Morgunblaðið - 06.12.1987, Qupperneq 33

32
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 6. DESEMBER 1987

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aöstoöarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórdr
Auglýsingastjóri
Árvakur, Reykjavík
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guðmundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar:
Aöalstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033.
Áskriftargjald 600 kr. á mánuði innanlands. í lausasölu 55 kr. eintakiö.
Fundað
í Washington
Ikvöld verður sýnd leikin
bresk heimildamynd í sjón-
varpinu, sem heitir á frummál-
inu Breakthrough at Reykjavík
en hefur verið kölluð á íslensku
Það rofaði til í Reykjavík.
Enska nafnið á myndinni er
mun afdráttarlausara en hið
íslenska og væri nær að kalla
myndina Tímamót í Reykjavík.
Nú efast nefnilega enginn um,
að á fundi þeirra Ronalds Re-
agan, Bandaríkjaforseta, og
Míkahíls Gorbatsjov, leiðtoga
Sovétríkjanna, í Höfða urðu
þáttaskil í samskiptum stór-
veldanna, sem hafa áhrif um
heim allan, en umrædd sjón-
varpsmynd er einmitt um
þennan fund. Hún er frumsýnd
í dag, sólarhring áður en Gorb-
atsjov kemur til Washington
til þriðja fundar síns með Reag-
an. Ætla þeir að rita undir
samkomulag um upprætingu
meðaldrægra eldflauga, sem
lagður var grunnur að í Höfða,
og leggja meginlínur í samn-
ingi um fækkun landrægra
eldflauga, en hugmyndina um
hann er einnig að rekja til við-
ræðnanna í Höfða.
Eins og sést af yfírliti eftir
Albert Jónsson yfír þróun af-
vopnunarmála í samskiptum
risaveldanna frá Reykjavíkur-
fundinum, sem birtist hér í
blaðinu í dag, er þar um svo
margflókin mál að ræða, að
aðeins er á færi sérfræðinga
að skilja þau til hlítar. Ákvæð-
in um eftirlit með því að staðið
verði við samninginn um með-
aldrægu flaugamar spanna
fleiri tugi blaðsíðna. Það sem
okkur almenna leikmenn skipt-
ir mestu er að í fyrsta sinn í
sögunni hafa fulltrúar Banda-
ríkjanna og Sovétríkjanna náð
samkomulagi um að uppræta
kjamorkuvopnakerfí. Þótt
kjamorkuvopnum í heiminum
fækki ekki nema um 3 til 4%
með samningnum er hann
merkilegt skref til nýrrar áttar.
Aðdragandinn að gerð þessa
samnings hefur verið langur.
Hugmyndin að honum er kom-
in frá aðildarríkjum Atlants-
hafsbandalagsins; markmið
hans samiýmist því markmiði,
sem bandalagið setti sér í des-
ember 1979, fyrir átta árum.
Á ráðherrafundi bandalagsins,
sem haldinn var hér í
Reykjavík í júní síðastliðnum
setti bandalagið sér ný mark-
mið í afvopnunarmálum: að
næst skuli langdrægum (strat-
egískum) kjamorkuvopnum
fækkað, efnavopnum og hefð-
bundnum vopnum. Það er
ásetningur bandalagsþjóðanna
að vinna að þessum markmið-
um með sama hætti og því sem
nú er náð, með því að sýna
styrk, raunsæi og samstöðu í
þeim viðræðum, sem fyrir dyr-
um standa.
Mörg þúsund blaðamenn
fylgjast með leiðtogunum í
Washington eins og þeir gerðu
hér í Reykjavík. Þessi fjöldi
skiptir litlu máli, ef hann áttar
sig ekki á því, sem á fundunum
gerist. Fram hjá þeirri stað-
reynd verður ekki gengið, að
almennt drógu fjölmiðlar þá
mynd af Reykjavíkurfundin-
um, að hann hafí verið árang-
urslaus. Voru það ekki síst
bandarískir blaðamenn, sem
gengu þar fram fyrir skjöldu.
Þetta var rangt mat þá og
sagan sýnir að svo er enn. Nú
tala menn hiklaust um tímamót
í Reykjavík. Þegar leiðtogamir
hittast í Washington, eru fjöl-
miðlamir að velta því fyrir sér,
hvort bandarískir þingmenn
muni staðfesta samkomulagið,
sem ætlunin er að undirrita.
Eðlilegt er, að deilt sé um jafn
afdrifaríkar ákvarðanir og
þessar. Hafni öldungadeild
Bandaríkjaþings því hins vegar
að staðfesta samninginn um
meðaldrægu flaugamar, yrði
sú niðurstaða í hróplegu ósam-
ræmi við þær væntingar, sem
tengjast samningnum meðal
almennings austan hafs og
vestan. Sýnist raunar út í hött
að gera því skóna, að þessi
samningur verði ekki sam-
þykktur á þinginu, þótt það
kosti hefðbundið pólitískt þref
og fjölmiðlafár.
Allt frá því Atlantshafs-
bandalagið mótaði farsæla
stefnu sína varðandi meðal-
drægu flaugamar fyrir átta
ámm hefur Morgunblaðið stutt
þá stefnu og lýst fylgi við þá
skoðun, að aðeins náist samn-
ingar um afvopnun við Sovét-
menn, ef samið er af styrk-
leika. Þessi stefna hefur reynst
á rökum reist, frá henni á ekki
að hverfa. Haldi ríki Atlants-
hafsbandalagsins fast við hana
eru samningar um fækkun
langdrægra kjamorkuvopna,
bann við efnavopnum og fækk-
un venjulegs herafla í sjónmáli.
Ferðafélag íslands átti 60
ára afmæli fyrir skömmu.
Þetta merka félag hefur
átt meiri þátt í því en
nokkur annar félagsskap-
ur að opna augu íslend-
inga fyrh’ fegurð og
töfrum óbyggðanna. Með
byggingu sæluhúsa á völdum stöðum, sem
ferðafélög einstakra landshluta hafa einn-
ig gert, og útgáfu árbóka um einstök
landsvæði hefur Ferðafélag íslands átt
ríkan þátt í að laða nýjar og nýjar kynslóð-
ir Islendinga á vit öræfanna.
Þetta er spurning um annað og meira
en að kynnast náttúrufegurð. Með því að
stuðla að sterkari tengslum fólks við landið
sjálft hefur Ferðafélag íslands lagt mynd-
arlegan skerf af möi'kum til þess að efla
þá þjóðerniskennd, sem býr í hveijum Is-
lendingi og er forsenda fyrir því, að fólkið
sem í landinu býr sé reiðubúið að færa
þær fórnir, sem eru óhjákvæmilegar til
þess að halda uppi sjálfstæðu þjóðfélagi í
þessu harða landi.
Ferðafélag Islands var stofnað hinn 27.
nóvember fyrir 60 árum. Höskuldur Jóns-
son, forseti félagsins, lýsir stofnun þess
með þessum orðum í viðtali við Morgun-
blaðið fyrir viku: „Björn Ólafsson, stór-
kaupmaður, tók að sér að annast stofnun
þess fyrir hvatningarorð Sveins Björnsson-
ar, sem þá var sendiherra í Kaupmanna-
höfn. Björn var mikill ferðamaður og
áhugamaður um óbyggðir íslands og safn-
aði hann nokkru liði til að undirbúa
stofnfundinn. I ávarpi, sem kynnt var fyr-
ir fundinn, sögðu þeir, að mönnum hefði
„fyrir löngu orðið Ijóst að fáfræði erlendra
þjóða um hagi vora er oss til hinnar mestu
óþurftar á ýmsan hátt . . .“ Stofnfélagar
töldust vera 63 og hefur félagafjöldinn
aulcist talsvert, því nú er hann kringum
8.400 manns.“
Forseti Ferðafélagsins lýsir markmiðum
félagsins á þann veg, að það hafi „fyrst
og fremst beint kröftum sínum að því að
vekja áhuga íslendinga á landi sínu, nátt-
úru þess og sögu, hvetja þá til ferðalaga
um landið og efla vitund þeirra um nauð-
syn varfærni í sambýli við þetta land“.
Til marks um umsvif Ferðafélags íslands
er, að félagið hefur gefið út 59 árbækur,
rekur 27 sæluhús og efnir til rúmlega 200
ferða á ári hverju.
Gæfa okkar íslendinga er mikil að eiga
land eins og Isiand. Við eigum að leggja
höfuðáherzlu á að varðveita óbyggðir þess
og öræfi. Stundum er talað um að leggja
vegi og brýr um þessar slóðir til þess að
auðvelda fólki að ferðast um þær. Slíkar
hugmyndir eru á miklum misskilningi
byggðar. Það er einmitt þáttur í því hve
heillandi óbyggðirnar eru, að erfitt getur
verið að ferðast um þær. Því má ekki
breyta. Ferðafélagið hefur unnið gott starf
með því að byggja sæluhús og leggja
göngubrýr en það á heldur ekki að ganga
lengra á þessu sviði. Allar hugmyndir um
að leggja óbyggðir og öræfi undir meiri-
háttar samgönguleiðir eru fráleitar.
Raunar er ástæða til að spyija, hvoit fyrir-
tæki á borð við Landsvirkjun hafi ekki nú
þegar gengið of langt í slíkum fram-
kvæmdum á hálendinu.
Morgunblaðið hefur í áratugi átt
ánægjulegt samstarf við Ferðafélág Is-
lands. Hér í blaðinu hafa birzt pistlar á
vegum félagsins, sem nefnast Á slóðum
Ferðafélagsins. Um leið og ástæða er til
að þakka þetta samstarf skal látin í ljósi
sú von, að það megi standa sem lengst.
Að auka veg ís-
lenzkrar tungu
Hér í Reykjavíkurbréfi hefur áður verið
fjallað um þær hættur, sem smáþjóðum
stafar af hinni alþjóðlegu fjölmiðlun, sem
verður stöðugt víðtækari. í ávarpi á hátíð-
arsamkomu stúdenta hinn 1. desember sl.
fjallaði Þorsteinn Pálsson, forsætisráð-
herra, um stöðu íslenzkrar tungu og sagði
m.a.: „Mestu skiptir þó að varðveita það,
sem gerir okkur að sjálfstæðri þjóð, —
íslenzka menningu og íslenzka tungu. I
því efni er ekki sízt litið til æðstu mennta-
stofnunar þjóðarinnar, Háskóla íslands.
Én á sama hátt og sagt var árið 1918 að
það væri skylda allra að auka veg hins
íslenzka ríkis, getum við sagt nú, árið
1987, að það sé skylda allra að auka veg
íslenzkrar tungu. Hér er í raun um sjálf-
stæði okkar að tefla.“
Við íslendingar erum ekki einir um að
hafa áhyggjur af tungu okkar og menn-
ingu í flóðöldu fjölmiðlabyltingar. í ræðu,
sem Mareelino Oreja, framkvæmdastjóri
Evrópuráðsins, flutti á fundi Ungversku
vísindaakademíunnar í Búdapest í júní-
mánuði sl. benti hann á, að í nýrri fjöl-
miðlatækni væri fólgin sú hætta, að
fjölmennustu þjóðirnar eða málsvæðin
næðu yfirburðastöðu gagnvart fámennari
þjóðum. Framkvæmdastjórinn taldi, að sú
fjölbreytni sem einkennt hefði evrópska
menningu gæti verið í hættu. Það væri
mikið verkefni að skapa eðlileg skilyrði
fyrir hina nýju fjölmiðlatækni til þess að
spanna yfir landamæri ríkja en um leið
að varðveita menningu og þjóðleg sér-
kenni þessara sömu ríkja. í þessu sambandi
minnti Oreja á ráðherrafund, sem haldinn
var í desember í fyrra í Vínarborg, þar
sem ákveðið hefði verið að gera drög að
samkomulagi milli ríkja um þessa nýju
fjölmiðlun.
Framkvæmdastjóri Evrópuráðsins benti
einnig á þá kosti, sem fylgdu alþjóðlegi-i
ljölmiðlun. Hann benti á, að hún veitti
tækifæri til að auka skilning á milli þjóða.
Þetta væri ekki sízt mikilvægt, þegar vax-
andi erfiðleika gætti í samskiptum fólks
af ólíku þjóðerni. Oreja lagði ríka áherzlu
á það í ræðu sinni, að mismunandi tungu-
mál væru mikilvægur þáttur í menningar-
legri arfleifð Evrópu. Þessa arfleifð ætti
að rækta og þróa jafnframt því, sem hann
undirstrikaði áhyggjur sínar vegna þess,
að mállýzkur og tungumál þjóðabrota og
smáþjóða ættu í vaxandi mæli í vök að
veijast. í því sambandi benti framkvæmda-
stjóri Evrópuráðsins á þær hættur, sem
fylgdu því, sem hann kallaði „iðnvæðingu"
tungunnar, þ.e. að sum tungumál ættu í
erfiðleikum með að taka upp þau hugtök
sem fylgdu framförum í tækni á tölvuöld
og yrðu því að lokum tungumál, sem væru
fyrst og fremst til notkunar heima fyrir.
Eins og sjá má af þessari frásögn af
ræðu framkvæmdastjóra Evrópuráðsins í
Búdapest í júní sl. fjallar hún að nokkru
um sömu vandamál og Þorsteiiyi Pálsson
ræddi um í ræðu sinni á fullveldishátíð
háskólastúdenta og nokkrum sinnum hafa
verið gerð að umtalsefni hér á þessum
vettvangi. Það er styrkur að því fyrir okk-
ur að vita, að fleiri hugsa á sama veg og
við og ekki fráleitt að leita eftir samstarfi
við þá aðila. Það getur aldrei orðið nema
til gagns.
Að læra af öðrum
íslendingur sem nýlega var á ferð í
Japan hafði orð á því við höfund þessa
Reykjavíkurbréfs, að hann hefði ekki fyrir-
fram trúað því, að hann ætti eftir að
heimsækja þjóð, sem aðrir gætu svo aug-
ljóslega lært mikið af. Tvennt vakti athygli
þessa íslenzka ferðamanns austur þar.
Annars vegar sú mikla iðjusemi og ná-
kvæmni í störfum, sem hann sá hvarvetna
í smáu sem stóru, og hins-vegar meðferð
Japana á fiski. Þessi íslendingur, sem al-
inn er upp í einu helzta sjávarplássi
landsins, sagði, að öll meðhöndlun Japana
á fiski væri með þeim hætti, að við, sem
lifað hefðum á fiskveiðum og fiskvinnslu
í aldir, gætum augljóslega sótt mikinn
lærdóm þangað austur. Þessi ummæli
minntu á grein, sem birtist hér í Morgun-
blaðinu fyrir nokkrum vikum og var
frásögn af ferð nokkurra íslenzkra sjó-
manna til Japans, þar sem þeir kynntu sér
sjávarútveg og komust að þeirri niður-
stöðu, að Japanir væru okkur fremri á
mörgum sviðum, þótt við hefðum orð fyrir
að tileinka okkar nýjungar og tæknifram-
farir á skömmum tíma.
Fyrir nokkrum dögum birtist viðtal við
aðalforstjóra General Motors-verksmiðj-
anna í bandaríska dagblaðinu Wall Street
Journal, þar sem hann velti m.a. vöngum
yfir því, hvernig á því stæði, að Japanir
næðu áframhaldandi miklum árangri í
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 6. DESEMBER 1987
33
REYKJAVÍKURBRÉF
Laugardagur 5. desember
Morgunblaðið/RAX
sölu á bílum, þótt gengi yensins hefði
hækkað svo mjög, að samkeppnisstaða
þeirra hefði versnað að mun. Niðurstaðan
af þeim hugleiðingum var sú, að Japanir
hefðu áunnið sér slíkt orð fyrir gæði í fram-
leiðslu, að þeir, sem á annað borð hefðu
kynnzt japönskum bílum, héldu áfram að
kaupa þá þótt þeir hækkuðu í verði vegna
þess, að viðgerðarkostnaður væri lítill.
I sama blaði birtist fyrir skömmu ítarleg
grein þess efnis, að Evrópuþjóðir, sem
hingað til hafa litið svo á, að Þjóðveijar
sýndu það fordæmi, sem fylgja ætti í iðnað-
arframleiðslu, gæðaeftirliti, stjórnun og
vinnusemi, væru nú byijaðar að kynna sér
vinnuhætti Japana. Nefnt var sem dæmi,
að frönsku Citroen-verksmiðjurnar, sem
fyrir nokkrum árum riðuðu á barmi gjald-
þrots, hefðu tileinkað sér japanskar
vinnuaðferðir með góðum árangri. Þá var
orð á því haft, að stjórnendur í evrópskum
fyrirtækjum horfðu nú til Japans í sam-
bandi við vinnutíma og nýtingu hans, sem
er lengri og betur nýttur en í Evrópu, þar
sem raunverulegur vinnutími í mörgum
greinum er kominn niður í 34 klukkustund-
ir á viku.
Að þessu er vikið hér af tveimur ástæð-'
um. I fyrsta lagi virðist augljóst, að við
Islendingar eigum að fylgjast mun betur
með því sem gerist í japönskum sjávarút-
vegi. Viðskipti okkar við Japani hafa
aukizt á þeim vettvangi síðustu árin og
við höfum kynnzt þeim ströngu kröfum
sem Japanir gera um gæði þeirrar vöru
sem við seljum þeim. Sú mikla kröfugerð
hefur áreiðanlega orðið til þess að kenna
okkur margt. I annan stað er augljóst, að
góðærið er nú á enda og framundan' eru
meiri erfiðleikar í atvinnulífi okkar, en við
höfum þurft að kljást við síðustu misseri.
Einmitt á slíkum tímum er tilefni til að
stokka upp spilin og huga að því, sem
betur má gera. Eitt af því sem evrópsku
fyrirtækin hafa verið að læra af Japönum
er að fækka yfirmönnum og stjórnendum
og draga úr kostnaði við yfirbyggingu
fyrirtækja. Er ekki hugsanlegt að við get-
um dregið ýmsan lærdóm af því? Hér á
íslandi hefur viss stjórnendatízka gengið
út í öfgar á undanförnum árum og ekki
ólíklegt, að yfirbygging margra fyrirtækja
hafi stækkað að mun í tengslum við það
æði.
Þetta eru viðfangsefni, sem fyrirtækin
geta unnið að hvert á sínu sviði án nokk-
urs atbeina stjórnvalda. Hér á framtak
einstaklingsins að geta notið sín til fulls.
Ullariðnaður á
vegamótum
Einn þeirra manna, sem mesta ábyrgð
ber á framtíð íslenzks iðnaðar nú um
stundir, hafði orð á því við höfund þessa
Reykjavíkurbréfs fyrir nokkrum dögum,
að merkilegt væri að fylgjast með því,
hvað viðbrögð almennings og fíölmiðla við
vanda atvinnugreina væru mismunandi.
Hann benti á, að á tiltölulega skömmum
tíma hefðu nokkur hundiuð manns misst
atvinnu í ullariðnaði án þess, að það vekti
verulegt umtal eða menn hefðu af því ein-
hvetjar áhyggjur. Ef hins vegar sami fjiildi
fólks missti atvinnu í sjávarútvegi, land-
búnaði eða opinberri þjónustu færi allt á
annan endann. Þetta eru orð að sönnu og
umhugsunarefni. Uppsagnir hjá Orku-
stofnun hafa t.d. vakið mun meiri athygli
iwrmnnmtiTri liirtrtiimwTrmrnTawwwja'ftTnrfKrnni
en atvinnumissir í ullariðnaði. Hvað veld-
ur? Skiptir fólkið sem vinnur í ullarverk-
smiðjum og á saumastofum minna máli
en þeir sem vinna hjá Orkustofnun?
Hvað sem því líður er ljóst, að sá myndar-
legi ullariðnaður, sem hér hefur verið
byggður upp á undanförnum árum og ára-
tugum, stendur nú á vegamótum. Samein-
ing Álafoss og ullarverksmiðja Sambands
ísl. samvinnufélaga er til marks um, hvað
þessi iðngrein stendur frammi fyrir alvar-
legum og djúpstæðum vanda. Fréttir
berast um, að hver saumastofan á fætur
annarri á landsbyggðinni sé að loka og
myndarleg fyrirtæki, sem byggð hafa ver-
ið upp í kringum ullina, eru í kröggum.
í stærstu dráttum virðist vandinn vera
tvíþættur. Ullariðnaðinum hefur tekizt ver
en áður að framleiða vöru, sem uppfyllir
kröfur markaðarins. Lækkandi gengi
Bandaríkjadollars og fastgengisstefnan
hefur komið hait niður á þessari atvinnu-
grein. Iðngreinin sjálf verður að takast á
við markaðsmálin en hún á allt sitt undir
ákvörðunum stjórnvalda bæði hérlendis og
erlendis um þróun gengismála.
Þegar við íslendingar gerðumst aðilar
að EFTA fyrir tæpum tveimur áratugum
komst mikil hreyfing á umræður um auk-
inn útflutning á iðnaðarvörum. Þetta er
kannski fyrst og fremst spurning um hugs-
unarhátt. Við erum vanir því að flytja út
fisk en ekki iðnaðarvörur. Við erum ekki
einir um þetta. I Bandaríkjunum spyija
menn hvernig standi á því, að útflutningur
bandarískra fyriitækja hefúr ekki aukizt
meira en raun ber vitni, þótt gengi dollars
sé hagstætt til útflutnings. Svarið er, að
bandarísk fyrirtæki eru einfaldlega ekki
vön því að flytja út. Uppbygging umtals-
verðs útflptningsiðnaðar í kringum ullar-
framleiðsluna var kannski helzti árangur
þeirra umræðna um útflutning, sem hóf-
ust í tengslum við EFTA-aðild okkar.
Með sameiningu Álafoss og ullariðnaðar
Sambandsins hefur verið myndað mjög
öflugt fyrirtæki á þessu sviði. Þar hafa
verið kallaðir til forystumenn úr viðskipta-
lífinu með mikla og margvíslega reynslu,
bæði af viðskiptum erlendis og eins í sam-
einingu fyrirtækja. Jafnframt eigum við
Islendingar nú mikinn fjölda ungs fólks,
sem aflað hefur 'sér víðtækrar menntunar
í viðskiptum, markaðsmálum, hönnun og
öllum þeim þáttum, sem koma við sögu í
útflutningi og markaðssetningu vöru. Það
er mikið verkefni fyrir þetta fólk að endur-
reisa ullariðnaðinn sem útflutningsgrein
og sýna til hvers hugkvæmni og skiipunar-
gáfa getur leitt. Það er jafnframt mikið
starf framundan hjá forystumönnum í
þessari atvinnugrein að kalla til þá starfs-
krafta, sem til þarf og stuðla að samræmdu
átaki þeirra að einu og sama marki.
Ullariðnaðurinn stendur hins vegar
frammi fyrir þeirri köldu staðreynd, að
gengisþróunin hér ræðst annars vegar af
stöðu sjávarútvegs okkar og hins vegar
af þeim fjármálalegu ákvörðunum, sem
teknar eru á alþjóðavettvangi. Nýjustu
fréttir herma, að Vestur-Þjóðveijar hygg-
ist nú grípa til aðgerða til þess að örva
efnahagslíf þar í landi en eitt helzta mark-
mið þeirra er jafnframt að stuðla að
.sterkari stöðu Bandaríkjadollars. Það geta
því verið ákvarðanir, sem teknar eru í
Bonn og Washingtpn og jafnvel Tókýó,
sem úrslitum ráða um það, hversu til tekzt
með útflutningsiðnað á ullarvörum hér á
íslandi.
„Með því að stuðla
að sterkari
tengslum fólks
við landið sjálft
hefur Ferðafélag
Islands lagt
myndarlegan
skerf af mörkum
til þess að ef la þá
þjóðerniskennd
sem býr í hveijum
Islendingi og er
forsenda fyrir
því, að fólkið, sem
í landinu býr, sé
reiðubúið til að
færaþær fórnir,
sem eru óhjá-
kvæmilegar til
þess að halda uppi
sjálfstæðu þjóð-
félagi í þessu
harða landi.“
ItlHHMatTtTí.kÍliíilril'fétíiWÍie