Morgunblaðið - 06.12.1987, Qupperneq 27

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 6. DESEMBER 1987
27
Gamla verslunin.
Einar Þorgilsson kaupmaður kom-
um okkur því saman um að stofna
hlutafélag í því skyni að kaupa
nothæft botnvörpuskip til þessara
tilrauna. Ég hafði orðið mér úti um
upplýsingar um hvar bezt mundi
vera að kaupa slíkan botnvörpung.
í Aberdeen hafði banki nokkur
umráð yfir að selja okkur botn-
vörpuskip, sem félag nokkurt í
Glasgow hafði átt, en orðið gjald-
þrota.
Eitt þessara skipa hét Coot,
byggt 1897, brúttó 141,45 smálest-
ir og átti að kosta kr. 35.000,00
eins og það stóð þar.
Þegar við höfðum fengið þetta
tækifæri stofnuðum við 7 menn
hlutafélag með 5000 kr. hlutum,
og áttu þessir menn hlutina, Einar
Þorgilsson, Indriði Gottsveinsson,
skipstjóri, Þórður Guðmundsson,
Görðum, Ambjörn Ólafsson í
Keflavík, séra Jens Pálsson með
tveimur í félagi við sig og ég. Og
firma í Hamborg, sem gerði það
fyrir mín orð að taka sjöunda hlut-
inn.“
Ljósara getur það ekki verið, að
hlutafélagið var stofnað um Coot,
en ekki fyrir hans tíma. Hlutafélag-
ið var ekki stofnað fyrr en í júní
1905.
Erfið ár
„Það komu 17 eða 18 togarar 1920
og alls 20 togarar til landsins á
árunum 1919—21. Togaraútgerðin
var fljótlega nær því öll undir hamr-
inum. Verðvísitölur sýna, hversu
gífurlega óhagkvæm verðþróunin
var þjóðinni. Miðað við verðvísitölu
100 í inn- og útflutningi 1914 var
verðvísitala innflutnings 453 1920
en verðvísitala útflutnings, sem var
aðallega fiskur, eða 85%, var 258.
Almennt talað má segja að kostn-
aður hafi fjórfaldast á sama tima
og fískverð tvöfaldaðist vegna dýr-
leika skipanna og hækkaðs rekstr-
arkostnaðar, og svo var reyndar um
alla útgerð fyrstu eftirstríðsáranna
vegna hins óhagstæða verðlags á
fiski í hlutfalli við kostnað. Þá er
ótalið stórkostlegt verðfall á síld
1919 og þorski 1921.
Síldarverðfallið kom máski ekki
mikið við hafnfirzka útgerð, ekki
margir þar í síldarútgerð eða síldar-
kaupum," — en þetta bitnaði á
öllum fjárhag þjóðarinnar. Íslands-
banki varð fyrir skakkafalli og bar
ekki sitt barr eftir það, þetta var
upphafið að hruni hans, og þar sem
íslandsbanki var aðalbankinn, sem
lánaði til útgerðarrekstrar, þá kom
þetta illa við alla útgerð í landinu,
þótt ekki væri síldarútgerð.
Fyrirtæki hrundu eða áttu í erfíð-
leikum um allt land þessi ár, þegar
afleiðingarnar af síldarverðfallinu
1919 fóru að bitna á fyrirtækjum
í síldarútgerð og síðan aftur 1922,
þegar saman fór lækkun þorsks-
verðs og sölutregða.
„Margt var að gerast hjá Einari
Þorgilssyni á eftirstríðsárunum.
Hann fór aftur í bæjarstjóm 1918
og varð þingmaður Gullbringu- og
Kjósarsýslu 1919 og hann stóð eins
og aðrir í ströngu með fyrirtæki
sín, þótt hann að venju kæmi keik-
ari en allir aðrir hans samferða-
menn í útgerð og fiskkaupum úr
þeirri hríðinni.
Einar lét sér hægt í útgerðinni á
eftirstríðsárunum. Hann átti ekki
rándýran togara í pöntun í stríðslok
og hann beið átekta, gerði út kútt-
er sinn Surprise og leigði með
honum kútterinn Ester, og verkaði
af þeim fiskinn og keypti sem áður
físk af Suðurnesjamönnum og Fær-
eyingum. Einar slapp við síldarverð-
fallið 1919, gerði ekki út á síld og
var ekkert í síldarkaupum. Hann
slapp einnig með eigið fyrirtæki
skaðlítill frá verðlækkuninni á
þorskinum árin 1921—23. Hann
hafði að venju haft á sér varann,
og seldi mikið af sínum fiski uppúr
salti öðrum fískkaupafyrirtækjum,
svo sem Kveldúlfi og Copeland, og
þurrfískinn eins snemma og honum
gafst kostur í aflaárum. Hann átti
viðskiptavini, sem keyptu þann físk
umfram annan fisk, sem merktur
var ETH.“
Einar hafði keypt hlut allstóran
í Copeland og nú kom það sem oft-
ar upp að Einar hafði tólf kónga vit
í fjármálum.
Einari hefur ekki verið farið að
lítast á fískkaup Copelands 1920,
nema hann labbar sig einn daginn
í íslandsbanka leggur þar 80 þús-
und krónur á borðið og spyr: „Er
ég þá laus?.“
Einar slapp með þetta. Þó er —
„talið að ábyrgð hluthafanna í
Copeland hafí verið „in solidum"
(einn-fyrir alla, og allir fyrir einn).
Þetta var stórfé, sem Einar lagði á
borðið, og má vera að bankinn hafí
talið, að þessir peningar gætu lagað
svo til fyrir Copeland að fyrirtækið
kæmist yfir erfíðleikana. En þetta
bjargaði ekki Copeland. Hann var
gerður upp árinu síðar, og varð það
stórt gjaldþrot.
Einar Þorgilsson kom á uppboðið
og keypti alla presseninga fyrirtæk-
isins (seglábreiður yfír físk).
Áttatíu þúsund krónur voru mikl-
ir peningar (heildarútsvör Hafnfírð-
inga sama ár 91 þúsund), og
auðvitað hefur Einar munað um og
ekki lítið að snara þessu út, en
ekki sáust þess merki á fyrirtækjum
hans, útgerðinni, verzluninni eða
fiskkaupunum, en hann varð þó
seinni fyrir en ella hefði orðið að
hefjast handa um aukinn rekstur,
þegar árferði batnaði til þess, og
hann kemur fram síðar við skipa-
kaup þessi mikli missir lausafjár."
Margt stórvirki átti Einar Þor-
gilsson eftir að vinna, þegar hér
lýkur sýnispunktum úr sögu hans,
svo sem að kaupa stærsta togara
Islendinga á sínum tíma, og hér er
ekkert úr bæjarstjómarferli hans
eða þingmennsku en allur var hans
ferill litríkur.
Tólf kóng'a vit
Það voru miklar sviftingar í
rekstri hafnfírzkra fyrirtækja allt
frá aldamótum og fram að fyrri
heimsstytjöld en eitt fyrirtæki var
þar,. sem ekki haggaðist, og það
sögðu Hafnfírðingar að væri af því
að eigandinn hefði „tólf kónga vit“
í fjármálum, en svo mjög sem reyndi
á þetta tólf kónga vit fyrir styijöld-
ina þá reyndi öllu meira á það eftir
styijöldina 1914—18 og segir svo
um þetta í Hafnarfjarðaijarlinum:
„Á styijaldarárunum var miklu
kyrrara yfír lífí og dauða fyrirtækja
í Hafnarfírði en á fyrirstríðsárun-
um. Fyrri hluti stríðsáranna voru
fyrirtækjum yfírleitt góð ár, því að
fiskur hækkaði nokkru fyrr en
kostnaður. Eftir 1916 snerist á hinn
bóginn flest öndvert fyrir þjóðinni.
Englendingar og Frakkar tóku af
okkur helming togaraflotans, 10
skip, til stríðsþarfa árið 1917.
Þá geisaði spánska veikin 1918,
og frostaveturinn sama ár. Og
Katla gaus, það er gömul venja hjá
eldfjöllum okkar að gjósa, þegar
verst stendur á fyrir þjóðinni.
Verðlagsþróunin varð þjóðinni
eftir 1916 óhagstæð allt til 1924,
og þá fyrst og fremst útgerðinni.
Allur kostnaður til rekstrar fór
hækkandi, kaupgjald hækkaði mik-
ið fram til 1921 og allar rekstrar-
vörur til útgerðar, en fískverð ekki
tilsvarandi. Skip stórhækkuðu í
verði eftir stríðið, og það bitnaði
mest á togaraútgerðinni.
Þegar togararnir voru teknir af
okkur íslendingum 1917, þá var
ákveðið að nota það, sem fyrir þá
fékkst til kaupa á nýjum eftir
stríðið, og mörg fyrirtæki lögðu
drög að smíði nýrra skipa strax að
stríði loknu. Þessi skip urðu margf-
alt dýrari en nam söluverði hinna
fyrri, bæði af því, að smíðaverð
hafði hækkað og af því að þessi
skip voru stærri, einum 70 tonnum
stærri að meðalstærð, en þau fyrri,
sem voru til jafnaðar um 250 tnnn
en nýju skipin allt uppí rúm 400
tonn. Meðalstærð togaranna jókst
úr 253 tonnum f 312 tonn með
nýju skipunum."
SVAHURIMM
TÍSKUVERSLUN, SKÓLAVÖRÐUSTÍG 6B, SÍMI 623525.
Gerð Martin 100% bómull
Litir: hvítur, drapp, bleikur, rauður, gulur, grár og blár.
2ja stykkja sett kr. 1.670,-
3ja stykkja sett kr. 2.410.-
motta 70 x 120 kr. 1.880.-
kringlótt motta kr. 1.810.-
SKIPHOLTI 17A. SÍMI 12323
Tilvalin jólagjöf