðingarmeira að geta selt afurðir sem hafa takmarkað- an markað heldur en auðseljan- legar afurðir. Það hefur stundum verið erfitt að selja það magn sem hægt var og æskiíegt að framleiða af frystum karfaflökum og saltsíld og hefur sovéski markaðurinn ein- mitt verið ómetanlegur sem stærsti kaupandi þessara afurða. f fyrra fóru 60% af útfluttum fryst- um karfaflökum til Sovétríkjanna og 82% af útfluttri saltsíld. Vissu- lega væri æskilegt að dreifa sölu þessara afurða á fleiri markaði, en það hefur ekki verið talið mögu- legt eða hagkvæmt. Yfir 90% af innflutningsand- virðinu frá Sovétríkjunum eru olíuvörur, en það hlutfall hefur hækkað verulega vegna hinna miklu olíuverðhækkana á alþjóða- markaði 1974 og svo aftur 1978. Verðlag á sovéskum olíuvörum hefur lengst af verið hagkvæmt og sambærilegt við það sem sams

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.