Morgunblaðið - 26.06.1991, Qupperneq 18

ÍvtORG'UNBLÁÐIÐ’ MIÐVIKUDAGUR 26.' jUNÍ' Í'9Öl
í'8
Varðarferð í Dali
o g fyrir Klofning
eftir Höskuld Jónsson
Varðarferðin er laugardaginn 29.
júní. í þetta skiptið er förinni heitið
um Bröttubrekku vestur í Dalasýslu,
fyrir Klofning og til baka um Heyd-
al til Reykjavíkur. Ferðin hefst við
Valhöll. Þetta er löng leið og því
mikilvægt að þátttakendur séu
komnir á brottfararstað eigi síðar
en 7:45 að morgni ferðadags.
Hafið með ykkur nesti og minnist
þess þá, að ferðin tekur 12 tíma.
Verið vel búin. Við ráðum ekki veðri.
Veður í Dölum er ekki alltaf það
sama og í Reykjavík.
Fyrsti viðkomustaður á leið vestur
verður Munaðames, orlofsland
BSRB. Þar fáum við okkur morgun-
sopann en hlýðum jafnfrarnt á ávarp
formanns Varðar, Ólafs Klemens-
sonar. Dvöl getur ekki orðið löng
þama því vestan Bröttubrekku bíður
okkar sýslumaður Dalamanna, Frið-
jón Þórðarson, með lið staðkunnugra
manna. Munu heimamenn fylgja
okkur um héraðið og fræða okkur
um sögu þess og staðhætti.
Lengsta viðdvöl höfum við á
Laugum í Sælingsdal. Þar mun for-
sætisráðherra og formaður Sjálf-
stæðisflokksins, Davíð Oddsson,
flytja ávarp og Friðjón Þórðarson
bregða upp svipmynd af þessari
sýslu sagna og mennta. Næsti
áfangastaður _er Skarð á Skarðs-
strönd, setri Ólafar og Bjöms Þor-
leifssonar, en í kirkjunni á Skarði
er enn altaristafla sú er Ólöf gaf
kirkjunni. Þá liggur leið okkar um
Svínadal áleiðis til Reykjavíkur.
Það er ekki ofmæli að telja Dala-
sýslu sögufrægasta hérað landsins.
Dalasýsla á ein allra héraða nær
óslitna skráða sögu frá landnámstíð.
Auk frásagnar Landnámu um land-
nám gerast stóratburðir Laxdælu,
Eyrbyggju og Gísla-sögu Súrssonar
í þessu héraði og Njála á þarna
rætur. Þama var heimabyggð Sturl-
unga og merkustu sagnaskrifara.
Víg og sundurlyndi virðist eðlilegur
þáttur margra sagnanna sem þó
enda með rómantískari yfirlýsingum
en annars staðar getur: „Þeim var
ég verst, er ég unni mest.“
Þegar haft er í huga að sagna-
meistarar héraðsins urðu til leið-
sagnar er það næst guðlasti fyrir
kontórista úr Reykjavík að lýsa
þessu landi eða rekja sögu þess. Hér
verður því stiklað á stóru rétt til
þess að rilja upp nöfn nokkurra
merkisstaða, þannig að frásögn
verði þeim auðtengd þegar þar að
kemur.
Þegar komið er vestur yfir Bröttu-
brekku blasir Sauðafell við. Vestan
í fellinu stendur samnefndur bær. Á
Sauðafelli bjó Sturla Sighvatsson og
Sólveig Sæmundardóttir frá Odda.
Þangað komu Vatnsfirðingar, Þórð-
ur og Snorri Þorvaldssynir, um há-
vetur með fjölmenni og hugðust
drepa Sturlu. Happ hans var að
hafa brugðið sér af bæ þennan dag.
í Sturlu stað brutu Vatnsfirðingar
hús, drápu og meiddu menn og kon-
ur, rændu og spilltu.
Vatnsfirðingar komust á braut frá
þessum verkum sínum en stund
hefndarinnar rann brátt upp. Ekki
leið á löngu þar til leiðir Vatnsfirð-
inga lágu um Miðdalina og drap þá
Sturla þá bræður báða.
Um miðja 16. öld var Sauðafell í
eigu Daða í Snóksdal en Daði var í
forystu fyrir siðaskiptamönnum.
Daði sat ekki á Sauðafelli en hafði
bú þar undir stjórn eftirlætisfrillu
sinnar, Ingveldar. Haustið 1550
komu Jón biskup Arason og synir
hans og settust þar í búið. Daði safn-
aði þá liði og lagði til onistu við þá
feðga. Voru Jón og synir hans hand-
teknir í kirkjunni á Sauðafelli, flutt-
ir til Skálholts og hoggnir.
Þegar ekið er norður Dalina get-
um við ri^að upp sögur um Jörfa,
Höskuldsstaði, Hjarðarholt eða Sól-
heima í Laxárdalnum. Okkur gefst
ekki tími til að sækja alla þessa staði
en við erum á sögusviðinu.
Jörfi (eða Jörvi) er í miðjum
Haukadalnum. Þar voru dansar og
þvílíkir gieðileikir að landsfrægir
urðu. Svo eftirsótt var að komast
til þessara leika að vinnufólk gerði
það að ráðningarskilyrði að fá að
sækja leikana. Mjög þótti á skorta
„Þegar haft er í huga
að sagnameistarar hér-
aðsins urðu til leiðsagn-
ar er það næst guðlasti
fyrir kontórista úr
Reykjavík að lýsa þessu
landi eða rekja sögu
þess. Hér verður því
stiklað á stóru rétt til
þess að rifja upp nöfn
nokkurra merkisstaða,
þannig að frásögn verði
þeim auðtengd þegar
þar að kemur.“
að hreinlífis væri gætt á samkomum
þessum og þegar 19 krakkar komu
þar undir á einni gleðinni lét sýslu-
maður þann dóm ganga að hún
skyldi aflögð. Dómur þessi hefur þó
ekki barið allt úr Dalamönnum. Þeir
eru þekktir söng- og gleðimenn og
bæta flestar þær samkomur sem
þeir taka þátt í.
Höskuldsstaðir eru neðarlega í
Laxárdalnum. Hver man ekki frá-
sögn Laxdælu af hjali þeirra Mel-
korku og Ólafs páa í brekkunni við
bæinn, er Höskuldur Dalakollsson
kom að þeim og heyrði Melkorku
tala í fyrsta skiptið.
Hjarðarholt er rétt norðan Lax-
ár. ðlafur pái reisti þar rausnarbú
ásamt konu sinni Þorgerði Egilsdótt-
ur frá Borg. Þeirra sonur var Kjart-
an Ólafsson hetja Laxdælu.
Áin Ljá er I nánd. Nöfnirt Ljár-
skógar og Ljárskógarsel minna okk-
ur á skáldskap og tónlist. í Ljárskóg-
um fæddist Jón Jónsson, skáld og
söngmaður (MA-kvartett) en í Ljár-
skógarseli ólst upp Jóhannes úr
Kötlum. Katlar eru reyndar bollar
inn með ánni Fáskrúð.
Þótt Sólheimar séuð ærið útleiðis
verður á þá að minnast. Við þann
blæ er Sólheimamóri kenndur, helsti
draugur í Dalasýslu til skamms tíma.
Móri var vakinn upp hálfvolgur út
undir Jökli 1800. Þótt draugurinn
dræpi menn og fénað var hann bæri-
lega hagmæltur. Þekkt er þessi vísa
er Mori kvað á glugga yfir rúmi
prófastsins á Prestbakka, séra Búa
Jónssonar.
Vakirðu Búi?
Viljirðu finna Mora
knæfur er knúi.
Kyrkt hef ég fjóra,
líttu upp í ljóra,
líttu upp í ljóra.
Á leið okkar að aðaláningarstaðn-
um lítum við Sælingsdalstungu.
Þar bjó Snorri goði og fluttist þang-
að frá Helgafelli. Í Tungu ólst Jón
Thoroddsen- upp. Hinum megin í
Dalnum eru Laugar. Þar sat Guðrún
Ósvífursdóttir er hún sagði Gesti
Oddleifssyni drauma sína og þangað
bar Bolli henni fregnir af vígi Kjart-
ans Ólafssonar.
Niður undir Sælingdalsánni rís
stapi mikiil — Tungustapi. Hann var
talinn dómkirkja álfa og biskupsset-
ur. Um hann má lesa í Þjóðsogum
Jóns Arasonar, en sagan Tungustapi
er frábær álfasaga. Meginefni henn-
ar gerist á nýársnótt. Þótt við lítum
Stapann nú á sumarbjörtum degi
getum við séð fyrir okkur reið álfa-
sveitar eftir einum manni. Fyrir álf-
um fer foringi sem kveður við raust:
Ríðum og ríðum
það rökkvar í hlíðum
ærum og færum
hinn arma af vegi
svo að hann eigi
sjái sól á degi
sól á næsta degi.
Á leið okkar út á Fellsströndina
lítum við heim til Hvamms, land-
námsjarðar Auðar djúpúðgu. Þar bjó
Hvamms-Sturla og þar fæddist
Snorri Sturluson. Ámi prófessor
Magnússon ólst þarna upp frá blautu
barnsbeini, en Árni var fæddur á
Kvennabrekku.
Þegar komið er út á Fellsströndina
verðu Staðarfell mest áberandi
bæja. Höfuðból og menntasetur. Þar
Hjartasamtökin í sókn
eftir Harald
Steinþórsson
Kransæðasjúkdómar em al-
gengasta dánarorsök á íslandi, en
úr þejm hafa látist 43% þjóðarinn-
ar. Úr öðrum hjartasjúkdómum
og heilablóðfalli hafa dáið 11%.
Kransæðastífla var fyrst greind
hér 1938 en óx injög hratt á árun-
um 1950—’70. Á áttunda áratugn-
um hefjast hjartaaðgerðir og vom
íslendingar sendir til Bretlands í
uppskurði og síðar kransæðavíkk-
un.
Stofnun Landssamtaka
hjartasjúklinga
Það var hópur sjúklinga, sem
gengið höfðu undir hjartaaðgerðir
í London, sem beitti sér fyrir stofn-
un sjálfstæðra og óháðra samtaka
hjartasjúklinga.
Stofnfélagar Landssamtaka
hjartasjúklinga í október 1983
vom 230. Fimm ámm síðar vora
þeir orðnir 1.400 og nú munu fé-
lagsmenn vera orðnir næstum
2.000.
Fyrir ári var ákveðið að skipta
samtökunum í deildir eftir lands-
hlutum. Voru stofnuð 10 félög
hjartasjúklinga um land allt sl.
haust og fyrsta landsþing samtak-
anna var haldið með glæsibrag í
„Framfarir í læknmg-
um hjartasjúklinga hér
á landi hafa verið svo
örar, að talið er að nú
sé unnt að bjarga vegna
bættrar læknismeð-
ferðar 60 mannslífum á
ári miðað við líklegan
árangur læknismeð-
ferðar fyrir 10 árum.“
mars 1991.
Þessi félög eru nú sem óðast
að hefja öflugt starf hvert á sínu
landsvæði. Hjartasjúklingar og
þeir sem vilja styðja markmið sam-
takanna geta gerst félagsmenn og
stuðlað þannig að því að gera
Landssamtök hjartasjúklinga að
einum stærstu og áhrifamestu
sjúklingasamtökum landsins. Enn-
þá er alltof lítill hluti hjartasjúkl-
inga og aðstandenda þeirra félags-
bundinn.
Stærsti sjúklingahópurinn —
en fer rénandi
^Hjarta- og æðasjúklingar era
langfjölmennasti sjúklingahópur-
inn hér á landi. Talið er að ný til-
felli séu 400-500 á hverju ári. Um
200 Islendingar gangast undir
hjartaskurðaðgerðir árlega.
Kransæðaútvíkkanir era um 100
á ári. En þrátt fyrir þessar geig-
vænlegu tölur hefur nú síðustu
árin orðið greinilega vart uppör-
vandi breytinga til batnaðar á öll-
um vígstöðvum.
Tíðni nýrra tilfella hefur lækkað
þar sem helstu áhættuþættir munu
hafa færst i betra horf. Dánartíðni
hefur líka lækkað síðustu fimm
árin og má einkum þakka það
bættum árangri læknismeðferðar.
Forvarnarstarf og
endurhæfing
Hjartasamtökin hafa lagt mikla
áherslu á fræðslu- og upplýsinga-
starf um áhættuþætti kransæða-
sjúkdóma og nauðsyn heilsusam-
legra lífernis og skynsamlegs mat-
aræðis.
Þetta gildir jöfnum höndum sem
forvörn og aðvöran fyrir þá, sem
heilbrigðir eru og til að draga úr
líkum á endurtekningu hjá þeim,
sem áður hafa kennt sér meins.
Staðreyndir sýna, að dregið
hefur úr reykingum, blóðfita hefur
lækkað í öllum aldurshópum og
blóðþrýstingur lækkar ört.
Annar meginþáttur í starfi
hjartasamtakanna er að stuðla að
endurhæfingu hjarta- og lungna-
sjúklinga. Endurhæfingarstöðvar
Haraldur Steinþórsson
hafa tekið til starfa i Reykjavík
og á Akureyri. Þar gefst fyrrver-
andi sjúklingum kostur á sér-
hæfðri þjálfun og þar með bættri
líðan og aukinni starfsgetu.
Einnig er í vaxandi mæli unnið
að skilningi á gildi útveru og
hreyfingar. Iðkun íþrótta, einkum
gönguferða og sunds, eftir getu
hvers og eins, eykur bæði hreysti
og vellíðan.
Hjartafélögin hafa þvi víða
gengist fyrir myndun gönguhópa,
þar sem hjartasjúklingar, aðstand-
endur og vinir þeirra sameinast í
hollri hreyfíngu og útiveru.
Lækningar bjarga 60
mannslífum á ári
Landssamtök hjartasjúklinga
beittu sér ákaft fyrir því, að hjarta-
skurðlækningar hæfust hér á
landi. Sú starfsemi hófst á Lands-
pítalanum fyrir 5 árum og nýlega
mun hafa verið gerð skurðaðgerð
nr. 500 og þar era nú líka fram-
kvæmdar kransæðaútvíkkanir.
Framfarir í lækningum hjarta-
sjúklinga hér á landi hafa verið
svo örar, að talið er að nú sé unnt
að bjarga vegna bættrar læknis-
meðferðar 60 mannslífum á ári
miðað við líklegan árangur læknis-
meðferðar fyrir 10 árum.
Stóran þátt í þessum árangri
má áreiðanlega þakka þeim rausn-
arlegu tækjagjöfum, sem Lands-
samtök hjartasjúklinga hafa fært
Landspítalanum og sjúkrahúsum
víðs vegar um landið. Verðmæti
þessara tækja næmi nú nokkrum
tugum milljóna króna. Almenning-
ur hefur jafnan brugðist vel við
fjáröflun samtakanna.
Og nú vantar hjartaómsjá
Ákveðið hefur verið að efna
núna til skyndihappdrættis til
ágóða fyrir kaup á hjartaómsjá
fyrir hjartadeild Landspítalans.
Landssamtök hjartasjúklinga
hafa aldrei efnt áður til happ-
drættis og er ætlunin að stilla