Morgunblaðið - 15.03.1992, Qupperneq 4

4 C
kvöminni þegar búið var til
marsipan fyrir jólin. Mamma og
pabbi voru gleðifólk og skemmtileg
heim að sækja. í veislum þeirra
ríkti glaðværð og skemmtilegheit,
en það var ekki drukkið neitt mik-
ið, þótt vín væri haft um hönd.
Pabbi átti vínkjallara á bannárun-
um. Þegar bannið gekk í garð
máttu menn halda því víni sem
þeir þá áttu. Pabbi hafði byrgt sig
vel upp og hafði herbergi i kjallar-
anum með hillum sitt hvorum meg-
in, sem í lágu flöskur í röðum.
Pabba þótti gott að fá sér í staup-
inu en fór vel með það. Einstaka
sinnum þegar þær fóru út að versla
mamma og vinkonur hennar, t.d.
á Þorláksmessu, þá drukku þær
kampavín þegar þær komu heim.
Kvenfólk drakk ekki sterkt vín á
þeim árum. Það drakk vín með
mat en kokteilar þekktust ekki.
Þegar að herramir fóru í herraher-
bergið til að fá sér vindla og kaffi
með viskí, drukku konurnar bollu
og reyktu tyrkneskar sígarettur.
Þá þéruðust allir, fólk þurfti að
þekkjast ansi lengi til þess að fara
að þúast. Á Eskifírði vissi ég um
saumaklúbb sem var starfandi í
áratugi og konumar í honum þér-
uðust alltaf.
BREYTTIR TÍMAR
Eftir lát föður míns tók veislu-
gleðin enda og líf mitt allt miklum
stakkaskiptum. Mamma fór til
Danmerkur með allt sitt en sendi
mig eins og fyrr sagði á kostskóla
til Englands. Mig langaði til að
fara í Menntaskólann í Reykjavík,
en það vildi hún ekki og þannig
varð það að vera. Ári eftir að pabbi
lést dó einnig systir hans. Um svip-
að leyti andaðist einnig Halldóra
móðursystir mín, sem annaðist mig
fyrst eftir að móðir mín dó og mér
þótti mjög vænt um og saknaði
mikið. Þá dó líka Ingibjörg Brands
vinkona móður minnar, sem mér
þótti líka mjög vænt um.
Mér líkaði þegar til kom vel í
enska heimavistarskólanum. Ég
var eini útlendingurinn og skóla-
systur mínar komu allar og störðu
á mig þegar ég kom fyrst, af því
þær héldu að ég væri eskimói. Mér
reyndust þær indælar. Ég lærði
þarna margt gagnlegt fyrir utan
enskuna, t.d. að að teikna og mála
og hlusta á sígilda tónlist, svo voru
sérstakir listfræðitímar. Ég naut
þess hvað ég var vel undirbúin frá
skólanum í Landakoti. í enska
skólanum hafði t.d. aldrei sést
önnur eins handavinna og sú sem
ég hafði lært í Landakoti. Kénnslu-
konumar voru dolfallnar þegar ég
var að sauma í jólagjafír, eins og
ég var vön að gera. Systir Klem-
enzía leyfði okkur vanalega koma
klukkustund áður en kennsla byrj-
aði í Landakoti til þess að mála
eða sauma meðan hún fræddi okk-
ur. Hún var besti kennari sem ég
hef nokkum tíma haft. Hún lét
okkur oft fara í spurningakeppni.
Dagný Ellingsen vann alltaf, hún
var mikill námshestur en dó ung
úr berklum.
Eftir pabba erfði ég húsið í
Tjarnargötu 35 og miklar eignir
aðrar. Eggert Claessen var fjár-
haidsmaður minn. Mér var mánað-
arlega greidd sérstök upphæð sem
m.a. var ætluð til fatakaupa. Kona
að nafni frú Lassen sá um að taka
á móti mér í skólafríum og velja
á mig föt. Hún fór með mig í
flarrods og keypti þar á mig for-
kunnar fallega kjóla og meira að
segja pels. Hún hafði verið mjög
rík og vissi hvar og hvemig átti
að.'kaúpa fatnað í London. Eg réð
íitiu en hún var ákaflega smekk-
; leg. Þegar ég kom til íslands eftir
tveggja ára veru á kostskólum var
4 4g hjjög yel klædd, en ekki farin
að -rnála mig. Nanna Ólafsson vin-
kona mín var afskaplega tineyksl-
' uð 'á því. Hún var þ)á löngu farin
að mála sig og farinst ég vera ótta-
legt barn. Ég var þó mun skárri í
þeim efnum en ensku stelpurnar
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 15. MARZ 1992'
sem ekki vissu hvemig bömin urðu
til. Ég sagði þeim það.
í FRÖNSKUM
KLAUSTURSKÓLA
Eftir veruna í enska heimavist-
arskólanum fór ég með mömmu
og systur minni tii Suður-Frakk-
lands. Þetta var í byijun kreppunn-
ar og það var ódýrt að búa þar.
Fengin var kennslukona til að
segja okkur til i frönsku. í þessu
þorpi dvaldi m.a. Knud Hamsun
skáld, ég fór oft með syni hans
Tore í bíó til Nice ásamt Pétri
kennara hans. Tore hafði haft
berkla og var mjög feiminn ungur
maður. Einnig dvaldi þarna norski
rithöfundurinn Peter Egge. Með
honum og konu hans fór ég í marg-
ar ferðir um S-Frakkland. Svo fór
mamma heim til Danmerkur en
ég fór í klausturskóla í Mið-Frakk-
landi þar sem vinkona mín Nanna
Ólafsson var. Þótt mér þætti gam-
an þar og í enska skólanum er ég
á móti kyngreindum heimavistar-
skólum. Ég tel slíka aðgreiningu
ekki heppilega þegar hormónamir
eru farnir að spila í fólki á ungl-
ingsárunum. í klausturskólanum
varð ég vitni að því að margar
stelpurnar urðu hrifnar af nunnun-
um og sá hvemig sumar fengu
augastað á sérstökum stúlkum úr
hópnum. Foreldrar einnar stúlku
sem lenti í slíku komu og sóttu
dóttur sína og drógu hana grát-
andi út í bíl. Ári
seinna strauk
hún víst aftur í
klaustrið til
nunnunnar sem
hún var svo hrif-
in af. Ég man
hvað mér fannst
sú kerling ljót,
hún var með yfír-
skegg hvað þá
meira. Hvað
gerðist á milli
þeirra veit ég
auðvitað ekki en
það vora fjórar
stelpur sem voru
svona útvaldar
og við kölluðum
þær „hinar heil-
ögu“.
Nunnurnar
gættu okkar
vandlega ef eitt-
hvað karlkyns
var í nágrenninu.
Einu sinni fór ég
út að ganga í
skemmtigarði.
Skömmu seinna
fréttist í klau-
strið að sést
hefði til pilts sem
dvaldi við
frönskunám hjá presti í þorpinu.
Það varð uppi fótur og fít og ég
sótt í snarheitum þótt ég þekkti
manninn alls ekki neitt. Eitt sinn
kom í heimsókn í klaustrið norskur
piltur, Ferdinand Finne, bróðir
einnar stelpunnar. Hann var mjög
fallegur og við féllum auðvitað all-
ar fyrir honum. Mér var seinna
sagt að hann hefði orðið þekktur
leikhúsfatahönnuður og ástmögur
hins fræga leikara John Gielgud.
Svo við stelpumar hefðum getað
sparað okkur hrifningarandvörpin
í klaustrinu forðum daga.
í DANMÖRKU
Sumarið 1930 fór mamma heim
til íslands. Þá var von á mörgum
vinum okkar frá Vesturheimi
vegna alþingishátíðarinnar svo hún
opnaði húsið og hafði tvær vinnu-
koriur og við dvöldum heima tii
hausts. Þá fóram við til Danmerk-
ur þar sem ég var send á mjög
fínan húsmæðraskóla. 'Þetta • var.
svo önn skóli að .við þurftum aldr-
ei að þvo potta eða 'skúra góÍL
Okkur var bara -kennt að þvo upp,
hitt var gert ráð fyrir að vinnukon-
umar myndu annast. En við lærð-
um að búa til ódýran en góðan
Guðrún Laxdal 18 ára.
mat, því þetta var á kreppuárun-
um. Mér fannst mjög fíragt á kokk-
askólanum.
Að honum loknum fór ég í hinn
fína nýstofnaða Margaretuskóla
og lærði þar að sauma á mig föt,
sem kom mér að miklu gagni síðar
meir. Margrét prinsessa var vernd-
ari skólans, sem enn í dag er fín-
asti skólinn sinnar tegundar í Dan-
mörku. Loks fór ég svo á
Translatórskólann og lærði þar
hraðritun, vélritun og fleira sem
laut að verslunarstörfum.
HJÓNABAND
Ég fór auðvitað oft út með vin-
um mínum í Kaupmannahöfn eftir
að ég kom þangað árið 1931, þótt
þeim þætti reyndar mamma ströng
og kölluðu mig í gríni. „Det forkug-
ede barn“. En ég hefði aldrei gifst
dönskum manni því ég eaknaði
ísiands svo mikið að ég tók ekki
á heilli mér. Sérstaklega þráði ég
að sjá íslenska náttúru, Esjuna og
svo Austurstræti. Þegar ég var
tvítug giftist ég Sigurði Arnalds.
Ég þekkti hann frá uppvaxtarárun-
um, en hitti hann aftur á Hótel
Borg þegar ég var í stuttri heim-
sókn á íslandi. Sigurður var sonur
Ara Arnalds og Matthildar dóttur
Einars H. Kvarans. Þau skildu og
Matthildur giftist seinna móður-
bróður mínum Magnúsi Matthías-
syni. Matthildur var stórgáfuð
kona, mælsk og óvenjulega vel
menntuð þótt ekki nyti hún lang-
skólamenntunar.
Við Sigurður giftum okkur
heima hjá séra Bjarna Jónssyni. Á
eftir var óskaplega stór veisla í
Oddfellow-húsinu. Ég var með
fjögurra metra slör og efnið í brúð-
arkjólinn var pantað frá London.
Hann var úr grófri blúndu og ég
litaði hann ljósbláan og notaði
hann sem ballkjól nokkur ár á eft-
ir. Þegar hann var úr sér genginn
saumaði ég mér flottan kjól úr slör-
inu sem ég litaði blátt áður. Við
Sigurður eignuðumst saman tvo
syni, Jón og Ragnar, en skildum
eftir níu ára hjónaband. Við skiln-
aðinn fékk ég í minn hlut húsið í
Tjarnargötu 35, þar sem ég var
fædd og uppalin. Áðrar eignir mín-
ar höfðu gengið til þurrðar á
kreppuáranum. Húsið í Tjarnar-
götunni hafði verið leigt frá 1930
og í því var fyrst rekin fæðingar-
stofnun og seinna sjúkrahúsið Sól-
heimar. Árið 1946 seldi ég Reykja-
víkurbæ það til niðurrifs, þá stóð
til að byggja hótel þar rétt hjá og
lóðin átti að fara undir bílastæði.
En hótelið var aldrei byggt, húsið
stendur enn og Rauði krossinn
rekur þar nú athvarf fyrír ungl-
inga. Skömmu eftir að við Sigurð-
ur skildum giftist ég Jens Figved.
Hann stofnaði KRON og seinna
Innkaup hf. Hann varð bráðkvadd-
ur í Bandaríkjunum eftir eins árs
hjónaband.
ANTIK-VERSLUN
Snemma árs 1946 keypti ég upp
lager sem keyptur hafði verið í
Danmörku fyrir konu Gunnlaugs
Blöndals, sem hann var þá skilin
við, og vinkonu hennar hér á landi.
Innflutningsleyfí var fyrir hendi
én vinkonan heyktist hins vegar á
að opna antik-verslunina og mér
var boðið að ganga inn í þetta.
Ég ákvað að slá til. Þá var hægt
að kaupa fínustu útskorin húsgögn
fyrir lítinn pening í Danmörku og
Bretlandi. Ég fékk húsnæði á
Freyjugötu 1 og seldi fyrsta daginn
húsgögn fyrir 85 þúsund krónur,
þetta var ofboðsleg upphæð joá.
Ég var ein við afgreiðsluha og
nærri að niðurlotuiri komin. Dag-
inn eftir seldi ég fyrir 60 þúsund.
Ég var með bílstjóra í förum,
tveimur dögum seinna gat ég fyrst
Matthías Jochumsson
farið að taka upp aðra vöru, svo
sem gler, postulín, kristal og silfur.
Skömmu seinna fór ég í inn-
kaupaferð. Innflutningsleyfíð var
stílað þannig að ég mætti kaupa
leirvörar, glervörur, silfur og post-
ulín o.s.frv. frá Englandi, Dan-
mörku, Hollandi og Frakklandi.
Ég keypti svo mikið að ég varð
að fá tollarana til þess að koma
upp í búð til mín til að skoða varn-
inginn í kössunum. Nokkuð löngu
seinna urðu peningaskipti á íslandi
til þess að þeir sem grætt hefðu
ólöglega yrðu að fara og skipta
um seðla. Fyrir peningaskiptin
urðu viðskiptin mjög fjörug hjá
mér því margir vildu heldur fjár-
festa í antik-vörum en skipta á
seðlum.
VERSLAÐ MEIRA
Eftir peningaskiptin skullu á
höft og erfítt varð að fá innflutn-
ingsleyfi og ómögulegt frá Dan-
mörku. Þá borgaði ég frú Blöndal
út úr fyrirtækinu og flutti verslun-
ina á Laugaveginn, þar sem
Freyjugatan var orðin of fjarri al-
faraleið þegar ég hafði ekki lengur
þá eftirsóttu vöra sem ég hafði
verið með. Á Laugaveginum versl-
aði ég m.a. með gler og leirvörar
sem ég keypti gegnum umboðs-
menn hér á landi. Nokkra seinna
var verslunarhúsnæðið rifið og þá
settist ég í þijú ár á skrifstofu,
fyrst hjá hjá Vélum og verkfærum
og svo hjá Globus. En þar var ég
stutt því mér var boðin verslunar-
aðstaða í Hafnarstræti við hliðina
á Zimsen. Þar hafði verið minja-
gripaverslun og ég bauð í lagerinn.
Einn af eigendunum var ekki
spenntari en það að hann fór með
tilboðið í vasanum austur á land
og gleymdi því. Ég keypti mér þá
upp nýjan lager. Ég var óreynd á
þessu sviði og vissi ekki vel hvað
ég ætti að kaupa. Ég keypti t.d.
bara 20 gærur en hefði getað selt
40, af öðru keypti ég alltof mikið.
Auk þess var um of liðið á sumar-
ið þegar ég opnaði minjagripa-
verslunina Stofuna, sem ég rak í
20 ár. Eftir þessa byijunarörðug-
leika gekk mér ágætlega og hafði
gaman af að versla. Eg hef hins
vegar aldrei verið nógu ágjörn og
aldrei þótt nægilega vænt um pen-
inga til þess að verða rík á verslun-
arrekstri.
Rétt eftir að Þjóðleikhúsið tók
til starfa árið 1950 fór ég að vinna
þar við leiksýningar, í „propsinu"
sem kallað er, eða leikmununum,
og hafði mjög gaman að þeim
störfum þótt full umfangsmikil
yrðu. Ég hætti í Þjóðleikhúsinu
fáum áram seinna þegar dóttir
mín, Elín Laxdal Stefánsdóttir,
fæddist. Ég var þá fyrir mörgum
árum flutt með drengina mína að
Sundlaugavegi 26, þar sem ég
hafði keypt hæð og ris í nýbyggðu
húsi. Héðan er stutt í sundlaugarn-
ar sem ég hef verið duglega að
sækja. Ennþá finn ég hamingjutil-
finningu gagntaka mig þegar ég
geng út og sé Esjuna blasa við.
Ég er ákaflega fegin og þakklát
að hafa fengið að fæðast og búa
mest alla mína ævi á íslandi. Ég
hefði ekki getað hugsað mér að
búa annars staðar.“
Það sem hér hefur á undan far-
ið er aðeins lauslegt ágrip af
„dramatískum" lífsferli konu, sem
forsjónin úthlutaði ríkulegum
vöggugjöfum. Hún var borin til
auðæfa og fékk glæsileika, gáfur
og fegurð í vöggugjöf, sem enn
er eftirtektarverð þótt árin hafi
færst yfir. Það sem mér er þó
hugstæðast úr fari Guðrúnar
Laxdal er hin þóttafulla og kjark-
mikla afstaða þil lífsins, sem
fölskva hefur ekki slegið á þótt
dauðinn hafi margoft höggvið
nærri henni og veraldariánið
stundum verið valt. Best lýsa henni
kannski hennar eigin orð: „Ég er
í eðli -mínu frekar léttlynd kona,“
sagði hún. „Ég er svo mikil bjart-
sýnismanneskja að ég ræð alltaf
krossgátur með penna.“