Morgunblaðið - 06.12.1987, Blaðsíða 56

56
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 6. DESEMBER 1987
Skyldu þeír
róaídag?
ÚR MINNINGUM TÓMASAR ÞORVALDSSONAR ÚTGERÐARMANNS
Gylfi Gröndal hefur sent frá sér annað bindi endurminninga Tómasar Þorvaldssonar, útgerðar-
manns. Skyldu þeir róa í dag? heitir bókin, en fyrra bindið kom út í fyrra undir nafninu Byggð
bernsku minnar. Tómas Þorvaldsson hefur lifað viðburðaríka ævi á merkilegum umbrotatímum
í sögu lands og þjóðar. Nýja bókin hefst á hernámsárunum, en síðan tekur við ýtarleg frásögn
af starfi björgunarsveitarinnar Þorbjörns í Grindavík, en Tómas var formaður hennar í 30 ár.
Meðal annars er sagt frá Clam-strandinu fræga á Reykjanesi og mörgum fleiri skipsköðum.
Morgunblaðið hefur fengið leyfi til að birta nokkra kafla úr bókinni, útgefandi er Setberg.
Hulda og Tómas heima í stofu á Gnúpi sumarið 1981
Island hefur verið her-
numið.
Þessi tíðindi komu mér
ekki á óvart, tvtígum sjó-
manni í Grindavík, þegar
ég hætti að stíga ölduna
og hafði fast land undir
fótum daginn fyrir vertí-
ðarlok vorið 1940.
Við höfðum séð til skipaferða við
landið um nóttina, en kipptum okk-
ur ekki upp við það. Skipalestir
sáust oft á leið yfir hafið, eftir að
heimsstyijöldin skall á. En í þetta
skipti mun hafa verið um að ræða
skip, sem fluttu landgöngulið, her-
gögn og vistir hingað til lands.
A lokadaginn bregð ég mér til
Reykjavíkur með félögum mínum,
eins og sjómenn gerðu gjaman hér
úr víkinni. Við töldum okkur eiga
það skilið að létta okkur upp í lok
hverrar vertíðar.
Drossían brunar eftir rykugum
vegi, og við erum komnir langleið-
ina innundir Hafnaifjörð.
Þá stansar bflstjórinn.
Gijóti hafði verið hlaðið inn á
miðjan veg, svo að við komumst
ekki leiðar okkar.
Litlu síðar birtast vopnaðir her-
menn, grandskoða bflinn og yfir-
heyra okkur.
Þetta voru fyrstu merki her-
námsins, sem við urðum varir við.
vÞegar við komum síðan til
Reykjavíkur leynir sér ekki, að
bærinn hefur breytt um svip á einni
nóttu. Við sjáum hermenn ganga
fylktu liði um götumar með byssur
um öxl; þeir eru sléttgreiddir, með
báta á skakk yfír höfuðið — í gljá-
burstuðum skóm, ekki má gleyma
því.
Við vorum vanir að líta inn á
ákveðna veitingastaði til að gæða
okkur á kræsingum, sem lítið var
um í Grindavík; vínarbrauði til
dæmis. En nú verðum við frá að
hverfa, komumst ekki inn, því að
staðimir okkar eru fullsetnir her-
mönnum.
Það er sama hvar við komum;
*tdls staðar eru setuliðsmenn.
Að sjálfsögðu er ekki um annað
talað í Reykjavík en hersetuna, og
við fáum hvarvetna nýjustu fregnir
af henni.
Hermann Jónasson, forsætisráð-
herra, hafði flutt ávarp í útvarpið
að kvöldi hemámsdagsins og beðið
landsmenn um að sýna stillingu og
líta á bresku hermennina sem gesti.
Flugriti á bjagaðri íslensku hafði
verið dreift um morguninn, og þar
var sagt að bannað væri að út-
varpa, senda skeyti og fá símtöl,
fara út úr bænum eða koma inn í
hann, á meðan verið væri að hand-
taka alla Þjóðverja á landinu.
Þýski ræðismaðurinn hafði verið
tekinn fastur í bústað sínum við
Túngötu og sömuleiðis þýskir skip-
brotsmenn, sem dvöldu á gistihús-
um í Reykjavík.
Þá hafði verið brotist inn í Lands-
símastöðina við Austurvöll, þar sem
bæði sími og útvarp voru til húsa.
Það er erfítt að lýsa andrúmsloft-
inu þessa fyrstu daga hemámsins,
einna helst hefur það sennilega líkst
samblandi af ótta og eftirvæntingu.
Menn voru fegnir, að við skyldum
ekki hljóta sömu örlög og nágrann-
ar okkar, Danir og Norðmenn. Með
það eitt í huga var hemám Breta
fagnaðarefni. En á næsta leiti var
þá spumingin, hvor aðilinn mundi
sigra í stríðinu, bandamenn eða
Þjóðveijar. Um það var erfítt að
spá á þessum tíma, þegar nasistar
lögðu undir sig hvert Evrópulandið
á fætur öðru.
Eitt held ég þó, að öllum hafí
verið ljóst:
ísland mundi aldrei verða hið
sama aftur — hvað sem öðra liði.
Þetta vora sem sagt fyrstu kynni
mín af hemáminu, en þau áttu
sannarlega eftir að verða meiri.
Ekki leið á löngu þar til fáeinir
hermenn settust að hér í Grindavík,
í öllum þremur hverfunum, til að
fylgjast með ferðum skipa og flug-
véla. Og síðar kom herinn heldur
en ekki við sögu hér á Reykjanes-
skaganum.
Þegar liðin var vika eftir lokin,
réð ég mig á bát frá Keflavík, þar
sem Jámgerðarstaðaskipið hafði nú
verið selt. Báturinn hét Júlíus
Bjömsson og eigendur hans vora
Sverrir Júlíusson, sem verið hefur
formaður Landssambands íslenskra
útvegsmanna lengur en nokkur
annar, og bróðir hans, Elentínus.
Skipstjóri var þjóðkunnur maður,
sem bjó á Vatnsleysu hér inni á
Strönd, Auðunn Sæmundsson. Syn-
ir hans urðu flestir þekktir togara-
skipstjórar, svokallaðir Auðuns-
bræður, og einn þeirra, Auðunn
yngri, var með okkur sem háseti
sextán ára gamall að mig minnir.
Einnig var Grétar Jónsson frá Sjó-
lyst hér í Grindavík á Júlíusi
Bjömssyni þetta sumar.
Við voram á reknetum í Faxaflóa
og hér sunnan vð land um vorið,
en fískuðum heldur lítið. Síðan fór-
um við norður á sfldveiðar, en
urðum nú ekki feitir af því.
Um haustið hætti ég á Júlíusi
Bjömssyni og réð mig á lítinn bát,
sem hét Geir og var að hluta gerð-
ur út frá Reykjavík. Við voram á
snurvoð í Faxaflóa, kringum
Reykjanesið og vestur um Snæfells-
nes, en aflinn var tregur.
Við lágum stundum í Reykjavík
í landlegum og nú fór ekki fram
hjá neinum, að breytingar höfðu
orðið á atvinnuháttum landsmanna
vegna hersins. Ég frétti af kunn-
ingjum mínum og félögum frá
Grindavík, sem komnir vora í setu-
liðsvinnu, en ekki var það þó orðið
jafn almennt og síðar varð. Og
margir svona smábátar eins og sá,
sem ég var á, vora komnir í vinnu
fyrir setuliðið; þeir vora notaðir sem
uppskipunarbátar eða látnir flytja
birgðir upp í Hvalfjörð.
Menn töldu hagkvæmara að
stunda flutninga fyrir herinn, held-
ur en vera að skarka eitthvað á
miðunum og reyta saman nokkur
tonn af fiski.
Þegar komið var fram í nóvem-
ber 1940 fór mér að leiðast í
Reykjavík.
Ég nennti þessu ekki lengur —
og dreif mig heim.
Auðvitað fer ég strax að róa, fæ
skiprúm í einum af bátum Einars
í Garðhúsum, Eddunni, sem rær á
línu alla vertíðina, og við fískum vel.
Fljótlega eftir að friður varð fyr-
ir erlendum fískveiðiskipum vegna
stríðsins virtist koma upp sæmileg-
ur afli á miðunum. Ég hygg, að það
séu ekki neinar ýkjur, að við feng-
um um þriðjungi meiri afla en við
höfðum átt að venjast um langt
skeið á þessum sömu veiðislóðum.
Fiskvinnsla var nú gjörbreytt frá
því sem áður var í flestum sjávar-
plássum landsins. Aflinn var fluttur
nýr beint um borð í skip, sem sigldi
með hann til Bretlands.
Fiskurinn fór að jafnaði að kvöldi
eða daginn eftir frá okkur slægður
og hausaður eða bara slægður; var
fluttur á bflum til Keflavíkur eða
Hafnarfjarðar og settur þar í skip,
stór eða smá. Ymist var um að
ræða flutningaskip, sem Bretar út-
veguðu sjálfír, eða þá að skútur frá
Færeyjum vora fengnar til flutning-
anna. Einnig sigldu íslensk físk-
veiðiskip með aflann til Bretlands,
svo sem alþjóð veit, þrátt fyrir
hættuástand á hafínu.
Ég man, að stundum fór fískur-
inn í mjög stór skip, sem fluttu
þúsund tonn í einu eða jafnvel
meira. Ég kíkti oftar en einu sinni
um borð í slík skip og sá, að lestam-
ar vora gímald eitt. Aflinn var
ísaður í trékassa, sem síðan var
hlaðið upp eins og stíum, svo að
fískurinn færi ekki af stað á leiðinni.
Mér þótti þetta glannaleg með-
ferð á góðu hráefni og ekki reynt
að varast nægilega að kremja
hvorki fískinn né meija. En að sjálf-
sögðu var hér um verðmæti að
ræða, sem kom sér vel fyrir Breta,
þegar það var komið til þeirra yfír
hafíð.
Peninga sáu menn sjaldan á ár-
unum fyrir stríð. Helst var það í lok
vertíðar, að fólk hafði einhveija
aura handa millum, en hjá lang-
flestum var þeim þegar í stað varið
til að greiða skuldir, aðallega nauð-
synlega úttekt í verslunum. Og
búskapurinn gaf yfírleitt ekki pen-
inga í aðra hönd, heldur rannu
afurðimar beint til heimilisins og
lifguðu svolítið upp á mataræðið á
heimilunum.
En nú bregður svo við í stríðinu,
þegar aflinn er sendur nýr til út-
landa, að hann er gerður upp
jafnharðan, oftast mjög fljótlega
eftir að hann hefur verið afhentur.
A þessum áram vora rauðir
hundraðkrónuseðlar nýverið komnir
í umferð. Þegar við greindum frá
því, hve mikið við hefðum haft upp
úr hvetjum róðri, létum við þess
getið um leið, hve marga rauða og
hve marga bláa við höfðum fengið
í hlut þann og þann daginn.
Þetta haust reri ég á Eddunni
hálfan annan mánuð á línu og fékk
þreföld vertíðarlaun miðað við það
sem ég átti að venjast.
Það var því ekki aðeins setuliðs-
vinnan, sem fyllti hendur okkar fjár,
heldur seldist fiskurinn líka á hærra
verði en áður.
Stríðið, þessi mikli bölvaldur
heims og harmleikur milljóna, bætti
fjárhag okkar.
Það var undarleg þversögn —
enda raglaði hún okkur í ríminu.
Lagt af stað
Það var klukkan 6.30 að morgni
hins örlagaríka dags 28. febrúar
1950, sem hringt er til mín frá
Slysavamafélagi Islands og ég beð-
inn um að veita aðstoð við björgun
skipveija á olíuflutningaskipinu
Clam, sem talið var á reki eina
sjómflu suðvestur af Reylq'anesi.
'Hálftíma fyrr hafði borist neyð-
arskeyti samtímis frá skipstjóran-
um báðum, á Clam og dráttarbátn-
um Englishman.
Henry Hálfdanarson, skrifstofu-
stjóri Slysavamafélagsins, hafði
haft samband við björgunarskipið
Sæbjörgu og beðið skipstjóra þess
að halda á staðinn. Haraldur
Bjömsson, skipstjóri, svaraði skeyt-
inu og kvað Sæbjörgu ekki geta
verið komna á staðinn fyrr en eftir
Clam á strandstað við Reykjanes. Mastrið myndar kross upp úr brimlöðrinu. Þessa sérstæðu mynd tók
Jón Tómasson, forstjóri í Keflavík.